Adhyaya 111

Verse 1

ऋषय ऊचुः । शिवक्षेत्राणि यैर्विप्रैः समानीतानि तत्र च । तेषां सर्वाणि गोत्राणि वद सूतज विस्तरात्

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂતપુત્ર! જેમણે વિપ્રોએ શિવક્ષેત્રોને ત્યાં લાવી સ્થાપિત કર્યા, તેમના સર્વના ગોત્રો વિસ્તારે કહો।

Verse 2

कस्य गोत्रोद्भवैर्विप्रैः किं क्षेत्रं समुपार्जितम् । शंकरस्य प्रसादेन तस्मिन्काल उपस्थिते

કયા કયા ગોત્રોદ્ભવ વિપ્રોએ, તે સમયે શંકરના પ્રસાદથી, કયું ક્ષેત્ર પ્રાપ્ત કરીને સ્થાપિત કર્યું?

Verse 3

कियत्यपि च गोत्राणि चमत्कारपुरोत्तमे । स्थापितानि सुभक्तेन तेनानर्तेन सूतज

હે સૂતપુત્ર! તે ઉત્તમ ચમત્કારપુરમાં, તે સుభક્ત આનર્ત નરેશે કેટલાં ગોત્રો સ્થાપિત કર્યા?

Verse 4

त्वया प्रोक्तं पुरा दत्तं पुरं कृत्वा द्विजन्मनाम् । न च तेषां कृता संख्या तस्मात्तां परिकीर्तय

તમે અગાઉ કહ્યું હતું કે દ્વિજોના નિવાસ માટે નગર બનાવી દાન અપાયું; પરંતુ તેમની સંખ્યા ગણાઈ નહોતી. તેથી હવે તે સંખ્યા કહો।

Verse 5

सूत उवाच । उपदेशः पुरा दत्तो द्विसप्ततिमुनीश्वरैः । आनर्ताधिपतिः पूर्वं कुष्ठरोग प्रपीडितः । शंखतीर्थं समागत्य स्नानं चक्रे त्वरान्वितः

સૂતજીએ કહ્યું—પૂર્વકાળે બાહોતેર મહર્ષિઓએ ઉપદેશ આપ્યો હતો. અગાઉ આનર્તનો અધિપતિ કુષ્ઠરોગથી પીડિત હતો; તે શંખતીર્થમાં આવી ત્વરાથી સ્નાન કર્યુ.

Verse 6

तेन नाशं गतः कुष्ठो भूपतेस्तस्य तत्क्षणात् । तस्य तीर्थस्य माहात्म्यान्निर्वि ण्णस्य तनुं प्रति

તે સ્નાનથી તે રાજાનો કુષ્ઠ તત્ક્ષણે નાશ પામ્યો. તે તીર્થના માહાત્મ્યથી તે પોતાના દેહ પ્રત્યે ઊંડો નિર્વેદ અનુભવી બેઠો.

Verse 7

ततः स नीरुजो भूत्वा तोषेण महतान्वितः । तानुवाच मुनिश्रेष्ठान् प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः

પછી તે નિરોગી બની મહાન આનંદથી ભરાઈ ગયો. તે મુનિશ્રેષ્ઠોને વારંવાર પ્રણામ કરીને બોલ્યો.

Verse 8

सुवर्णं वा गजाश्वं वा राज्यं सकलमेव वा । भवद्भ्यः संप्रदास्यामि तस्मादब्रूत द्विजोत्तमाः

‘સોનું હોય, હાથી-ઘોડા હોય, કે મારું સમગ્ર રાજ્ય જ હોય—હું બધું તમને અર્પણ કરી દઈશ. તેથી, હે દ્વિજોત્તમો, કહો—હું શું કરું?’

Verse 9

यद्यस्य रोचते यावन्मात्रमन्यदपि द्विजाः । प्रसादः क्रियतां मह्यं दीनस्य प्रणतस्य च

હે દ્વિજગણ! તમને જેમાં જેટલું અને જે કંઈ પણ ગમે તે લો; હું દીન અને શરણાગત છું—મારા પર પ્રસન્ન થઈ કૃપાપ્રસાદ કરો.

Verse 10

ब्राह्मणा ऊचुः । निष्परिग्रहधर्माणो वानप्रस्था वयं द्विजाः । सद्यःप्रक्षालकाः किं नो राज्येन विभवेन च

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—અમે દ્વિજ વાનપ્રસ્થ, નિષ્પરિગ્રહ-ધર્મમાં સ્થિત છીએ. અમે તત્કાળ શુદ્ધ થનારા; રાજ્ય અને વૈભવથી અમને શું પ્રયોજન?

Verse 11

राजोवाच उपकारं समासाद्य यः करोति न पापकृत् । उपकारं पुनस्तस्य स कृतघ्न उदाहृतः

રાજાએ કહ્યું—ઉપકાર પામી જે પાપ ન કરે, તે દોષી નથી. પરંતુ તે ઉપકારના બદલે ઉપકાર ન કરે, તે ‘કૃતઘ્ન’ કહેવાય છે.

Verse 12

ब्रह्मघ्नं च सुरापे च चौरे भग्नव ते शठे । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

બ્રહ્મહંતક, સુરાપાન કરનાર, ચોર, વ્રતભંગ કરનાર અને શઠ—એમના માટે સજ્જનો પ્રાયશ્ચિત્ત નક્કી કરે છે; પરંતુ કૃતઘ્ન માટે પ્રાયશ્ચિત્ત નથી.

Verse 16

तस्मात्त्वं गच्छ राज्यं स्वं स्वधर्मेण प्रपालय । इह लोके परे चैव येन सौख्यं प्रजायते

અતએવ તું પોતાના રાજ્યમાં જઈ, સ્વધર્મ અનુસાર તેનું પાલન-રક્ષણ કર; જેથી આ લોક અને પર લોક—બન્નેમાં સુખ ઉપજે.

Verse 18

तत्र गत्वा प्रहृष्टा त्माकृत्वा रम्यं महेश्वरम् । गीतनृत्यसवाद्यैश्च रात्रिजागरणादिभिः । चकार पूर्ववद्राज्यं समंताद्धतकंटकम्

ત્યાં જઈ હર્ષિત હૃદયે મહેશ્વરનું રમ્ય મંદિર સ્થાપી પૂજન કર્યું. ગીત, નૃત્ય, વાદ્ય અને રાત્રિજાગરણ વગેરે અનુષ્ઠાનો દ્વારા તેણે પોતાના રાજ્યને પૂર્વવત્ સર્વત્ર કંટકરહિત (નિર્વિઘ્ન) બનાવ્યું.

Verse 19

चिंतयानो दिवानक्तं ब्राह्मणान्प्रति तत्सदा । कथं तेषां द्विजेंद्राणामुपकारो भविष्यति । मदीयो मम यैर्दत्तं गात्रमेतत्पुनर्नवम्

તે દિવસ-રાત સતત તે બ્રાહ્મણોને સ્મરી રહ્યો—“જેઓએ મારું આ શરીર ફરી નવેસરથી આપ્યું, તે દ્વિજેન્દ્રોનો ઉપકાર હું કેવી રીતે કરી શકું?”

Verse 20

तेऽपि सर्वे मुनिश्रेष्ठाः खेचरत्व समन्विताः । तपःशक्त्या यांति नानातीर्थेषु भक्तितः

તે બધા મુનિશ્રેષ્ઠો પણ—આકાશમાં ગમન કરવાની શક્તિથી યુક્ત—તપઃશક્તિના બળે ભક્તિપૂર્વક અનેક તીર્થોમાં જાય છે.

Verse 21

तेषु स्नानं जपं कृत्वा तथैव पितृतर्पणम् । प्राणयात्रां पुनश्चक्रुस्तत्रागत्य स्व आश्रमे

તે તીર્થોમાં સ્નાન, જપ તથા પિતૃતર્પણ કરીને, ત્યાંથી આવી પોતાના આશ્રમમાં ફરી જીવનયાત્રા ચાલુ કરી.

Verse 22

अन्ये तत्रैव कुर्वंति नित्यकृत्यानि ये द्विजाः । तथान्ये दूरमासाद्य तीर्थं दृष्ट्वा मनोहरम्

કેટલાક દ્વિજ ત્યાં જ નિત્યકર્મો કરતા; અને કેટલાક દૂરથી આવી તે મનોહર તીર્થનું દર્શન કરીને પ્રસન્ન થયા.

Verse 23

उषित्वा रजनीं तत्र द्विरात्रं वा पुनर्गृहम् । समागच्छंति चान्ये तु त्रिरात्रेण समाययुः

ત્યાં એક રાત કે બે રાત રોકાઈ કેટલાક ફરી ઘેર પરત ગયા; અને અન્ય કેટલાક ત્રણ રાત પછી પાછા આવ્યા.

Verse 24

वाराणस्यां प्रयागे वा पुष्करे वाथ नैमिषे । प्रभासे वाऽथ केदारे ह्यन्यस्मिन्नहि वांछ्यते

વારાણસી હોય કે પ્રયાગ, પુષ્કર કે નૈમિષ; પ્રભાસ કે કેદાર—આ પ્રસિદ્ધ તીર્થોથી શ્રેષ્ઠ બીજું કોઈ સ્થાન ઇચ્છાતું નથી।

Verse 25

कदाचिदथ ते सर्वे कार्तिक्यां पुष्करत्रये । गता विनिश्चयं कृत्वा स्नानार्थं द्विजसत्तमाः

એક વખત કાર્તિક માસમાં તે સર્વ દ્વિજસત્તમો દૃઢ નિશ્ચય કરીને પવિત્ર સ્નાનાર્થે પુષ્કરત્રયે ગયા।

Verse 26

पंचरात्रं वसिष्यामो वयं तत्र समाहिताः । तस्माद्वह्निषु दारेषु रक्षा कार्या स्वशक्तितः

અમે ત્યાં સમાહિત ચિત્તે પાંચ રાત્રિ નિવાસ કરીશું; તેથી તમારી શક્તિ મુજબ અગ્નિઓ અને ગૃહિણીઓ (ગૃહવ્યવસ્થા)ની રક્ષા કરવી।

Verse 27

एवं ते समयं कृत्वा गता यावद्द्विजोत्तमाः । तावद्ध पतिना ज्ञाता न कश्चित्तत्र तिष्ठति

આ રીતે સમય નક્કી કરીને તે દ્વિજોત્તમો ગયા; ત્યાર પછી પતિને ખબર પડી કે ત્યાં કોઈ પણ રહેતું નથી।

Verse 28

तेषां मध्ये मुनींद्राणां सुतीर्थाश्रमवासिनाम् । दमयंतीति विख्याता चंद्रबिंबसमानना

સુતીર્થ આશ્રમમાં વસતા તે મુનીન્દ્રોમાં ‘દમયંતી’ નામે વિખ્યાત એક સ્ત્રી હતી; તેનું મુખ ચંદ્રબિંબ સમાન મનોહર હતું।

Verse 29

तामुवाच रहस्येवं व्रज त्वं चारुहासिनि । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे ममादेशोऽधुना ध्रुवम्

તેને ગુપ્ત રીતે તેણીને કહ્યું—“હે મધુરહાસિની! હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં જા; હવે મારો આદેશ નિશ્ચયે અડગ છે.”

Verse 30

तत्र तिष्ठंति याः पत्न्यो मुनीनां भावितात्मनाम् । भूषणानि विचित्राणि तासां यच्छ यथेच्छया

ત્યાં સંયમિત મનવાળા મુનિઓની પત્નીઓ રહે છે; તારી ઇચ્છા મુજબ તેમને વિવિધ પ્રકારનાં વિચિત્ર આભૂષણો આપજે.”

Verse 31

न तासां पतयोऽस्माकं प्रकुर्वंति प्रतिग्रहम् । कथंचिदपि सुश्रोणि लोभ्यमानापि भूरिशः

તેમના પતિ—અમારા મુનિઓ—પ્રતિગ્રહ સ્વીકારતા નથી; હે સુશ્રોણિ, અનેક રીતે બહુ લલચાવ્યા છતાં તેઓ કદી લેતા નથી.”

Verse 32

स्त्रीणां भूषणजा चिन्ता सदा चैवाधिका भवेत् । लौल्यं च कौतुकं चैव सदा भूषणजं भवेत्

સ્ત્રીઓમાં આભૂષણોથી ઊપજતી ચિંતા સદાય વધુ રહે છે; અને આભૂષણોથી જ ચંચળ લાલસા તથા કૌતુક પણ વારંવાર જાગે છે.”

Verse 33

अपि मृन्मयकं किंचित्काष्ठसूत्रमयं च वा । जतुकाचमयं वापि नारी धत्ते विभूषणम्

તે થોડુંક માટીનું બનેલું હોય, અથવા લાકડું અને દોરાનું હોય, કે રાળ અને કાચનું જ હોય—સ્ત્રી તેને પણ આભૂષણરૂપે ધારણ કરે છે.”

Verse 34

एष एव भवेत्तेषामुपकारस्यसंभवः । उपायः पद्मपत्राक्षि न चान्योऽस्ति कथंचन

આ જ તેમનાં ઉપકારનું એકમાત્ર સાધન થશે; હે પદ્મપત્ર-નેત્રે, આ જ ઉપાય છે—આ સિવાય બીજો કોઈ માર્ગ કદી નથી।

Verse 35

सा तथेति प्रतिज्ञाय विचित्राभरणानि च । गृहीत्वा हर्षसंयुका ततस्तत्क्षेत्रमाययौ

તેણે “તથાસ્તુ” કહી પ્રતિજ્ઞા કરી; હર્ષથી ભરેલા હૃદયે તે અદ્ભુત આભૂષણો લઈને, પછી તે પવિત્ર ક્ષેત્ર તરફ નીકળી પડી।

Verse 36

मणिमुक्तामयान्येव कुण्डलानि शुभानि च । तथा चन्द्रोज्ज्वलाहारान्नूपुराणि बृहंति च

મણિ અને મુક્તાથી બનેલા શુભ કુંડળો, ચંદ્ર સમા ઉજ્જ્વલ હાર, અને મોટા નૂપુર પણ।

Verse 37

इन्द्रनीलमहानीलवैडूर्यखचितानि च । पद्मरागैस्तथा वज्रैर्माणिक्यैश्च मनोरमैः

ઇન્દ્રનીલ, મહાનીલ અને વૈડૂર્ય રત્નોથી જડિત; તેમજ પદ્મરાગ, વજ્ર અને મનોહર માણિક્યોથી પણ શોભિત।

Verse 38

केशैः कंकणैर्दिव्यैः शक्रचापनिभैः शुभैः । हेमसूत्रैश्च जात्यैश्च मेखलाभिस्तथैव च

દિવ્ય કેયૂર અને કંકણ—શુભ, ઇન્દ્રધનુષ સમા તેજસ્વી; સુવર્ણસૂત્રો, ઉત્તમ આભૂષણો અને મેખલાઓથી પણ યુક્ત।

Verse 39

अथ सा बोधने विष्णोः संप्राप्ते दिवसे शुभे । उपवासपरा स्नाता एकस्मिन्सलिलाशये

પછી વિષ્ણુના બોધનનો શુભ દિવસ આવતા, ઉપવાસપરાયણા તે એક જળાશયમાં સ્નાન કરવા લાગી.

Verse 40

तीरदेशे निवेश्यैव महाभूषणपर्वतम् । यस्य प्रभाभिरुग्राभिर्व्याप्तं गगनमंडलम्

અને તીરપ્રદેશે તેણે આભૂષણોનો એક મહાન ‘પર્વત’ મૂક્યો, જેના ઉગ્ર તેજથી આકાશમંડળ વ્યાપ્ત થઈ ગયું.

Verse 41

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तास्तापस्यः कौतुकान्विताः । कीदृशा राजपत्नी सा किंरूपा किंविभूषणा

એ દરમ્યાન કૌતુકથી ભરેલી તપસ્વિનીઓ આવી—“એ રાજપત્ની કેવી છે? તેનું રૂપ કેવું છે? અને કયા આભૂષણોથી તે શોભિત છે?”

Verse 42

अथ तास्तां समालोक्य दिव्यभूषणभूषिताम् । सुरूपांगीं समाधिस्थां चित्ते चिन्तां प्रचक्रिरे

ત્યારે તેમણે તેને દિવ્ય આભૂષણોથી શોભિત, સુન્દર અંગવાળી અને સમાધિસ્થ જોઈ, મનમાં વિચાર શરૂ કર્યો.

Verse 43

धन्येयं भूपतेर्भार्या यैवं भूषणभूषिता । दमयंती सुरूपाढ्या सर्वलक्षणलक्षिता

“ધન્ય છે આ ભૂપતિની પત્ની, જે આવી રીતે આભૂષણોથી શોભિત છે—આ દમયંતી સુરૂપસંપન્ન અને સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત છે।”

Verse 44

समाध्यंतं समासाद्य तापसीर्वीक्ष्य साऽपि च । दमयंती नमश्चक्रे ताः सर्वा विधिपूर्वकम्

સમાધિમાંથી બહાર આવી સામે રહેલી તપસ્વિની સ્ત્રીઓને જોઈ દમયંતીએ પણ વિધિપૂર્વક સૌને ભક્તિથી નમસ્કાર કર્યો।

Verse 45

ताः कृतांजलिना प्राह वल्गुवाक्यं मनोहरम् । मयायं भूषणस्तोम उद्दिश्य गरुडध्वजम् । कल्पितोऽद्य दिने स्नात्वा समुपोष्य दिने हरेः

હાથ જોડીને તેણે મધુર અને મનોહર વચનો કહ્યાં—“ગરુડધ્વજ હરિને અર્પણ કરવા માટે આ આભૂષણસમૂહ મેં તૈયાર કર્યો છે. આજે સ્નાન કરીને હરિના પવિત્ર દિવસે ઉપવાસ રાખીને…”

Verse 46

तस्माद्गृह्णंतु तापस्यो मया दत्तानि वांछया । भूषणानि विचित्राणि प्रसादः क्रियतां मम

“અતએવ, હે તપસ્વિની માતાઓ, મારી હૃદયપૂર્વકની ઇચ્છાથી આપેલા આ વિચિત્ર આભૂષણો સ્વીકારો; મારા પર પ્રસન્ન થાઓ—મને અનુગ્રહ આપો।”

Verse 47

ततश्चैकाऽब्रवीत्तासामेषा मुक्तावली मम । इमां देहि न मे वांछा विद्यतेऽन्या नृपप्रिये

પછી તેમામાંથી એકે કહ્યું—“આ મોતીની માળ મારી છે; આ મને આપ. હે નૃપપ્રિયે, મને બીજું કશું ઇચ્છિત નથી।”

Verse 48

ततस्तया विहस्योच्चैः प्रक्षाल्य चरणौ स्वयम् । दत्ता मुक्तावली तस्या वस्त्रैर्दिव्यैः समन्विता । यस्याः षण्माषतुल्यानि मौक्तिकान्यमलानि च

પછી તે ઊંચે હસી, પોતે જ તેના ચરણ ધોઈ, દિવ્ય વસ્ત્રો સહિત તેને તે મોતીની માળ આપી—જેનાં નિર્મળ મોતી દરેક છ માષ વજનના સમાન હતા।

Verse 49

शरत्काले यथा व्योम्नि नक्षत्राणि द्विजोत्तमाः । तथान्या स्पर्द्धया युक्ता ययाचेऽमलवर्चसम् । हारं निर्मूल्यतायुक्तं चित्ताह्लादकरं परम्

હે દ્વિજોત્તમ! શરદ્કાળે આકાશમાં જેમ નક્ષત્રો ઝળહળે છે, તેમ સ્પર્ધાથી પ્રેરિત બીજી સ્ત્રીએ નિર્મળ તેજવાળો, અમૂલ્ય અને હૃદયને પરમાનંદ આપતો હાર માગ્યો।

Verse 50

अथ सा तं करे कृत्वा तस्या हारं प्रयच्छति । तावदन्या प्रजग्राह हारं शृंगारलालसा

પછી તેણીએ તે હાર તેના હાથમાં મૂકી આપ્યો; પરંતુ એ જ ક્ષણે શૃંગારની લાલસાવાળી બીજી સ્ત્રીએ હાર ઝૂંટી લીધો।

Verse 51

ततः शेषाश्च तापस्यो भूषणार्थं समुत्सुकाः । सस्पर्द्धा जगृहुस्तानि भूषणानि स्वयं द्विजाः

પછી બાકી રહેલી તપસ્વિનીઓ પણ આભૂષણ માટે ઉત્સુક બની, સ્પર્ધાથી ભરાઈ, હે દ્વિજોત્તમ, તે આભૂષણો પોતે જ લઈ ગઈ।

Verse 52

अन्याश्चान्याकरे कृत्वा भूषणं सुमनोहरम् । बलादाकृष्य जग्राह धर्षयित्वा ततः परम्

અને બીજી એક સ્ત્રીએ, બીજાની હથેળીમાં તે અતિમનોહર આભૂષણ મૂકી, બળપૂર્વક ખેંચીને ઝૂંટી લીધું; ત્યારબાદ વધુ અપમાન પણ કર્યું।

Verse 53

यथायथा प्रगृह्णंति तापस्यो भूषणार्चिताः । तथातथास्याः संजज्ञे दमयंत्या मुदा हृदि

જેમ જેમ આભૂષણોથી અલંકૃત તપસ્વિનીઓ તે લેતી ગઈ, તેમ તેમ દમયંતીના હૃદયમાં વારંવાર આનંદ ઉત્પન્ન થતો ગયો।

Verse 54

अन्यानि च प्रचिक्षेप शतशोऽथ सहस्रशः । न तृप्तिर्जायते तासां तथापि द्विजसत्तमाः

તેણે અન્ય દાનો પણ સૈંકડો અને હજારોની સંખ્યામાં અર્પણ કર્યા; છતાં, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, તેમની તૃપ્તિ ઉત્પન્ન થઈ નહિ।

Verse 55

भूषणाभावमासाद्य ततः सा पार्थिवप्रिया । हृष्टा प्रोवाच ताः सर्वाः संतोषः क्रियतामिति

આભૂષણોના અભાવને પામી રાજાની પ્રિય રાણી હર્ષિત થઈ અને સૌને કહ્યું—“સંતોષ ધારણ કરો।”

Verse 56

पुनश्चैवानयिष्यामि प्रभाते नात्र संशयः । अन्यानि च विचित्राणि यस्या रोचंति यानि च

ફરી પ્રભાતે હું નિશ્ચયે લાવીશ—એમાં સંશય નથી; અને તમને ગમે તેવી અન્ય અદ્ભુત વસ્તુઓ પણ લાવીશ।

Verse 57

ततस्ताः सकलाः प्रोचुर्गच्छ त्वं पार्थिवप्रिये । आगंतव्यं च भूयोऽपि प्रगृह्याभरणानि च

ત્યારે તેઓ બધાં બોલ્યાં—“હે રાજપ્રિયે, તું જા; અને ફરી પાછી આવજે, આભૂષણો પણ લઈને આવજે।”

Verse 58

एवमुक्ता ततस्ताभिः प्रणिपत्य नृपप्रिया । प्रहृष्टा प्रययौ तूर्णं स्वपुरं प्रति सद्द्विजाः

તેઓએ એમ કહ્યે પછી રાજાની પ્રિય રાણીએ પ્રણામ કર્યો અને હર્ષથી ભરાઈ ઝડપથી પોતાના નગર તરફ પ્રસ્થાન કર્યું, હે સદ્દ્વિજોઃ।

Verse 59

तापस्योपि गृहं गत्वा वस्त्राणि विविधानि च । भूषणानि च गात्रेषु सस्पर्द्धा निदधुस्तदा

પછી તેઓ તપસ્વિનીના ગૃહે જઈ વિવિધ વસ્ત્રો તથા ભૂષણો પોતાના અંગો પર જાણે સ્પર્ધાથી ધારણ કરવા લાગ્યા।

Verse 60

तापसीनां चतुष्कं च परित्यज्य यतव्रतम् । शेषाभिः प्रगृहीतानि मण्डनानि यथेच्छया

પરંતુ વ્રતનિષ્ઠ ચાર તપસ્વિનીઓએ તે શૃંગાર ત્યજી દીધો; બાકીનીઓએ પોતાની ઇચ્છા મુજબ આભૂષણો ગ્રહણ કર્યા।

Verse 61

ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले । भूयोपि राजपत्नी सा भूषणान्यंबराणि च

પછી નિર્મળ પ્રભાતે, સૂર્યમંડળ ઉદિત થતાં, તે રાણી ફરીથી આભૂષણો અને વસ્ત્રો પણ લઈને આવી।

Verse 62

तथैव प्रददौ तासां जगृहुश्च तथैव ताः । एवं तस्याः प्रयच्छंत्या अहन्यहनि भक्तितः

જેમ તેણે આપ્યું તેમ જ તેમણે ગ્રહણ કર્યું; આ રીતે તે ભક્તિપૂર્વક દિનપ્રતિદિન આપતી રહી।

Verse 63

पंचरात्रमतिक्रांतं तृप्तास्तास्तापसप्रियाः । न राज्ञी तृप्तिमायाति प्रयच्छंती प्रभक्तितः

પાંચ રાત્રિઓ વીતી ગયા પછી તે તપસ્વિનીઓ તૃપ્ત થઈ; પરંતુ રાણી ગાઢ ભક્તિથી આપતી રહી છતાં તૃપ્તિમાં આવી નહીં।

Verse 64

ततः शुश्राव तापस्यश्चतस्रोऽत्र सुनिःस्पृहाः । वल्कलाजिनधारिण्यो न तस्याः पार्श्वमागताः । न चान्या भूषिता दृष्ट्वा चक्रुरीर्ष्यां कथंचन

પછી એવું સાંભળવામાં આવ્યું કે અહીં ચાર તપસ્વિનીઓ—સર્વથા નિઃસ્પૃહ, વલ્કલ અને અજિન ધારણ કરનારીઓ—તેની પાસે આવી નહીં. અને અન્ય સ્ત્રીઓ પણ શોભિતાને જોઈને પણ કશી રીતે ઈર્ષ્યા કરતી નહોતી।

Verse 65

अथ सा त्वरितं गत्वा तासां पार्श्वमनिंदिता । भूषणानि महार्हाणि गृहीत्वा पंचमीदिने

પછી તે નિંદારહિત સ્ત્રી ઝડપથી તેમની પાસે ગઈ અને પંચમી તિથિના દિવસે અતિ મૂલ્યવાન આભૂષણો લઈને (તેમની સમક્ષ) ઊભી રહી।

Verse 66

ततः प्रोवाच ताः सर्वाः प्रसादः क्रियतामिति । इमानि भूषणार्थाय भूषणानि प्रगृह्यताम्

પછી તેણે સૌને કહ્યું—“કૃપા કરીને પ્રસન્ન થાઓ. આ શોભા માટેનાં આભૂષણો છે; કૃપા કરીને સ્વીકારો।”

Verse 67

तापस्य ऊचुः । नास्माकं भूषणैः कार्यं भूषिता वल्कलैर्वयम् । तस्माद्गच्छ निजं हर्म्यमर्थिभ्यः संप्रदीयताम्

તપસ્વિનીઓ બોલી—“અમને આભૂષણોની જરૂર નથી; અમે વલ્કલવસ્ત્રોથી જ શોભિત છીએ. તેથી તું પોતાના મહેલમાં પાછી જા; આ આભૂષણો જરૂરિયાતમંદોને યોગ્ય રીતે આપવાં।”

Verse 68

वदन्तीनां तया सार्धमेवं तासां द्विजोत्तमाः । चत्वारः पतयः प्राप्ता एकैकस्याः पृथक्पृथक्

તેઓ તેની સાથે આમ વાત કરી રહ્યાં હતાં, એટલામાં ચાર શ્રેષ્ઠ દ્વિજ—તે તપસ્વિનીઓના પતિ—ત્યાં આવી પહોંચ્યા; દરેક પોતપોતાની પત્ની પાસે અલગ અલગ આવ્યો।

Verse 69

शुनःशेपोऽथ शाक्रेयो बौद्धो दान्तश्चतुर्थकः । वियन्मार्गं हि चत्वारः स्वाश्रममाययुः

શુનઃશેપ, શાક્રેય, બૌદ્ધ અને ચોથો દાંત—આ ચારેય આકાશમાર્ગે પોતાના-પોતાના આશ્રમમાં પરત ફર્યા.

Verse 70

शेषाः सर्वे गतिभ्रंशं प्राप्य भूमार्गमाश्रिताः । अथ ते स्वाश्रमं दृष्ट्वा विकृताकारभूषणम् । किमिदंकिमिदं प्रोचुर्यत्तापस्यो विडंबिताः

બાકીના સૌ પોતાની પૂર્વ ગતિ ગુમાવી ભૂમિમાર્ગે ચાલ્યા. પછી પોતાનો આશ્રમ અજીબ રીતે બદલાયેલો અને વિકૃત ‘ભૂષણોથી’ સજેલો જોઈ તેઓ વારંવાર બોલ્યા—“આ શું છે, આ શું છે?”, કારણ કે તાપસી સ્ત્રીઓનું ઉપહાસ થયું હતું.

Verse 71

केनैवं पाप्मनाऽस्माकमाश्रमोऽयं विडंबितः । प्रदत्त्वा तापसीनां च भूषणान्यंबराणि च

તાપસી સ્ત્રીઓને આભૂષણો અને વસ્ત્રો આપી અમારા આ આશ્રમને આ રીતે કયા પાપીએ અપમાનિત કર્યો છે?

Verse 72

अनया संप्रदत्तानि सर्वासां भूषणानि वै

નિશ્ચયે, એના દ્વારા જ સૌનાં આભૂષણો દાનરૂપે આપી દેવાયા છે.

Verse 73

अस्माकमपि संप्राप्ता गृहे वै नृपवल्लभा । दातुं विभूषणान्येव निषिद्धाऽस्माभिरद्य सा

રાજાની પ્રિય રાણી અમારા ઘરે પણ આવી હતી. આજે તે એ જ આભૂષણો દાન કરવા લાગી ત્યારે અમે તેને રોકી દીધી.

Verse 74

सूत उवाच । तासां तद्वचनं श्रुत्वा ततस्ते कोप मूर्च्छिताः । ऊचुस्तां नृपतेर्भार्यां शापं दातुं मुहुर्मुहुः

સૂતજીએ કહ્યું—તેમનાં વચનો સાંભળીને તેઓ ક્રોધથી મોહીત થયા અને રાજાની પત્નીને વારંવાર શાપ આપવાની વાત બોલવા લાગ્યા।

Verse 75

द्विसप्ततिर्वयं पापे स्नानार्थं पुष्करे गताः । कार्तिक्यां व्योममार्गेण मनोमारुतरंहसा

‘પાપી એવા અમે બાહોતેર જણ સ્નાનાર્થે પુષ્કર ગયા. કાર્તિક માસમાં આકાશમાર્ગે મન અને પવન સમ વેગથી મુસાફરી કરી.’

Verse 76

चत्वारस्त इमे प्राप्ता येषां दारैः प्रतिग्रहः । न कृतस्तस्य भूपस्य कुभार्यायाः कथंचन

‘આ ચાર અહીં આવ્યા છે—જેઓ માટે પત્નીઓ દ્વારા દાન-ગ્રહણ ક્યારેય થયું નથી; અને તે રાજાની દુષ્ટ પત્ની માટે તો કોઈ રીતે યોગ્ય સ્વીકાર થયો જ નથી.’

Verse 78

अथ सा तत्क्षणादेव शिलारूपा बभूव ह । निश्चेष्टा तत्क्षणादेव मुनिवाक्यादनंतरम्

તત્ક્ષણે જ તે શિલારૂપ બની ગઈ; મુનિના વચનાનંતર તરત જ તે નિશ્ચેષ્ટ થઈ ગઈ।

Verse 79

ततः स परिवारोऽस्यास्तद्दुःखेन समाकुलः । वाष्पपूर्णेक्षणो दीनः प्रस्थितः स्वपुरं प्रति

પછી તેનો પરિવાર તે દુઃખથી વ્યાકુળ થયો; આંસુભરી આંખો સાથે દીન બની તેઓ પોતાના નગર તરફ પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 80

कथयामास तत्सर्वं दमयंत्याः समुद्भवम् । वृत्तांतं ब्राह्मणश्रेष्ठास्तस्याः शापसमुद्भवम्

ત્યારે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠોએ દમયંતીના પ્રસંગથી જે સર્વ ઘટના ઉદ્ભવી હતી તે બધું તથા તેના પર આવેલ શાપનો સંપૂર્ણ વર્ણન કહી સંભળાવ્યો।

Verse 81

श्रुत्वा स पार्थिवस्तूर्णं वृत्तांतं शापजं तदा । प्रसादनाय विप्राणां दुःखितः स वनं ययौ

શાપજન્ય તે વૃત્તાંત સાંભળીને રાજા તરત જ દુઃખિત થયો અને બ્રાહ્મણોને પ્રસન્ન કરવા માટે વનમાં ગયો।

Verse 82

ततस्ते मुनयस्तूर्णं चत्वारोऽपि महीपतिम् । ज्ञात्वा प्रसादनार्थाय भार्यार्थं समुपस्थितम्

પછી તે ચારેય મુનિઓએ તરત જ જાણી લીધું કે રાજા પત્ની માટે પ્રસાદ મેળવવા આવ્યો છે, અને તેઓ તેને મળવા આગળ આવ્યા।

Verse 83

अग्रिहोत्राणि दारांश्च समादाय ततः परम् । कुरुक्षेत्रं समाजग्मुः खमार्गेण द्रुतं तदा

ત્યારબાદ તેઓ અગ્નિહોત્રની પવિત્ર અગ્નિઓ અને પોતાની પત્નીઓને સાથે લઈને, આકાશમાર્ગે ઝડપથી કુરુક્ષેત્રે પહોંચ્યા।

Verse 85

ततो जगाम तं देशं यत्र भार्या शिलामयी । सा स्थिता तापसीवृन्दैः सर्वतोऽपि समन्विता

પછી તે તે સ્થળે ગયો જ્યાં તેની પત્ની શિલામયી બની ઊભી હતી; તે સર્વ તરફથી તાપસી સ્ત્રીઓના સમૂહોથી ઘેરાયેલી હતી।

Verse 87

ततः कृच्छ्रात्समासाद्य संज्ञां तोयसमुक्षितः । प्रलापमकरोत्पश्चात्स्मृत्वास्मृत्वा प्रियान्गुणान्

પછી તે કઠિનતાથી સંજ્ઞા પામી; જળથી છાંટવામાં આવ્યા પછી, પ્રિયાના ગુણોને વારંવાર સ્મરીને તે પછી વિલાપ કરવા લાગ્યો।

Verse 88

हा प्रिये मृगशावाक्षि मम प्राणविनाशिनि । मां मुक्त्वाऽद्य प्रियं कांतं क्व गतासि शुभानने

“હા પ્રિયે! મૃગશાવક જેવી આંખોવાળી, મારા પ્રાણ હરી લેનારી! આજે મને, તારા પ્રિય કાંતને છોડીને, ક્યાં ગઈ છે, હે શુભમુખી?”

Verse 89

नाभुक्ते मयि भुक्तासि निद्रां नाऽनिद्रिते गता । न सौभाग्यस्य गर्वेण ममाज्ञा लंघिता क्वचित्

“હું ન ખાઉં ત્યાં સુધી તું કદી ભોજન ન કરતી; હું જાગતો હોઉં ત્યારે તું નિદ્રાએ ન જતી. સૌભાગ્યના ગર્વથી પણ તું કદી મારી આજ્ઞા લંઘી નથી।”

Verse 90

न स्मरामि त्वया प्रोक्तं कदाचिद्वि कृतं वचः । रहस्यपि विशालाक्षि किमु भोजनसंसदि

“તું કદી કઠોર કે અયોગ્ય વચન બોલી હોય એવું મને યાદ નથી. હે વિશાલાક્ષી, એકાંતમાં પણ નહીં; તો ભોજનસભામાં તો કેમ?”

Verse 91

सूत उवाच । एवं प्रलपतस्तस्य भूपतेः करुणं बहु । आयाता मंत्रिणस्तस्य श्रुत्वा भूपं तथाविधम्

સૂત બોલ્યા—“આ રીતે તે રાજા અત્યંત કરુણ રીતે ઘણું વિલાપ કરતો હતો; તેને તેવી સ્થિતિમાં સાંભળી તેના મંત્રીઓ ત્યાં આવી પહોંચ્યા।”

Verse 92

ततः संबोध्य तं कृच्छाद्दृष्टान्तैर्वहुविस्तरैः । राजर्षीणां पुराणानां महद्व्यसनसंभवैः

ત્યારબાદ તેમણે બહુ કઠિનતાથી તેને સંબોધી જાગૃત કર્યો—રાજર્ષિઓના પ્રાચીન પુરાણવૃત્તાંતો અને તેમને થયેલા મહાવ્યસનોમાંથી લીધેલા અનેક વિસ્તૃત દૃષ્ટાંતો દ્વારા।

Verse 93

निन्युस्तं भूपतिं दीनं वाष्पव्याकुललोचनम् । निश्वसंतं यथानागं तेजसा परिवर्जितम्

તેઓ તે દીન ભૂપતિને લઈ ગયા—આંસુઓથી વ્યાકુળ આંખોવાળો; હાથીની જેમ નિશ્વાસ છોડતો અને પૂર્વ તેજથી વંચિત।

Verse 94

पार्थिवोऽपि समन्वेष्य यत्नात्तान्सर्वतो मुनीन् । निर्विण्णः श्रमार्तश्च भार्याव्यसनदुःखितः

રાજાએ પણ સર્વત્ર પ્રયત્નપૂર્વક તે મુનિઓને શોધ્યા; પરંતુ પત્નીના વ્યસનથી ઉપજેલા દુઃખથી પીડાઈ તે નિરાશ અને શ્રમથી વ્યાકુળ થયો।

Verse 96

अथ तां तादृशीं दृष्ट्वा सेवकैः सकलैर्वृतः । हाहेति स मुहुः प्रोच्य मूर्च्छितः प्रापतत्क्षितौ

પછી તેને તેવી હાલતમાં જોઈ, સર્વ સેવકો દ્વારા ઘેરાયેલો તે વારંવાર ‘હા હા!’ કહીને મૂર્છિત થઈ ધરતી પર પડી ગયો।

Verse 111

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये दमयन्त्युपाख्याने दमयन्त्या विप्रशापेन शिलात्वप्राप्तावानर्ताधिपतिकृतशोककथनंनामैकादशोत्तर शततमोऽध्यायः

આ રીતે એકાશી-સહસ્રી સંહિતાવાળા શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, શ્રીહાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત દમયંતી-ઉપાખ્યાનમાં, ‘વિપ્રશાપથી દમયંતી શિલાત્વ પામતાં આનર્તાધિપતિના શોકનું વર્ણન’ નામનો એકસો અગિયારમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 707

तस्माद्विडंबितो यस्मादाश्रमोऽयं तपस्विनाम् । शिलारूपा च भवती तस्माद्भवतु कुत्सिता

અતએવ—તપસ્વીઓના આ આશ્રમનું ઉપહાસ થયું છે અને તું શિલારૂપ બની છે—અતએવ તું નિંદિત અને ધિક્કૃત થા।