Adhyaya 130

Verse 1

ऋषय ऊचुः । याज्ञवल्क्यसुतः सूत यस्त्वया परिकीर्तितः । कतमा तस्य माताभूत्सर्वं नो ब्रूहि विस्तरात्

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત! તમે જે યાજ્ઞવલ્ક્યના પુત્રનું વર્ણન કર્યું છે, તેની માતા કોણ હતી? અમને બધું વિસ્તારે કહી સંભળાવો।

Verse 2

सूत उवाच । तस्य भार्याद्वयं श्रेष्ठमासीत्सर्वगुणान्वितम् । एका गुणवती तस्य मैत्रेयीति प्रकीर्तिता

સૂતે કહ્યું—તેણે સર્વગુણસંપન્ન એવી બે શ્રેષ્ઠ પત્નીઓ ધરાવતી. તેમાંની એક ગુણવતી ‘મૈત્રેયી’ નામે પ્રસિદ્ધ હતી।

Verse 3

ज्येष्ठा चान्याथ कल्याणी ख्याता कात्यायनीति च । यस्याः कात्यायनः पुत्रो वेदार्थानां प्रजल्पकः

બીજી, જે જ્યેષ્ઠા અને કલ્યાણી હતી, ‘કાત્યાયની’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ; જેના પુત્ર કાત્યાયન વેદાર્થોના વાક્ચાતુર્યસભર વ્યાખ્યાતા હતા.

Verse 4

ताभ्यां कुण्डद्वयं तत्र संतिष्ठति सुशोभनम् । यत्र स्नाता नरा यांति लोकांस्तांश्च महोदयान्

તેમ બંનેથી ત્યાં બે અતિશય શોભન કુંડ સ્થિત છે; જ્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્યો મહોદય અને સમૃદ્ધિવાળા લોકોને પામે છે.

Verse 5

कात्यायन्याश्च तीर्थस्य शांडिल्यास्तीर्थमुत्तमम् । पतिव्रतात्वयुक्तायास्तथान्यत्तत्र संस्थितम्

ત્યાં કાત્યાયનીનું તીર્થ છે અને શાંડિલ્યાનું પરમ ઉત્તમ તીર્થ પણ છે; તેમજ પતિવ્રતા-ધર્મયુક્ત સ્ત્રી માટે બીજું પવિત્ર સ્થાન પણ સ્થાપિત છે.

Verse 6

यत्र कात्यायनी प्राप्ता शांडिल्या प्रतिबोधिता । वैराग्यं परमं प्राप्ता सपत्नीदुःखदुःखिता

જ્યાં કાત્યાયની આવી અને શાંડિલ્યા દ્વારા બોધ પામી; સપત્નીજન્ય દુઃખથી દુઃખિતા બની તેણે પરમ વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 8

तत्र या कुरुते स्नानं तृतीयायां समाहिता । नारी मार्गसिते पक्षे सा सौभाग्यवती भवेत् । अथ दौर्भाग्यसंपन्ना काणा वृद्धाऽथ वामना । अभीष्टा जायते सा च तत्प्रभावाद्द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો! માર્ગશીર્ષના શુક્લપક્ષની તૃતીયાએ એકાગ્રચિત્તે જે નારી ત્યાં સ્નાન કરે છે તે સૌભાગ્યવતી બને છે. અને જો તે દુર્ભાગ્યગ્રસ્તા—કાણી, વૃદ્ધા અથવા વામના હોય—તો પણ તે તીર્થના પ્રભાવથી ઇષ્ટરૂપા બને છે.

Verse 9

ऋषय ऊचुः । कीदृक्सपत्निजं दुःखं कात्यायन्या उपस्थितम् । उपदेशः कथं लब्धः शांडिल्याः सूत कीदृशः

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત! કાત્યાયનીને સપત્નીજન્ય કેવું દુઃખ આવ્યું? અને શાંડિલ્યાનો ઉપદેશ કેવો હતો, તે કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયો?

Verse 10

कात्यायन्या समाचक्ष्व कौतुकं नो व्यवस्थितम् । सामान्यो भविता नैष उपदेशस्तयेरितः

કાત્યાયનીનો પ્રસંગ અમને કહો; અમારી કૌતુકતા દૃઢ થઈ છે. તેણીએ કહેલો આ ઉપદેશ સામાન્ય નહીં, અત્યંત મહત્ત્વનો હશે.

Verse 11

सूत उवाच । मैत्रेय्या सह संसक्तं याज्ञवल्क्यं विलोक्य सा । कात्यायनी सुदुःखार्ता संजाता चेर्ष्यया ततः

સૂત બોલ્યા—મૈત્રેયી સાથે યાજ્ઞવલ્ક્યને અત્યંત આસક્ત જોઈ કાત્યાયની ઘોર દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ; ત્યારબાદ તેના હૃદયમાં ઈર્ષ્યા ઉદ્ભવી.

Verse 12

सा न स्नाति न भुंक्ते च न हास्यं कुरुते क्वचित् । केवलं बाष्पपूर्णाक्षी निःश्वासाढ्या बभूव ह

તે ન સ્નાન કરતી, ન ભોજન કરતી, અને ક્યારેય હસતી પણ નહીં. તેના નેત્રો અશ્રુથી ભરેલા રહેતા અને તે દીર્ઘ નિશ્વાસોથી ભારિત બની રહી.

Verse 13

ततः कदाचिदेवाथ फलार्थं निर्गता बहिः । अपश्यच्छांडिलीनाम पतिपार्श्वे व्यवस्थिताम्

પછી એક વખત ફળ લેવા માટે તે બહાર નીકળી. ત્યાં તેણે શાંડિલી નામની સ્ત્રીને પોતાના પતિની બાજુમાં ઊભેલી જોઈ.

Verse 14

कृतांजलिपुटां साध्वी विनयावनता स्थिताम् । सोऽपि तस्या मुखासक्तः सानुरागः प्रसन्नदृक्

એ સાધ્વી કરજોડીને, વિનયથી નમ્ર બની ઊભી રહી. અને તે પણ પ્રેમાનુરાગથી તેના મુખ પર દૃષ્ટિ સ્થિર કરી, પ્રસન્ન નેત્રોવાળો રહ્યો.

Verse 15

गुणदोषोद्भवां वार्तामापृच्छ्याकथयत्तथा । सा च तौ दंपती दृष्ट्वा संहृष्टावितरेतरम्

ગુણ-દોષમાંથી ઉપજેલી વાતો પૂછીને તે તેની સાથે તેવી જ ચર્ચા કરવા લાગ્યો. અને તેણીએ તે દંપતીને જોઈને, તેઓ પરસ્પર આનંદિત છે એમ જાણ્યું.

Verse 16

चित्ते स्वे चिंतयामास सुधन्येयं तपस्विनी । यस्याः पतिर्मुखासक्तो गुणदोषप्रजल्पकः । सानुरागश्च सुस्निग्धो नान्यां नारीं बिभर्त्ति च

તેણે મનમાં વિચાર્યું—“આ તપસ્વિની સ્ત્રી ખરેખર ધન્ય છે; જેના પતિને તેના મુખમાં આસક્તિ છે, જે ગુણ-દોષની વાતો તેની સાથે કરે છે; પ્રેમાનુરાગી અને અત્યંત સ્નિગ્ધ બનીને તે બીજી કોઈ નારીને ધારણ કરતો નથી.”

Verse 17

एवं संचित्य सा साध्वी भूयोभूयो द्विजोत्तमाः । जगाम स्वाश्रमं पश्चान्निंद्यमाना स्वकं वपुः

હે દ્વિજોત્તમો! આમ વારંવાર વિચારીને તે સાધ્વી પછી પોતાના આશ્રમમાં ગઈ, અને પોતાની જ દેહસ્થિતિની નિંદા કરતી રહી.

Verse 18

ततः कदाचिदेकांते स्थितां तां शांडिलीं द्विजाः । बहिर्गते भर्तरि च तस्याः कार्येण केनचित्

ત્યારબાદ, હે દ્વિજોએ! એક વખત શાંડિલી એકાંતમાં હતી અને તેનો પતિ કોઈ કામસર બહાર ગયો હતો.

Verse 19

कात्यायनी समागम्य ततः पप्रच्छ सादरम् । वद कल्याणि मे कंचिदुपदेशं महोदयम्

ત્યારે કાત્યાયની નજીક આવી આદરપૂર્વક પુછ્યું— “હે કલ્યાણી, મને મહાન ઉન્નતિ કરાવતો કોઈ ઉપદેશ કહો.”

Verse 20

मुखप्रेक्षः सदा भर्त्ता येन स्त्रीणां प्रजायते । नापमानं करोत्येव दुरुक्तवचनैः क्वचित्

જે પતિ સદા મુખપ્રેક્ષ (સ્નેહપૂર્વક ધ્યાન આપનાર) રહે છે, તે સ્ત્રીઓને પ્રિય બને છે; અને તે કઠોર દુરુક્ત વચનો વડે ક્યારેય અપમાન કરતો નથી.

Verse 21

नान्यां संगच्छते नारीं चित्तेनापि कथंचन । अहं भर्तुः कृतैर्दुःखैरतीव परिपीडिता । सपत्नीजैर्विशेषेण तस्मान्मे त्वं प्रकीर्तय

તે કોઈ રીતે—મનથી પણ—બીજી સ્ત્રી સાથે જોડાતો નથી; છતાં હું પતિથી થયેલા દુઃખોથી, ખાસ કરીને સોપત્નીઓના કારણે, અત્યંત પીડિત છું; તેથી હે પૂજ્યે, મને ઉપાય કહો.

Verse 22

यथा ते वशगो भर्त्ता संजातः कामदः सदा । मनसापि न संदध्यान्नारीमेष कथंचन

જેથી તારો પતિ તારા વશમાં રહે, સદા તારી ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે, અને મનથી પણ કોઈ રીતે બીજી સ્ત્રી તરફ ન વળે.

Verse 23

शांडिल्युवाच । शृणु साध्वि प्रवक्ष्यामि तवाहं गुह्यमुत्तमम् । यथा ममाभवद्वश्यो मुखप्रेक्षस्तथा पतिः

શાંડિલ્ય બોલ્યા— “હે સાધ્વી, સાંભળ; હું તને ઉત્તમ ગુહ્ય રહસ્ય કહું છું. જેના દ્વારા મારો પતિ વશ થયો અને સદા મુખપ્રેક્ષ રહ્યો; તેમ જ તારો પતિ પણ થાઓ.”

Verse 24

मम तातः कुरुक्षेत्रे शांडिल्यो मुनिसत्तमः । वानप्रस्थाश्रमेऽतिष्ठत्पूर्वे वयसि संस्थितः

મારા પિતા—મુનિશ્રેષ્ઠ શાંડિલ્ય—કુરુક્ષેત્રમાં વાનપ્રસ્થ આશ્રમે, જીવનના પૂર્વ અવસ્થામાં પ્રવેશ કરીને, નિવાસ કરતા હતા।

Verse 25

तत्रैकाहं समुत्पन्ना कन्या तस्य महात्मनः । वृद्धिं गता क्रमेणाथ तस्मिन्नेव तपोवने

ત્યાં જ તે મહાત્માની પુત્રી રૂપે મારો જન્મ થયો; અને ક્રમે કરીને હું મોટી થઈ, એ જ તપોવનમાં જ ઉછરી।

Verse 26

करोमि तत्र शुश्रूषां होमकाले यथोचिताम् । नीवारादीनि धान्यानि नित्यं चैवानयाम्यहम्

ત્યાં હું હોમકાળે યથોચિત શুশ્રૂષા કરતી; અને નિત્ય નીવાર આદિ ધાન્ય પણ લાવી આપતી।

Verse 27

कस्यचित्त्वथ कालस्य नारदो मुनिसत्तमः । आश्रमे मम तातस्य सुश्रांतः समुपागतः

પછી કોઈ સમયે મુનિશ્રેષ્ઠ નારદ મુસાફરીથી થાકીને મારા પિતાના આશ્રમે આવી પહોંચ્યા।

Verse 28

तातादेशात्ततस्तत्र मया स विश्रमः कृतः । पादशौचादिभिः कृत्यैः स्नानाद्यैश्च तथापरैः

પિતાની આજ્ઞાથી પછી મેં ત્યાં જ તેમના વિશ્રામની વ્યવસ્થા કરી—પાદપ્રક્ષાલન વગેરે કર્તવ્યો, સ્નાનાદિ તથા અન્ય સેવાઓથી।

Verse 29

ततो भुक्तावसानेऽथ निविष्टः मुखसंस्थित । मम मात्रा परिपृष्टो विनयाद्वरवर्णिनि

પછી ભોજન પૂર્ણ થતાં તે સામે બેઠો. ત્યારે મારી માતાએ વિનયપૂર્વક તેને પૂછ્યું—હે સુવર્ણવર્ણિની!

Verse 30

एकेयं कन्यकास्माकं जाते वयसि संस्थिते । संजाता मुनिशार्दूल प्राणेभ्योऽपि गरीयसी

અમારી એક જ દીકરી છે; હવે તે યૌવનમાં પ્રવેશી છે. હે મુનિશાર્દૂલ! તે અમને પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય બની છે.

Verse 31

तदस्याः कीर्तय क्षिप्रं सुखोपायं सुखोदयम् । व्रतं वा नियमं वा त्वं होमं वा मन्त्रमेव वा

અતએવ તેની માટે શીઘ્ર એવો સરળ ઉપાય કહો, જે શુભ સુખ આપે—વ્રત હોય, નિયમ હોય, હોમ હોય કે મંત્ર હોય.

Verse 32

येन चीर्णेन भर्त्ता स्यात्सुसौम्यः सद्गुणान्वितः । प्रियंवदो मुखप्रेक्षः परनारीपराङ्मुखः

જેનું આચરણ કરવાથી તેને એવો પતિ મળે કે જે અતિ સૌમ્ય અને સુદৰ্শન, સદ્ગુણોથી યુક્ત—મધુરભાષી, મનોહર મુખવાળો અને પરસ્ત્રીઓથી વિમુખ હોય.

Verse 33

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिस्तदनंतरम् । चिरं ध्यात्वा वचः प्राह प्रसन्नवदनस्ततः

તેના વચન સાંભળી તે મુનિ ત્યારબાદ લાંબા સમય સુધી વિચારમાં લીન રહ્યો; પછી પ્રસન્ન મુખે બોલ્યો.

Verse 34

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पञ्चपिंडा व्यवस्थिता । गौरी गौर्या स्वयं तत्र स्थापिता परमेश्वरी

હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં પાંચ પિંડો સ્થાપિત છે; ત્યાં પરમેશ્વરી ગૌરીને સ્વયં ગૌરીએ પ્રતિષ્ઠિત કરી હતી.

Verse 35

तामेषा वत्सरं यावच्छ्रद्धया परया युता । सदा पूजयतु प्रीत्या तृतीयायां विशेषतः

આ કન્યા પરમ શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ એક વર્ષ સુધી તેમનું પૂજન કરે; હંમેશાં પ્રેમથી, અને વિશેષ કરીને તૃતીયા તિથિએ.

Verse 36

ततो वर्षांतमासाद्य संप्राप्स्यति यथोचितम् । भर्त्तारं नात्र संदेहो यादृग्रूपं यथोचितम्

પછી વર્ષના અંતે તે યથોચિત પતિ પ્રાપ્ત કરશે—યોગ્ય રૂપ અને ગુણવાળો; તેમાં કોઈ સંશય નથી.

Verse 37

तत्र पूर्वं गता गौरी परित्यज्य महेश्वरम् । गंगेर्ष्यया महाभागे ज्ञात्वा क्षेत्रं सुसिद्धिदम्

હે મહાભાગ! પૂર્વે ગૌરી મહેશ્વરને છોડીને ત્યાં ગઈ; ગંગા પ્રત્યેની ઈર્ષ્યાથી તેણે તે ક્ષેત્રને ઉત્તમ સિદ્ધિદાયક તરીકે જાણ્યું.

Verse 38

ततः सा चिंतयामास कां देवीं पूजयाम्यहम् । सौभाग्यार्थं यतोऽन्या मां पूजयंति सुरस्त्रियः

ત્યારે તેણીએ વિચાર્યું—‘સૌભાગ્ય માટે હું કઈ દેવીનું પૂજન કરું? કારણ કે અન્ય દેવસ્ત્રીઓ તો મારું જ પૂજન કરે છે.’

Verse 39

तस्मादहं प्रभक्त्याढ्या स्वयमात्मानमेव च । आत्मनैव कृतोत्साहा पूजयिष्यामि सिद्धये

અતએવ ભક્તિરસથી પરિપૂર્ણ થઈ હું સ્વયં મારા આત્મસ્વરૂપની જ પૂજા કરીશ. પોતે જ પોતામાં ઉત્સાહ જગાવી સિદ્ધિ માટે પ્રવૃત્ત થઈશ.

Verse 40

ततः प्राणाग्निहोत्रोत्थैर्मंत्रैराथर्वणैः शुभैः । मृत्पिंडान्पंच संयोज्य ह्येकस्थाने समाहिता

પછી પ્રાણાગ્નિહોત્રવિધિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા શુભ આથર્વણ મંત્રોથી દેવી પાંચ માટીના પિંડોને જોડીને એક જ સ્થાને એકાગ્રતાથી એકત્ર કરી.

Verse 41

पृथ्वीमपश्च तेजश्च वायुमाकाशमेव च । तेषु संयोजयामास मृत्पिंडेषु निधाय सा

પછી તેણે તે મૃદ્પિંડોમાં પૃથ્વી, જળ, તેજ, વાયુ અને આકાશ—આ પંચતત્ત્વોને સ્થાપિત કરીને તેમનો પરસ્પર સંયોગ કરાવ્યો.

Verse 42

महद्भूतानि चैतानि पञ्च देवी यतव्रता । ततः संपूजयामास पुष्पधूपानुलेपनैः

આ પાંચ મહાભૂત હતા; અને વ્રતમાં અડગ દેવીએ પછી પુષ્પ, ધૂપ અને સુગંધિત અનુલેપનથી તેમનું વિધિપૂર્વક સંપૂર્ણ પૂજન કર્યું.

Verse 43

अथ तां तत्र विज्ञाय तपःस्थां गिरजां भवः । तन्मंत्राकृष्टचित्तश्च सत्वरं समुपागतः

ત્યારે ત્યાં તપમાં સ્થિત ગિરિજાને ઓળખીને ભવ (શિવ)નું ચિત્ત તેના મંત્રોથી આકર્ષિત થયું અને તે ત્વરિત તે સ્થળે આવી પહોંચ્યો.

Verse 44

प्रोवाच च प्रहृष्टात्मा कस्मात्त्वमिह चागता । मां मुक्त्वा दोषनिर्मुक्तं मुखप्रेक्षं सदा रतम्

હર્ષિત હૃદયથી તેણે કહ્યું— “તું અહીં કેમ આવી? મને—નિર્દોષ—છોડી, જે સદા તારા મુખદર્શનામાં રત રહું છું.”

Verse 45

तस्मादागच्छ कैलासं वृषारूढा मया सह । अथवा कारणं ब्रूहि यदि दोषोऽस्ति मे क्वचित्

“અતએવ મારી સાથે વृषભ પર આરૂઢ થઈ કૈલાસ આવ; અથવા જો મારામાં ક્યાંય દોષ હોય તો તેનું કારણ કહો.”

Verse 46

देव्युवाच । त्वं मूर्ध्ना जाह्नवीं धत्से मूर्तां पदजलात्मिकाम् । तस्मान्नाहं गमिष्यामि मंदिरं ते कथंचन

દેવીએ કહ્યું— “તમે મસ્તક પર જાહ્નવી (ગંગા) ધારણ કરો છો, જે પ્રભુના પાદજલરૂપે મૂર્તિમતી છે; તેથી હું તમારા મંદિરમાં ક્યારેય નહીં આવું.”

Verse 47

यावन्न त्यजसि व्यक्तं मम सापत्न्यतां गताम् । तथा नित्यं प्रणामं त्वं करोषि वृषभध्वज

“જ્યાં સુધી તું સ્પષ્ટ રીતે મારી સાપત્ન્યભાવને પામેલી તેણીને ત્યાગતો નથી, અને જ્યાં સુધી તું નિત્ય પ્રણામ કરતો રહે છે, હે વૃષભધ્વજ!”

Verse 48

प्रत्यक्षमपि मे नित्यं संध्यायाश्च न लज्जसे । तस्मादेतत्परित्यज्य कर्म लज्जाकरं परम्

“મારી પ્રત્યક્ષ હાજરીમાં પણ તું નિત્ય—સંધ્યાકાળે પણ—લજ્જિત થતો નથી; તેથી આ અતિ લજ્જાકર કર્મ ત્યજી દે.”

Verse 49

आकारयसि मां देव तत्स्याद्यदि मतं मम । अन्यथाहं न यास्यामि तव हर्म्ये कथंचन । एतच्छ्रुत्वा यदिष्टं ते कुरुष्व वृषभध्वज

હે દેવ! જો મારું મત માન્ય હોય તો તેમ જ આજ્ઞા આપો; નહીંતર હું કોઈ રીતે પણ તમારા મહેલમાં નહીં આવું. આ સાંભળી, હે વૃષભધ્વજ પ્રભુ, જે તમને ઇષ્ટ હોય તે જ કરો.

Verse 50

देव उवाच नाहं सौख्येन तां गंगां धारयामि सुरेश्वरि

દેવે કહ્યું—હે સુરેશ્વરી! હું તે ગંગાને સહેલાઈથી, સુખપૂર્વક ધારણ કરતો નથી.

Verse 51

भगीरथेन भूपेन प्रार्थितो ज्ञाति कारणात् । दिव्यं वर्षसहस्रं तु तपस्तप्त्वा सुदारुणम्

પૂર્વજોના હિત માટે રાજા ભગીરથે પ્રાર્થના કરતાં, તેમણે દિવ્ય એક હજાર વર્ષ અત્યંત કઠોર તપ કર્યું.

Verse 52

येन नो याति पातालं गंगा स्वर्गपरिच्युता । तस्मात्त्वं देव मद्वाक्यात्स्वमूर्ध्ना वह जाह्नवीम्

સ્વર્ગથી પડી આવેલી ગંગા પાતાળમાં ન જાય, તેથી હે દેવ! મારા વચન પ્રમાણે તમારા મસ્તક પર જાહ્નવીને ધારણ કરો.

Verse 53

मया तस्य प्रतिज्ञातं धारयिष्याम्यसंशयम् । आकाशाज्जाह्नवीवेगं पतंतं धरणीतले

મેં તેને પ્રતિજ્ઞા કરી—‘નિઃસંદેહ હું ધારણ કરીશ’—આકાશથી ધરતી પર પડતી જાહ્નવીના પ્રચંડ વેગને.

Verse 54

नो चेद्व्रजेत पातालं यदत्र विषयेस्थिम् । ततोऽहं संप्रवक्ष्यामि तदिहैकमनाः शृणु

જો આ પાતાળમાં ન ગયું હોત અને આ લોકસીમામાં જ સ્થિત રહ્યું હોત, તો હું તેનું રહસ્ય કહું; તું અહીં એકાગ્ર મનથી સાંભળ.

Verse 55

एषा गंगा वरारोहे मम मूर्ध्नो विनिर्गता । हिमवंतं नगं भित्त्वा द्विधा जाता ततः परम्

હે વરારોહે! આ ગંગા મારા મસ્તકમાંથી પ્રગટ થઈ; પછી હિમવંત પર્વતને ભેદીને આગળ જઈ બે ધારાઓમાં વિભક્ત થઈ ગઈ.

Verse 56

ततः सिंध्वभिधाना सा पश्चिमं सागरं गता । शतानि नव संगृह्य नदीनां परमेश्वरि

પછી ‘સિંધુ’ નામની તે ધારા પશ્ચિમ સાગર તરફ ગઈ, હે પરમેશ્વરી; અને નદીઓના નવસો પ્રવાહોને એકત્ર કરી પોતાના માં સમાવી લીધી.

Verse 57

तथा गंगाभिधाना च सैव प्राक्सागरं गता । तावतीश्च समादाय नदीः पर्वतनन्दिनि

એ જ રીતે ‘ગંગા’ નામની બીજી ધારા પૂર્વ સાગર તરફ ગઈ, હે પર્વતનંદિની; અને એટલી જ સંખ્યાની નદીઓને પણ સાથે લઈ ગઈ.

Verse 58

एवमष्टादशैतानि नदीनां पर्वतात्मजे । शतानि सागरे यांति तेन नित्यं स तिष्ठति

હે પર્વતાત્મજે! આ રીતે નદીઓના આ અઢારસો પ્રવાહો સાગરમાં પ્રવેશે છે; તેથી સાગર સદૈવ પરિપૂર્ણ રહે છે.

Verse 59

सततं शोष्यमाणोऽपि वाडवेन दिवानिशम् । समुद्रसलिलं मेघाः समादाय ततः परम्

વાડવાગ્નિથી દિવસ-રાત સતત શોષાતો હોવા છતાં મેઘો સમુદ્રનું જળ ઉપાડી લે છે અને ત્યારબાદ આગળ વધે છે.

Verse 60

मर्त्यलोके प्रवर्षंति ततः सस्यं प्रजायते । सस्येन जीवते लोकः प्रभवन्ति मखास्तथा । मखांशेन सुराः सर्वे तृप्तिं यांति ततः परम्

મર્ત્યલોકમાં ત્યારબાદ વરસાદ વરસે છે; વરસાદથી અન્ન-શস্য ઉત્પન્ન થાય છે. શસ્યથી જગત જીવે છે અને તેમાંથી યજ્ઞો પણ પ્રવર્તે છે. યજ્ઞના ભાગથી સર્વ દેવો તૃપ્ત થાય છે.

Verse 61

एतस्मात्कारणान्मूर्ध्नि देवि गंगां दधाम्यहम् । न स्नेहात्कामतो नैव जगद्येन प्रवर्तते

આ જ કારણથી, હે દેવી, હું ગંગાને મારા મસ્તક પર ધારણ કરું છું—માત્ર સ્નેહથી નહીં, ઇચ્છાથી પણ નહીં; કારણ કે તેણીથી જ જગત ચાલે છે.

Verse 62

अथवा सन्त्यजाम्येनां यदि मूर्ध्नः कथंचन । तद्दूरं वेगतो भित्त्वा पृथ्वीं याति रसातलम्

અથવા જો કોઈ રીતે હું તેણીને મારા મસ્તક પરથી છોડું, તો તે મહા વેગથી દૂર સુધી પૃથ્વીને ભેદીને રસાતળમાં જઈ પડશે.

Verse 63

ततः शोषं व्रजेदाशु समुद्रः सरितां पतिः । और्वेण पीयमानोऽत्र ततो वृष्टिर्न जायते । वृष्ट्यभावाज्जगन्नाशः सत्यमेतन्मयोदितम्

ત્યારે નદીઓના પતિ સમુદ્ર ઝડપથી સૂકી જશે, કારણ કે અહીં ઔર્વાગ્નિ તેને પી જશે; ત્યારબાદ વરસાદ ઉત્પન્ન નહીં થાય. વરસાદના અભાવે જગતનો નાશ થાય છે—આ હું સત્ય કહું છું.

Verse 64

एवं गंगाकृते प्रोक्तं मया तव सुरेश्वरि । शृणु सन्ध्याकृतेऽन्यच्च येन तां प्रणमाम्यहम्

હે સુરેશ્વરી! ગંગા વિષયક કારણ મેં તને કહી દીધું. હવે સંધ્યા વિષયક બીજું કારણ પણ સાંભળ, જેના દ્વારા હું તેણીને પ્રણામ કરું છું.