Adhyaya 234
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા–નારદ સંવાદરૂપે ચાતુર્માસ્યનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. સ્નાન પૂર્ણ થયા પછી દરરોજ શ્રદ્ધાપૂર્વક પિતૃતર્પણ કરવું, ખાસ કરીને પુણ્યક્ષેત્રમાં, તેમજ સંગમસ્થળે દેવતાર્પણ, જપ અને હોમ કરવાથી મહાન પુણ્ય મળે છે—એવું કહેવામાં આવ્યું છે. ત્યારબાદ શુભ કાર્યો પહેલાં ગોવિંદ-સ્મરણને આધાર બનાવી સત્સંગ, દ્વિજભક્તિ, ગુરુ-દેવ-અગ્નિ તર્પણ, ગોદાન, વેદપાઠ, સત્યવચન અને સતત દાન-ભક્તિને ધર્મના આધારરૂપે ગણાવવામાં આવ્યા છે. નારદના પ્રશ્ન પર બ્રહ્મા ‘નિયમ’ની વ્યાખ્યા અને ફળ જણાવે છે—ઇન્દ્રિયો અને આચરણનું નિયંત્રણ, આંતરિક શત્રુઓ (ષડ્વર્ગ) પર વિજય, અને ક્ષમા તથા સત્ય જેવા ગુણોની સ્થાપના. મનોનિગ્રહ જ જ્ઞાન અને મોક્ષનું કારણ છે એમ કહી, ક્ષમાને સર્વ નિયમોને જોડતી મુખ્ય સાધના તરીકે દર્શાવે છે. સત્ય પરમ ધર્મ, અહિંસા ધર્મનું મૂળ; ખાસ કરીને બ્રાહ્મણો અને દેવતાઓની વસ્તુ ચોરી ન કરવી, અહંકાર ત્યાગ, શમ-સંતોષ અને ઈર્ષ્યા-રહિત ભાવ પોષવા—એવું ઉપદેશ છે. અંતે ભૂતદયા, સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે કરુણા, અનિવાર્ય ધર્મ ગણાય છે; હરી સર્વ હૃદયમાં વસે છે તેથી પ્રાણીઓને હાનિ કરવી અધર્મ છે, અને ચાતુર્માસ્યમાં દયાને વિશેષ રીતે સનાતન ધર્મ તરીકે મહિમાવંત કરવામાં આવી છે.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । पितॄणां तर्पणं कुर्याच्छ्रद्धायुक्तेन चेतसा । स्नानावसाने नित्यं च गुप्ते देवे महाफलम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—શ્રદ્ધાયુક્ત ચિત્તથી પિતૃઓનું તર્પણ કરવું જોઈએ; અને સ્નાનના અંતે નિત્ય એવું કરવાથી, ગુપ્ત/અંતર્યામી દેવની સન્નિધિમાં મહાફળ મળે છે।
Verse 2
संगमे सरितोस्तत्र पितॄन्संतर्प्य देवताः । जपहोमादिकर्माणि कृत्वा फलमनंतकम्
તે નદીના સંગમે પિતૃઓને તર્પણ કરીને અને દેવતાઓનું પૂજન કરીને, જપ-હોમાદિ કર્મો કરવાથી અનંત ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 3
गोविंदस्मरणं कृत्वा पश्चात्कार्याः शुभाः क्रियाः । एष एव पितृदेवमनुष्यादिषु तृप्तिदः
પ્રથમ ગોવિંદનું સ્મરણ કરીને પછી શુભ ક્રિયાઓ કરવી જોઈએ; આ સ્મરણ જ પિતૃ, દેવ અને મનુષ્યાદિને તૃપ્તિ આપનાર છે।
Verse 4
श्रद्धां धर्मयुतां नाम स्मृतिपूतानि कारयेत् । कर्माणि सकलानीह चातुर्मास्ये गुणोत्तरे
ધર્મયુક્ત શ્રદ્ધા વધારવી અને પવિત્ર સ્મરણથી શુદ્ધ થયેલા સર્વ કર્મો અહીં કરવાં; ઉત્તમ ચાતુર્માસમાં આ આચરણ વિશેષ પુણ્યદાયક બને છે।
Verse 5
सत्संगो द्विजभक्तिश्च गुरुदेवाग्नि तर्पणम् । गोप्रदानं वेदपाठः सत्क्रियासत्यभाषणम्
સત્સંગ, દ્વિજભક્તિ, ગુરુ-દેવ-અગ્નિનું તર્પણ; ગોદાન, વેદપાઠ, સત્ક્રિયા અને સત્યવચન—આ ધર્મના પ્રશંસિત સ્વરૂપો છે।
Verse 6
गोभक्तिर्दानभक्तिश्च सदा धर्मस्य साधनम् । कृष्णे सुप्ते विशेषेण नियमोऽपि महा फलः
ગૌભક્તિ અને દાનભક્તિ સદા ધર્મના સાધન છે; અને ચાતુર્માસમાં કૃષ્ણ શયન કરે ત્યારે નિયમપાલન પણ વિશેષ મહાફળદાયક બને છે।
Verse 7
नारद उवाच । नियमः कीदृशो ब्रह्मन्फलं च नियमेन किम् । नियमेन हरिस्तुष्टो यथा भवति तद्वद
નારદે કહ્યું—હે બ્રહ્મન, નિયમ કેવો છે? નિયમથી કયું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે? અને નિયમથી હરિ કેવી રીતે પ્રસન્ન થાય છે, તે વિસ્તારે કહો।
Verse 8
ब्रह्मोवाच । नियमश्चक्षुरादीनां क्रियासु विविधासु च । कार्यो विद्यावता पुंसा तत्प्रयोगान्महासुखम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—આંખ વગેરે ઇન્દ્રિયોનું તથા વિવિધ ક્રિયાઓમાં વર્તનનું જે સંયમ છે, તે જ નિયમ છે. વિદ્યાવાન પુરુષે તેને આચરવો જોઈએ; તેના યોગ્ય પ્રયોગથી મહાસુખ થાય છે।
Verse 9
एतत्षड्वर्गहरणं रिपुनिग्रहणं परम् । अध्यात्ममूलमेतद्धि परमं सौख्यकारणम्
આ નિયમ ‘ષડ્વર્ગ’નું હરણ કરે છે અને આંતરિક શત્રુઓનો પરમ નિગ્રહ છે. અધ્યાત્મમાં મૂળ ધરાવતો આ નિયમ નિઃસંદેહ પરમ સુખનું કારણ છે।
Verse 10
तत्र तिष्ठंति नियतं क्षमासत्यादयो गुणाः । विवेकरूपिणः सर्वे तद्विष्णोः परमं पदम्
તે સ્થિતિમાં ક્ષમા, સત્ય વગેરે ગુણો અચળ રીતે સ્થિત રહે છે; બધા વિવેકસ્વરૂપ છે. એ જ વિષ્ણુનું પરમ પદ, પરમ ધામ છે।
Verse 11
कृत्वा भवति यज्ञान्यत्कृतकृत्यत्वमत्र तत् । स्यात्तस्य तत्पूर्वजानां येन ज्ञातमिदं पदम्
આને કરી લેતાં મનુષ્ય ‘કૃતકૃત્ય’ બને છે; જાણે અન્ય યજ્ઞો પણ અહીં જ સિદ્ધ થઈ જાય. અને જેણે આ પરમ પદ જાણ્યું, તેના પૂર્વજોને પણ કલ્યાણ થાય છે।
Verse 12
तन्मुहूर्त्तमपि ध्यात्वा पापं जन्मशतोद्भवम् । भस्म साद्याति विहितं निरंजननिषेवणात्
તે એક મુહૂર્તનું પણ ધ્યાન કરવાથી, સો જન્મોથી ઉપજેલું પાપ—નિરંજન (નિર્મળ પ્રભુ)ની ભક્તિપૂર્વક શરણાગતિથી—તત્કાળ ભસ્મ થઈ જાય છે.
Verse 13
प्रत्यहं संकुचत्यस्य क्षुत्पिपासादिकः श्रमः । स योगी नियमी नित्यं हरौ सुप्ते विशिष्यते
તેના માટે ભૂખ, તરસ વગેરેમાંથી થતો થાક દિવસે દિવસે ઘટે છે. એવો નિયમનિષ્ઠ, સદા સંયમી યોગી—હરિના શયનકાળ (ચાતુર્માસ્ય)માં વિશેષ મહિમાવાન બને છે.
Verse 14
चातुर्मास्ये नरो भक्त्या योगाभ्यासरतो न चेत् । तस्य हस्तात्परिभ्रष्टममृतं नात्र संशयः
ચાતુર્માસ્યમાં જો મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક યોગાભ્યાસમાં રત ન થાય, તો તેના હાથમાંથી અમૃત જ સરકી ગયું—એમાં શંકા નથી.
Verse 15
मनो नियमितं येन सर्वेच्छासु सदागतम् । तस्य ज्ञाने च मोक्षे च कारणं मन एव हि
જેણે પોતાના મનને—જે સદા સર્વ ઇચ્છાઓમાં ભટકે છે—નિયંત્રિત કર્યું છે, તેના માટે એ જ મન જ્ઞાન અને મોક્ષ—બન્નેનું કારણ બને છે.
Verse 16
मनोनियमने यत्नः कार्यः प्रज्ञावता सदा । मनसा सुगृहीतेन ज्ञानाप्तिरखिला ध्रुवम्
પ્રજ્ઞાવાને હંમેશાં મન-નિયમન માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. મન સારી રીતે વશમાં આવે તો સર્વ જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ નિશ્ચિત છે.
Verse 17
तन्मनः क्षमया ग्राह्यं यथा वह्निश्च वारिणा । एकया क्षमया सर्वो नियमः कथितो बुधैः
મનને ક્ષમાથી સંયમમાં રાખવું જોઈએ, જેમ પાણી અગ્નિને શમાવે છે. એક જ ગુણ—ક્ષમા—થી સર્વ નિયમો પૂર્ણ થાય છે, એમ વિદ્વાનો કહે છે.
Verse 18
सत्यमेकं परो धर्मः सत्यमेकं परं तपः । सत्यमेकं परं ज्ञानं सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः
સત્ય જ પરમ ધર્મ છે, સત્ય જ પરમ તપ છે. સત્ય જ પરમ જ્ઞાન છે; સત્ય પર ધર્મ દૃઢપણે પ્રતિષ્ઠિત છે.
Verse 19
धर्ममूलमहिंसा च मनसा तां च चितयन् । कर्मणा च तथा वाचा तत एतां समाचरेत्
અહિંસા ધર્મનું મૂળ છે. તેથી મનમાં તેને ધારણ કરીને, કર્મથી અને વાણીથી પણ તેમ જ આચરણ કરવું જોઈએ.
Verse 20
परस्वहरणं चौर्यं सर्वदा सर्वमानुषैः । चातुर्मास्ये विशेषेण ब्रह्मदेवस्ववर्जनम्
પરનું ધન હરણ કરવું એ ચોરી છે; સર્વ મનુષ્યોએ સદા તેને ત્યજવું જોઈએ. ચાતુર્માસ્યમાં વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણોનું તથા દેવસ્વ (મંદિરધન)નું અપહરણ વर्ज્ય છે.
Verse 21
अकृत्यकरणं चैव वर्जनीयं सदा बुधैः । अहीनः सर्वकार्येषु यः सदा विप्र वर्तते
અકર્તવ્ય કરવું વિદ્વાનોને સદા વર્જ્ય છે. હે વિપ્ર! જે સર્વ કાર્યોમાં હંમેશા સાવધાન અને અપ્રમાદી રહી વર્તે છે, તે જ યોગ્ય રીતે જીવેછે.
Verse 22
स च योगी महाप्राज्ञः प्रज्ञाचक्षुरहं नधीः । अहंकारो विषमिदं शरीरे वर्त्तते नृणाम्
એ યોગી મહાપ્રાજ્ઞ છે; વિવેક-ચક્ષુથી જુએ છે—“હું બુદ્ધિ નથી”; કારણ કે અહંકાર મનુષ્યોના શરીરમાં વસતું સૂક્ષ્મ વિષ છે.
Verse 23
तस्मात्स सर्वदा त्याज्यः सुप्ते देवे विशेषतः । अनीहया जितक्रोधो जितलोभो भवेन्नरः
અતએવ તેનો ત્યાગ સદા કરવો—વિશેષ કરીને દેવ શયનમાં હોય ત્યારે (ચાતુર્માસ્યમાં). અનીહ ભાવથી મનુષ્ય ક્રોધ અને લોભને જીતનાર બને.
Verse 24
तस्य पापसहस्राणि देहाद्यांति सहस्रधा । मोहं मानं पराजित्य शमरूपेण शत्रुणा
તેના દેહમાંથી હજારો પાપો અસંખ્ય રીતે દૂર થઈ જાય છે, જ્યારે શમ-રૂપ શત્રુ દ્વારા મોહ અને માન પરાજિત થાય છે.
Verse 25
विचारेण शमो ग्राह्यः सन्तोषेण तथा हि सः । मात्सर्यमृजुभावेन नियच्छेत्स मुनीश्वरः
વિચારથી શમ (સંયમ) ગ્રહણ કરવો, અને સંતોષથી તે સ્થિર રહે છે. મુનીશ્વરે સરળતા અને મૃદુભાવથી માત્સર્ય (ઈર્ષ્યા) રોકવી જોઈએ.
Verse 26
चातुर्मास्ये दयाधर्मो न धर्मो भूतविद्रुहाम् । सर्वदा सर्व दानेषु भूतद्रोहं विवर्जयेत्
ચાતુર્માસ્યમાં દયા-ધર્મ મુખ્ય છે; ભૂતવિદ્રોહીઓ માટે ધર્મ નથી. સદા અને સર્વ દાનોમાં ભૂતદ્રોહને સંપૂર્ણ રીતે વर्जવો જોઈએ.
Verse 27
एतत्पापसहस्राणां मूलं प्राहुर्मनीषिणः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्या भूतदया नृभिः
મનીષીઓએ આને હજારો પાપોનું મૂળ કહ્યું છે. તેથી મનુષ્યોએ સર્વ પ્રયત્નથી સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે દયા કરવી જોઈએ.
Verse 28
सर्वेषामेव भूतानां हरिर्नित्यं हृदि स्थितः । स एव हि पराभूतो यो भूतद्रोहकारकः
સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયમાં હરિ નિત્ય વસે છે. જે પ્રાણીઓનો દ્રોહ કરે છે તે જ ખરેખર પરાજિત—અંતઃસ્થ પ્રભુનું અપમાન કરે છે.
Verse 29
यस्मिन्धर्मे दया नैव स धर्मो दूषितो मतः । दयां विना न विज्ञानं न धर्मो ज्ञानमेव च
જે ધર્મમાં દયા નથી તે ધર્મ દૂષિત માનવામાં આવે છે. દયા વિના ન સાચો વિવેક, ન ધર્મ—અને ન જ ખરો આધ્યાત્મિક જ્ઞાન.
Verse 30
तस्मात्सर्वात्मभावेन दयाधर्मः सनातनः । सेव्यः स पुरुषैर्नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः
અતએવ સર્વાત્મભાવથી સનાતન દયા-ધર્મનું નિત્ય સેવન કરવું જોઈએ—વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં.
Verse 234
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये चातुर्मास्यमाहात्म्ये शेपशाय्युपाख्याने ब्रह्म नारदसंवादे चातुर्मास्यनियमविधिमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुस्त्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિ-સાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વરક્ષેત્ર-માહાત્મ્ય હેઠળના ચાતુર્માસ્ય-માહાત્મ્યમાં, શેષશાયી ઉપાખ્યાન તથા બ્રહ્મા-નારદ સંવાદમાં ‘ચાતુર્માસ્ય નિયમવિધિ-માહાત્મ્ય વર્ણન’ નામનો ૨૩૪મો અધ્યાય સમાપ્ત થાય છે.