Adhyaya 247

Verse 1

पैजवन उवाच । श्रीः कथं तुलसीरूपा बिल्ववृक्षे च पार्वती । एतच्च विस्तरेण त्वं मुने तत्त्वं वद प्रभो

પૈજવન બોલ્યો—શ્રી કેવી રીતે તુલસીરૂપે સ્થિત છે, અને બિલ્વવૃક્ષમાં પાર્વતી કેવી રીતે (સ્થિત) છે? હે મુનિ, આ તત્ત્વ મને વિસ્તારે કહો, પ્રભો.

Verse 2

गालव उवाच । पुरा दैवासुरे युद्धे दानवा बलदर्पिताः । देवान्निजघ्नुः संग्रामे घोररूपाः सुदारुणाः

ગાલવ બોલ્યો—પૂર્વકાળે દેવ-અસુર યુદ્ધમાં, બળ અને દર્પથી મત્ત દાનવોએ રણમાં દેવતાઓને સંહાર્યા; તેઓ ઘોરરૂપ અને અત્યંત ક્રૂર હતા.

Verse 3

देवाश्च भय संविग्ना ब्रह्माणं शरणं ययुः । ते स्तुत्वा पितरं नत्वा वृहस्पतिपुरःसराः

ભયથી વ્યાકુળ થયેલા દેવો બ્રહ્માજીની શરણમાં ગયા. બૃહસ્પતિના આગેવાને તેઓ પિતામહની સ્તુતિ કરી પ્રણામ કર્યા.

Verse 4

तस्थुः प्रांजलयः सर्वे तानुवाच पितामहः । किमर्थं म्लानवदना अस्मद्गेहमुपागताः

બધા કરજોડીને ઊભા રહ્યા. ત્યારે પિતામહ બ્રહ્માજીએ કહ્યું—“તમારા મુખ કેમ મ્લાન છે? કયા કારણે તમે મારા ધામે આવ્યા છો?”

Verse 6

वयं सर्वे पराक्रांता अतस्त्वां शरणं गताः । त्राह्यस्मान्देवदेवेश शरणं समुपागतान्

અમે બધા દબાઈને પરાજિત થયા છીએ; તેથી તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ. હે દેવોના દેવેશ, શરણાગત અમારું રક્ષણ કરો.

Verse 7

तच्छ्रुत्वा भगवान्प्राह ब्रह्मा लोकपितामहः । मया न शक्यते कर्त्तुं पक्षः कस्य जनस्य च

આ સાંભળી લોકપિતામહ ભગવાન બ્રહ્માજી બોલ્યા—“હું કોઈ પક્ષ માટે પક્ષપાત કરી શકતો નથી.”

Verse 9

कारणं कथ्यतामाशु वह्नीन्द्रवसुभिर्युताः । देवा ऊचुः । दैत्यैः पराजितास्तात संगरेऽद्भुतकारिभिः

“કારણ ત્વરિત કહો,” બ્રહ્માજીએ કહ્યું; અગ્નિ, ઇન્દ્ર અને વસુઓ સહિત દેવો સામે ઊભા હતા. દેવોએ કહ્યું—“હે તાત, અદ્ભુત પરાક્રમ કરનારા દૈત્યોએ યુદ્ધમાં અમને પરાજિત કર્યા છે.”

Verse 10

ऐक्यं विष्णुगणैः कुर्वन्दध्रे रूपं महाद्भुतम् । तदा हरिहराख्यं च देहार्द्धाभ्यां दधार सः

વિષ્ણુગણો સાથે એકાત્મતા સાધીને તેણે અતિ અદ્ભુત રૂપ ધારણ કર્યું. ત્યારબાદ પોતાના દેહના બે અર્ધોથી ‘હરિહર’ નામે પ્રસિદ્ધ રૂપ ધારણ કર્યું.

Verse 11

हरश्चैवार्द्धदेहेन विष्णुरर्द्धेन चाभवत् । एकतो विष्णुचिह्नानि हरचिह्नानि चैकतः

દેહના એક અર્ધથી તે હર (શિવ) બન્યો અને બીજા અર્ધથી વિષ્ણુ બન્યો. એક બાજુ વિષ્ણુના ચિહ્નો હતા અને બીજી બાજુ હરનાં ચિહ્નો હતા.

Verse 12

एकतो वैनतेयश्च वृषभश्चान्यतोऽभवत् । वामतो मेघवर्णाभो देहोऽश्मनिचयोपमः

એક બાજુ વૈનતેય (ગરુડ) હતો અને બીજી બાજુ વૃષભ (નંદી) પ્રગટ થયો. ડાબી બાજુ દેહ મેઘવર્ણી, પથ્થરનાં ઢગલા સમાન તેજસ્વી હતો.

Verse 13

कर्पूरगौरः सव्ये तु समजायत वै तदा । द्वयोरैक्यसमं विश्वं विश्वमैक्यमवर्त्तत

જમણી બાજુએ તે ત્યારે કપૂર સમાન ગૌરવર્ણ થયો. બેના એકત્વ સમાન વિશ્વ બની ગયું; ખરેખર જગત એકતાની દિશામાં પ્રવર્ત્યું.

Verse 14

विभेदमतयो नष्टाः श्रुतिस्मृत्यर्थबाधकाः । पाखंडिनो हैतुकाश्च सर्वे विस्मयमागमन्

ભેદબુદ્ધિમાં આસક્ત, શ્રુતિ-સ્મૃતિના અર્થને અવરોધનારાં મતો નષ્ટ થયા. પાખંડી અને માત્ર તર્કવિતર્ક કરનારાં સૌ આશ્ચર્યમાં પડી ગયા.

Verse 15

स्वंस्वं मार्गं परित्यज्य ययुर्निर्वाणपद्धतिम् । मंदरे पवतश्रेष्ठे सा मूर्तिर्नित्यसंस्तुता

પોતપોતાના સંકુચિત માર્ગો ત્યજી તેઓ નિર્વાણપથ પર ગયા. પર્વતશ્રેષ્ઠ મંદર પર તે દિવ્ય મૂર્તિ સદૈવ સ્તુત્ય છે.

Verse 16

प्रमथाद्यैर्गणैश्चैव वर्त्ततेऽद्यापि निश्चला । सृष्टिस्थित्यंतकर्त्री सा विश्वबीजमनंतका

પ્રમથાદિ ગણો દ્વારા સેવિત તે આજે પણ અચલ છે. તે જ સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલય કરનારી શક્તિ—અનંત, અને વિશ્વબીજસ્વરૂપા છે.

Verse 17

महेशविष्णसंयुक्ता सा स्मृता पापनाशिनी । योगिध्येया सदापूज्य सत्त्वाधारगुणातिगा

મહેશ અને વિષ્ણુ સાથે સંયુક્ત તે પાપનાશિની તરીકે સ્મરાય છે. યોગીઓ માટે ધ્યાનયોગ્ય, સદા પૂજ્ય—સર્વ સત્ત્વનો આધાર અને ગુણાતીતા.

Verse 18

मुमुक्षवोऽपि तां ध्यात्वा प्रयांति परमं पदम् । चातुर्मास्ये विशेषेण ध्यात्वा मर्त्यो ह्यमानुषः

મુમુક્ષુઓ પણ તેનું ધ્યાન કરીને પરમ પદને પામે છે. અને વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં આવું ધ્યાન કરવાથી મર્ત્ય પણ માનવસીમાથી પર થાય છે.

Verse 19

तत्र गच्छंति ये तेषां स देवः संविधास्यति । इत्युक्त्वा भगवांस्तेषां तत्रैवांतरधीयत

જે ત્યાં જાય છે, તેમના માટે એ જ દેવ સર્વ વ્યવસ્થા કરશે—એવું કહી ભગવાન ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા.

Verse 20

तेऽपि वह्निमुखा देवाः प्रजग्मुर्मंदराचलम् । बभ्रमुस्तत्र तत्रैव विचिन्वाना महेश्वरम्

અગ્નિના નેતૃત્વમાં તે દેવતાઓ પણ મંદરાચલ તરફ ગયા. ત્યાં તેઓ અહીં-ત્યાં ભ્રમણ કરતાં, વારંવાર મહેશ્વરને શોધતા રહ્યા.

Verse 21

पार्वतीं बिल्ववृक्षस्थां लक्ष्मीं च तुलसीगताम् । आदौ सर्वं वृक्षमयं पूर्वं विश्वमजायत

તેમણે બિલ્વવૃક્ષમાં અધિષ્ઠિત પાર્વતીને અને તુલસીમાં નિવાસ કરતી લક્ષ્મીને દર્શન કર્યા. આદિકાળે પ્રાચીન વિશ્વ પ્રથમ સર્વથા વૃક્ષમય રૂપે જ ઉત્પન્ન થયું હતું.

Verse 22

एते वृक्षा महाश्रेष्ठाः सर्वे देवांशसंभवाः । एतेषां स्पर्शनादेव सर्वपापैः प्रमुच्यते

આ વૃક્ષો મહાશ્રેષ્ઠ છે; બધા દેવોના અંશમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા છે. એમનો માત્ર સ્પર્શ કરવાથી જ સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે.

Verse 23

चातुर्मास्ये विशेषेण महापापौघहारिणः । यदा तेनैव ददृशुर्देवास्त्रिभुवनेश्वरम्

ચાતુર્માસ્યમાં વિશેષ કરીને એ મહાપાપોના પ્રવાહને હરનારા બને છે. અને એ જ ઉપાયથી દેવતાઓએ ત્રિભુવનેશ્વરના દર્શન કર્યા.

Verse 24

तदाकाशभवा वाणीं प्राह देवान्यथार्थतः । ईश्वरः सर्वभूतानां कृपया वृक्षमाश्रितः

ત્યારે આકાશમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી વાણીએ દેવતાઓને યથાર્થ કહ્યું— ‘સર્વ ભૂતો પર કૃપાથી ઈશ્વરે વૃક્ષનો આશ્રય લીધો છે.’

Verse 25

चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते सर्वभूतदयाकरः । अश्वत्थोऽतः सदा सेव्यो मंदवारे विशेषतः

ચાતુર્માસ્ય આવતાં સર્વભૂતદયાળુ પ્રભુ ત્યાં સન્નિહિત રહે છે; તેથી અશ્વત્થ (પીપળ)નું સદા સેવન-પૂજન કરવું, વિશેષ કરીને સોમવારે।

Verse 26

नित्यमश्वत्थसंस्पर्शात्पापं याति सहस्रधा । दुग्धेन तर्पणं ये वै तिलमिश्रेण भक्तितः

નિત્ય અશ્વત્થનો સ્પર્શ કરવાથી પાપ સહસ્રગણું ભંગાઈ નાશ પામે છે. અને જે ભક્તિથી તિલમિશ્રિત દૂધ વડે તર્પણ કરે છે, તેઓ શુદ્ધિકારક પુણ્ય મેળવે છે।

Verse 27

सेचनं वा करिष्यंति तृप्तिस्तत्पूर्वजेषु च । दर्शनादेव वृक्षस्य पातकं तु विनश्यति

અથવા જો તેઓ તેને જળ અર્પી સેચન કરે, તો તેનાથી તેમના પૂર્વજો તૃપ્ત થાય છે. ખરેખર, તે વૃક્ષના દર્શનમાત્રથી પણ પાતક નાશ પામે છે।

Verse 28

पिप्पलः पूजितो ध्यातो दृष्टः सेवित एव वा । पापरोगविनाशाय चातुर्मास्ये विशेषतः । अश्वत्थं पूजितं सिक्तं सर्वभूतसुखावहम्

પિપ્પલનું પૂજન, ધ્યાન, દર્શન કે સેવા—વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં—પાપ અને રોગનો નાશ કરે છે. અશ્વત્થને પૂજીને જળ સિંચન કરવાથી તે સર્વભૂતને સુખ આપનાર બને છે।

Verse 29

सर्वामयहरं चैव सर्वपापौघहारिणम् । ये नराः कीर्तयिष्यंति नामाप्यश्वत्थवृक्षजम्

આ સર્વ રોગોને હરનાર અને પાપોના પ્રવાહને દૂર કરનાર છે. જે પુરુષો અશ્વત્થવૃક્ષનું નામ માત્ર પણ કીર્તન કે જપ કરે છે, તેઓ પણ તે પુણ્યના ભાગી બને છે।

Verse 30

न तेषां यमलोकस्य भयं मार्गे प्रजायते । कुंकुमैश्चंदनैश्चैव सुलिप्तं यश्च कारयेत

તેમને પરલોકના માર્ગમાં યમલોકનો ભય ઉત્પન્ન થતો નથી. અને જે કોઈ (પવિત્ર વૃક્ષને) કુંકુમ તથા ચંદનથી સુશોભિત રીતે લેપ કરાવે—

Verse 31

तस्य तापत्रयाभावो वैकुंठे गणता भवेत् । दुःस्वप्नं दुष्टचिंताञ्च दुष्टज्वरपराभवान्

તેના માટે ત્રિવિધ તાપોનો અભાવ થાય છે અને વૈકુંઠમાં ગણત્વ—ભગવત્સેવકપદ—પ્રાપ્ત થાય છે. દુઃસ્વપ્ન, દુષ્ટ ચિંતા તથા દુષ્ટ જ્વરોનો પરાભવ પણ થાય છે.

Verse 32

विलयं नय पापानि पिप्पल त्वं हरिप्रिय । मंत्रेणानेन ये देवाः पूजयिष्यंति पिप्पलम्

“હરિપ્રિય પિપ્પલ! મારા પાપોને લયમાં લઈ જા.” જે ભક્તો આ મંત્રથી પિપ્પલની પૂજા કરશે—

Verse 34

श्रुतो हरति पापं च जन्मादि मरणावधि । अश्वत्थसेवनं पुण्यं चातुर्मास्ये विशेषतः

માત્ર સાંભળવાથી પણ તે પાપ હરી લે છે—જન્મથી લઈને મૃત્યુ સુધી. અશ્વત્થની સેવા પુણ્યદાયી છે, ખાસ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં.

Verse 35

सुप्ते देवे वृक्षमध्यमास्थाय भगवान्प्रभुः । जलं पृथ्वीगतं सर्वं प्रपिबन्निव सेवते

દેવ (વિષ્ણુ) યોગનિદ્રામાં શયન કરે ત્યારે, ભગવાન પ્રભુ વૃક્ષના મધ્યમાં અધિષ્ઠિત રહે છે; પૃથ્વીમાં ગયેલું સર્વ જળ જાણે પી રહ્યો હોય તેમ, જગતનું પાલન કરે છે.

Verse 36

जलं विष्णुर्जलत्वेन विष्णुरेव रसो महान् । तस्माद्वृक्षगतो विष्णुश्चातुर्मास्येऽघनाशनः

જળ જળરૂપે સ્વયં વિષ્ણુ છે અને વિષ્ણુ જ મહાન રસ-તત્ત્વ છે. તેથી વૃક્ષમાં સ્થિત વિષ્ણુ, વિશેષ કરીને ચાતુર્માસમાં, પાપનાશક બને છે.

Verse 37

सर्वभूतगतो विष्णुराप्याययति वै जगत् । तथाश्वत्थगतं विष्णुं यो नमस्येन्न नारकी

સર્વ ભૂતોમાં વ્યાપ્ત વિષ્ણુ જ ખરેખર જગતને પોષે છે. તેમ જ અશ્વત્થવૃક્ષમાં સ્થિત વિષ્ણુને જે નમે, તે નરકયોગ્ય થતો નથી.

Verse 38

अश्वत्थं रोपयेद्यस्तु पृथिव्यां प्रयतो नरः । तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात्

જે સંયમી પુરુષ પૃથ્વી પર અશ્વત્થનું રોપણ કરે છે, તેના હજારો પાપો તે ક્ષણે જ નાશ પામે છે.

Verse 39

अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां पवित्रो मंगलान्वितः । मुक्तिदो रोपितो ध्यातश्चातुर्मास्येऽघनाशनः

બધા વૃક્ષોમાં અશ્વત્થ પવિત્ર અને મંગલમય છે. રોપેલો અને ધ્યાન કરેલો અશ્વત્થ મુક્તિ આપે છે; ચાતુર્માસમાં વિશેષ કરીને પાપનાશ કરે છે.

Verse 40

अश्वत्थे चरणं दत्त्वा ब्रह्महत्या प्रजायते । निष्कारणं संकुथित्वा नरके पच्यते ध्रुवम्

અશ્વત્થ પર પગ મૂકવાથી બ્રહ્મહત્યાસમાન દોષ થાય છે. અને જે નિષ્કારણ તેને ઇજા કરે છે, તે નિશ્ચિતપણે નરકમાં દહે છે.

Verse 41

मूले विष्णुः स्थितो नित्यं स्कंधे केशव एव च । नारायणस्तु शाखासु पत्रेषु भगवान्हरिः

તેના મૂળમાં સદા વિષ્ણુ સ્થિત છે, કાંડમાં કેવળ કેશવ જ છે. શાખાઓમાં નારાયણ અને પાંદડાઓમાં ભગવાન હરિ નિવાસ કરે છે.

Verse 42

फलेऽच्युतो न संदेहः सर्वदेवैः समन्वितः । चातुर्मास्ये विशेषेण द्रुमपूजी स मुक्तिभाक्

તેના ફળમાં અચ્યુત છે—એમાં શંકા નથી—અને સર્વ દેવતાઓ સાથે છે. વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં વૃક્ષપૂજક મુક્તિ પામે છે.

Verse 43

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सदैवाश्वत्थसेवनम् । यः करोति नरो भक्त्या पापं याति दिनोद्भवम्

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી સદા અશ્વત્થનું સેવન કરવું જોઈએ. જે મનુષ્ય ભક્તિથી એવું કરે છે, તેનું પાપ દિવસે દિવસે દૂર થાય છે.

Verse 44

स एव विष्णुर्द्रुम एव मूर्तो महात्मभिः सेवितपुण्यमूलः । यस्याश्रयः पापसहस्रहंता भवेन्नृणां कामदुघो गुणाढ्यः

એ જ વૃક્ષ વિષ્ણુનું મૂર્ત સ્વરૂપ છે; તેનું મૂળ પુણ્યપ્રદ છે, મહાત્માઓ તેને સેવે છે. જેના આશ્રયથી મનુષ્યોના હજારો પાપ નાશ પામે છે; તે ગુણસમૃદ્ધ કામધેનુ સમ ઇચ્છાફળદાયક બને છે.

Verse 133

ततस्तेषां धर्मराजो जायते वाक्यकारकः । अश्वत्थो वचनेनापि प्रोक्तो ज्ञानप्रदो नृणाम्

પછી તેમના માટે ધર્મરાજ નિર્ણયવચન કરનાર બને છે. અશ્વત્થ તો માત્ર નામોચ્ચારથી પણ મનુષ્યોને જ્ઞાન આપનાર કહેવાયો છે.

Verse 247

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्यान अश्वत्थमहिमवर्णनंनाम सप्तचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિ-સાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત શેષશાયી ઉપાખ્યાન, બ્રહ્મા–નારદ સંવાદ, ચાતુર્માસ્ય-માહાત્મ્ય તથા પૈજવન ઉપાખ્યાનમાં ‘અશ્વત્થ-મહિમા-વર્ણન’ નામનો બે સો સત્તેંચાળીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।