Adhyaya 43
આ અધ્યાયમાં ધર્મને અનુરૂપ એવા તીર્થસ્થળમાં સંક્ષિપ્ત પરંતુ ગંભીર તત્ત્વ-નીતિ સંવાદ વર્ણવાયો છે. મેનકા પોતાને દિવ્યલોકની વેશ્યા/અપ્સરા-ગણમાંની કહી એક બ્રાહ્મણ તપસ્વી પ્રત્યે કામના વ્યક્ત કરે છે; તેને કામદેવ સમાન કહી આકર્ષણથી થતા દેહ-મનના વિકારો જણાવે છે. તે દબાણરૂપ દલીલ કરે છે—જો તપસ્વી સ્વીકાર ન કરે તો તે નષ્ટ થઈ જશે, અને સ્ત્રીહિંસાના પાપથી તપસ્વીને દોષ-નિંદા લાગશે. તપસ્વી શિવાજ્ઞા હેઠળ વ્રતધારી સમુદાયની વાત કરીને બ્રહ્મચર્ય-રક્ષણનું સિદ્ધાંત રજૂ કરે છે. બ્રહ્મચર્ય સર્વ વ્રતોનું મૂળ છે, ખાસ કરીને શિવભક્તો માટે; પાશુપત વ્રતમાં એકવાર પણ કામ-સ્પર્શ થાય તો બહુ તપ પણ નષ્ટ થઈ શકે એમ તે કહે છે. સ્ત્રીસંગ—સ્પર્શ, દીર્ઘ સાન્નિધ્ય, અહીં સુધી કે સંવાદ—ને પણ વ્રતભંગના ભયથી જોખમી ગણાવી, વ્યક્તિની નિંદા નહીં પરંતુ વ્રતની અખંડતા જાળવવી એ હેતુ છે એમ સ્પષ્ટ કરે છે. અંતે મેનકાને ઝડપથી પ્રસ્થાન કરી અન્યત્ર પોતાનું અભિલાષિત સાધવા કહેવામાં આવે છે, જેથી તપસ્વીની શિસ્ત અને તીર્થનું ધાર્મિક વાતાવરણ સુરક્ષિત રહે.
Shlokas
Verse 1
। मेनकोवाच । अन्यास्ता नायिका विप्र यासां धर्मस्त्वयोदितः । स्वेच्छाचारविहारिण्यो वयं वेश्या दिवौकसाम्
મેનકા બોલી—હે વિપ્ર, જેમનો ધર્મ તું વર્ણવ્યો તે નાયિકાઓ જુદી છે; અમે સ્વેચ્છાચારિણી, દેવલોકવાસીઓની વેશ્યાઓ છીએ.
Verse 2
स त्वं वद महाभाग कस्माद्देशात्समागतः । मम चित्तहरो वापि तीर्थे धर्मिष्ठसंश्रये
અતઃ હે મહાભાગ, કહો—તમે કયા દેશથી આવ્યા છો? અને આ ધર્મિષ્ઠોના આશ્રયરૂપ તીર્થમાં મારું ચિત્ત કેમ હરી લીધું?
Verse 3
त्वां दृष्ट्वाहं महाभाग कामदेव समाकृतिम् । पुलकांचितसर्वांगी कामबाणप्रपीडिता
હે મહાભાગ, કામદેવ સમાન તારો રૂપ જોઈ હું સર્વાંગે રોમાંચિત થઈ છું અને કામબાણોથી પીડિત થઈ છું.
Verse 4
तस्माद्भजस्व मां रक्तां नो चेद्यास्यामि संक्षयम् । कामबाणप्रदग्धा वै पुरोऽपि तव तापस । ततः स्त्रीवधपापेन लिप्यसे त्वं न संशयः
તેથી, મારા પર અનુરાગ રાખનારી મારો સ્વીકાર કરો, નહીંતર હું નાશ પામીશ. હે તપસ્વી, કામદેવના બાણોથી બળતી હું તમારી સામે જ પ્રાણ ત્યાગીશ, ત્યારે નિઃશંકપણે તમે સ્ત્રીહત્યાના પાપથી લેપાશો.
Verse 5
तापस उवाच । वयं व्रतधराः सुभ्रु ब्रह्मचर्यपरायणाः । मूर्खाः कामविधौ भद्रे निरताः शिवशासने
તપસ્વી બોલ્યા: હે સુંદર ભ્રમરોવાળી, અમે વ્રતધારી અને બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરનારા છીએ. હે કલ્યાણી, કામક્રીડામાં અમે અજાણ છીએ અને માત્ર શિવના શાસનમાં જ રત છીએ.
Verse 6
सर्वेषां व्रतिनां मूलं ब्रह्मचर्यमुदाहृतम् । विशेषाच्छिवभक्तानामेवं भूयो विधास्यसि
તમામ વ્રતીઓ માટે બ્રહ્મચર્યને જ મૂળ કહેવામાં આવ્યું છે, વિશેષ કરીને શિવભક્તો માટે. તેથી તારે ફરીથી આવું વર્તન કરવું જોઈએ નહીં.
Verse 7
अपि वर्षशतं साग्रं यत्तपः कुरुते व्रती । सकृत्स्त्रीसंगमान्नाशं याति पाशुपतस्य च
જો કોઈ વ્રતી સો વર્ષથી પણ વધુ સમય સુધી તપ કરે, તો પણ એકવાર સ્ત્રીસંગ કરવાથી તેનો અને તેના પાશુપત વ્રતનો નાશ થાય છે.
Verse 8
मां च पाशुपतं लुब्धा कस्मात्त्वं भीरु भाषसे । ईदृक्पापतमं कर्म गर्हितं शिवशासने
હે ભીરુ, લોભને વશ થઈને તું મારા જેવા પાશુપત સાથે કેમ આવું બોલે છે? આવું ઘોર પાપકર્મ શિવના શાસનમાં નિંદનીય છે.
Verse 9
यः स्त्रीं भजति पापात्मा वृथा पाशुपतव्रती । सोऽतीतान्दश चाधाय पुरुषान्नरके पचेत्
જે પાપાત્મા વ્યર્થ પાશુપતવ્રતી બની સ્ત્રીસંગ કરે છે, તે દસ પુરુષોને પણ અધઃપાત કરી નરકમાં દહાય છે।
Verse 10
आस्तां तावत्समा संगं संस्पर्शं च वरानने । संभाषमपि पापाय स्त्रीभिः पाशुपतस्य च
હે સુમુખી, લાંબો સંગ અને સ્પર્શ તો દૂર જ રહે—પાશુપત અનુશાસન પાળનાર માટે સ્ત્રીઓ સાથે વાતચીત પણ પાપનું કારણ બને છે।
Verse 11
तस्माद् द्रुततरं गच्छ स्थानादस्माद्वरांगने । यत्रावाप्स्यसि चाभीष्टं तत्र त्वं गन्तुमर्हसि
અતએવ, હે સુશોભિત અંગવાળી, આ સ્થાનથી વધુ ઝડપથી ચાલ્યા જા. જ્યાં તને ઇચ્છિત ફળ મળશે, ત્યાં જ તારે જવું યોગ્ય છે।