Adhyaya 268

Verse 1

आनर्त उवाच । कर्मणा केन मर्त्ये च नराणां जायते वद । चक्रवर्तित्वमखिलं सर्वशत्रुविमर्दनम्

આનર્ત બોલ્યો—હે મુનિ! કહો, મર્ત્યલોકમાં કયા કર્મથી મનુષ્યને અખિલ ચક્રવર્તિત્વ, એટલે સર્વ શત્રુઓનું દમન કરનારું સર્વભૌમ રાજ્ય, પ્રાપ્ત થાય છે?

Verse 2

भर्तृयज्ञ उवाच । दुर्लभं भूमिपालत्वं सर्वपापैर्नराधिप । तपोभिर्नियमैर्दानैस्तथान्यैश्च शुभैर्व्रतैः

ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યો—હે નરાધિપ! પાપોથી ભારિત મનુષ્ય માટે ભૂમિપાલત્વ દુર્લભ છે. તપ, નિયમ, દાન તથા અન્ય શુભ વ્રતો દ્વારા જ તે પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 3

यः पुनर्भूपतिर्भूत्वा पृथ्वीं दद्याद्धिरण्मयीम् । गौतमेश्वरदेवस्य पुरतः श्रद्धयान्वितः । चक्रवर्ती भवेन्नूनमेवमाह पितामहः

પરંતુ જે કોઈ રાજા બની, શ્રદ્ધાસહિત, ગૌતમેશ્વર દેવના સમક્ષ ‘હિરણ્મયી પૃથ્વી’ (સુવર્ણમય ધરતીનું પ્રતીક દાન) અર્પણ કરે છે, તે નિશ્ચયે ચક્રવર્તી બને છે—એવું પિતામહ (બ્રહ્મા)એ કહ્યું છે.

Verse 4

मांधाता धुन्धुमारश्च हरिश्चंद्रः पुरूरवाः । भरतः कार्तवीर्यश्च षडेते चक्रवर्तिनः

માંધાતા, ધુન્ધુમાર, હરિશ્ચન્દ્ર, પુરૂરવા, ભરત અને કાર્તવીર્ય—આ છ જણ પ્રસિદ્ધ ચક્રવર્તી સમ્રાટ છે.

Verse 5

पृथ्वीदानं पुरा कृत्वा गौतमेश्वरसंनिधौ । दत्त्वा हिरण्मयीं पृथ्वीं सार्वभौमास्ततः स्थिताः

પ્રાચીનકાળે ગૌતમેશ્વરના સાન્નિધ્યમાં ‘પૃથ્વીદાન’ કરીને, તેમણે ધરતીનું સ્વર્ણમય પ્રતિરૂપ દાન કર્યું; ત્યારબાદ તેઓ સર્વભૌમ સમ્રાટ બન્યા.

Verse 6

आनर्त उवाच । भगवन्केन विधिना दातव्या सा वसुन्धरा । अहं दास्यामि तां नूनं श्रद्धा मे महती स्थिता

આનર્તે કહ્યું—હે ભગવન, તે વસુંધરા કઈ વિધિથી દાન કરવી? હું નિશ્ચયે તેને દાન કરીશ; મારી મહાન શ્રદ્ધા દૃઢ થઈ છે.

Verse 7

भर्तृयज्ञ उवाच । कार्या पलशतेनोर्वी वृत्ताकारा नृपोत्तम । तदर्धेनाथवा शक्त्या पंचविंशत्पलात्मिका

ભર્તૃયજ્ઞે કહ્યું—હે નૃપોત્તમ, દાન માટે ‘ઉર્વી/પૃથ્વી’ને વર્તુળાકાર બનાવી સો પલ વજનની કરવી; અથવા તેનું અર્ધ, કે શક્તિ મુજબ પચ્ચીસ પલની કરવી.

Verse 9

धरादाने महाराज वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् । नैव पंचपलादर्वाक्प्रदातव्या कथञ्चन । लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलोद्भवाः । समुद्राः सप्त चैतांस्तु कक्षायां तत्र दर्शयेत्

ધરાદાનમાં, હે મહારાજ, ધન વિષે છળનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. પાંચ પલથી ઓછું વજન ધરાવતું દાન કોઈ રીતે આપવું નહીં. ત્યાં લવણ, ઇક્ષુરસ, સુરા, સર્પિ, દધિ, દુગ્ધ અને જલથી ઉત્પન્ન સાત સમુદ્રોને પરિઘ-વલયરૂપે દર્શાવવાના.

Verse 10

जंबूप्लक्षकुशक्रौंचशाकशाल्मलिपुष्कराः । समुद्रान्सरितः सप्त द्वैगुण्येन प्रकल्पयेत्

જંબૂ, પ્લક્ષ, કુશ, ક્રૌંચ, શાક, શાલ્મલી અને પુષ્કર—આ સાત દ્વીપોનું નિર્માણ કરવું; તેમજ સાત સમુદ્રો અને નદીઓને પણ યોગ્ય પ્રમાણમાં, ક્રમે દ્વિગુણ વિસ્તારે ગોઠવવા।

Verse 11

महेन्द्रो मलयः सह्यो हिमवान्गंधमादनः । विंध्यः शृंगी च सप्तैव कल्पयेत्कुलपर्वतान्

મહેન્દ્ર, મલય, સહ્ય, હિમવાન, ગંધમાદન, વિંધ્ય અને શૃંગી—આ સાત કુલપર્વતોનું પણ વિધિપૂર્વક પ્રતિનિર્માણ કરવું।

Verse 12

मध्ये प्रकल्पयेन्मेरुं दिक्षु विष्कम्भपर्वतान् । जंबून्यग्रोधनीपांश्च प्लक्षश्चैव तथा द्रुमान्

મધ્યમાં મેરુ પર્વત સ્થાપવો અને દિશાઓમાં આધારરૂપ પર્વતો ગોઠવવા; તેમજ જંબૂ, ન્યગ્રોધ, નીપ, પ્લક્ષ વગેરે પવિત્ર વૃક્ષોનું પણ નિરૂપણ કરવું।

Verse 13

गंगाद्याः सरितस्तत्र प्राधान्येन प्रकल्पयेत् । एवं निर्माप्य वसुधां सर्वां हेममयीं नृप

ત્યાં ગંગા વગેરે નદીઓને વિશેષ પ્રાધાન્યથી સ્થાપિત કરવી. આ રીતે, હે નૃપ, સમગ્ર વસુધાને સુવર્ણમય રૂપે નિર્માણ કરીને,

Verse 14

मंडपं कारयेत्पश्चाद्यथापूर्वं प्रकल्पितम्

ત્યારબાદ, પૂર્વે કહેલી વિધિ મુજબ, જેમ અગાઉ નિર્ધારિત છે તેમ જ મંડપનું નિર્માણ કરાવવું।

Verse 15

कुण्डानि तोरणान्येव ब्राह्मणग्रहपूजने । पूर्ववत्सकलं कृत्वा मध्ये वेदिं प्रकल्पयेत्

બ્રાહ્મણો અને ગ્રહદેવતાઓની પૂજામાં કુંડ અને તોરણ પણ ગોઠવવા. પૂર્વવત્ સર્વ વિધિ કરીને મધ્યમાં વેદી સ્થાપવી.

Verse 16

तत्र संस्थापयेत्पृथ्वीं पंचगव्येन पार्थिव । यथोक्तमंत्रैस्तल्लिंगैस्ततः शुद्धोदकेन तु

ત્યાં, હે રાજન, પંચગવ્યથી પૃથ્વીતત્ત્વનું વિધિવત્ સ્થાપન કરવું. પછી યથોક્ત મંત્રો અને યોગ્ય લિંગચિહ્નો સાથે શુદ્ધ જળથી અભિષેક કરવો.

Verse 17

इमं मे गंगे यमुने पंचनद्यस्त्रिपुष्करम् । श्रीसूक्तं पावमानं च हैमीं च तदनंतरम्

‘આ મારું અર્પણ—હે ગંગા, હે યમુના, હે પંચનદીઓ; (આ) ત્રિપુષ્કર; શ્રીસૂક્ત; પાવમાન; અને ત્યારબાદ હૈમી’—આ ક્રમે પાઠ કરવો.

Verse 18

स्नानकर्मणि योग्यांश स्वादिष्ठायनमुत्तमम्

સ્નાનકર્મમાં સર્વોત્તમ અને યોગ્ય અંશ ‘સ્વાદિષ્ઠાયન’ (નામનો પાઠભાગ) ગણાય છે.

Verse 19

एवं संस्नाप्य विधिवद्वासांसि परिधापयेत् । युवा सुवासा मंत्रेण सूक्ष्माणि विविधानि च

આ રીતે વિધિવત્ સ્નાન કરાવી વસ્ત્રો પરિધાન કરાવવું. ‘યુવા સુવાસા’ મંત્રથી સૂક્ષ્મ અને વિવિધ વસ્ત્રો પણ અર્પણ કરવાં.

Verse 20

ये भूतानामधीत्येवं ततः प्रोच्य प्रपूजयेत् । धूरसीति च मंत्रेण धूपं दद्यात्समाहितः

આ રીતે ભૂતતત્ત્વોના મંત્રો અધ્યયન/જપ કરીને, પછી તેમનું ઉચ્ચારણ કરી યથાવિધી પૂજન કરવું. એકાગ્ર થઈ ‘ધૂર અસી’ મંત્રથી ધૂપ અર્પણ કરવો.

Verse 21

अग्निर्ज्योतीति मंत्रेण कुर्यादारार्तिकं ततः । अहमस्मीति मंत्रेण सप्तधान्यं प्रकल्पयेत्

પછી ‘અગ્નિર્જ્યોતિ’ મંત્રથી આરતી કરવી. ‘અહમસ્મિ’ મંત્રથી સપ્તધાન્ય (સાત અન્ન) ગોઠવી અર્પણ કરવું.

Verse 22

एवं कृत्वाऽखिलं तस्या यजमानः सितांबरः । पुरः स्थितोंजलिं बद्ध्वा मंत्रानेतानुदाहरेत्

આ રીતે તેણી માટે સર્વ વિધિ પૂર્ણ કરીને, શ્વેતવસ્ત્રધારી યજમાન આગળ ઊભો રહી હાથ જોડીને આ મંત્રો ઉચ્ચારે.

Verse 23

त्वया संधार्यते विश्वं जगदेतच्चराचरम् । तव दानं करिष्यामि सांनिध्यं कुरु मेदिनि

તારા દ્વારા જ આ સમગ્ર વિશ્વ—ચર અને અચર જગત—ધારિત છે. હે મેદિની! હું તને આ દાન અર્પણ કરીશ; મને તારો સાન્નિધ્ય આપ.

Verse 24

शरीरेष्वपि भूतानां त्वं देवि प्रथमं स्थिता । ततश्चान्यानि भूतानि जलादीनि वसुन्धरे

હે દેવી! પ્રાણીઓના શરીરોમાં પણ તું જ પ્રથમ સ્થિત છે. ત્યારબાદ, હે વસુંધરા! જલ વગેરે અન્ય ભૂત/તત્ત્વો પ્રગટ થાય છે.

Verse 25

ये त्वां यच्छंति ते भूयस्त्वां लभंते न संशयः । इह लोके परे चैव पार्थिवं रूपमाश्रिता

જે તને દાનરૂપે અર્પે છે, તે નિઃસંદેહ ફરી તને જ પ્રાપ્ત કરે છે. આ લોકમાં અને પરલોકમાં પણ, તારા પાર્થિવ રૂપનો આશ્રય લઈને તેઓ ફળ પામે છે।

Verse 26

एवं स्तुत्वा समादाय तोयं हेमाकृतिं नृप । वासुदेवं हृदि स्थाप्य मंत्रेणानेन कल्पयेत्

હે નૃપ! આ રીતે સ્તુતિ કરીને જળ લઈ સુવર્ણાકૃતિ રચવી. પછી હૃદયમાં વાસુદેવને સ્થાપી, આ મંત્રથી વિધિ કરવી।

Verse 27

पातालादुद्धृता येन पृथ्वी सा लोककारिणा । अस्या दानेन च सदा प्रीयतां मे जनार्दनः

જેણે લોકહિતકારી પ્રભુએ પાતાળમાંથી પૃથ્વીને ઉદ્ધરાવી—આ પૃથ્વીનું દાન કરવાથી મારા જનાર્દન સદા પ્રસન્ન રહો।

Verse 28

एवमुच्चार्य तत्तोयं तोयमध्ये परिक्षिपेत् । न भूमौ नैव हस्ते च ब्राह्मणस्य नृपोत्तम

હે નૃપોત્તમ! આમ ઉચ્ચારી તે જળને જળના મધ્યમાં જ મૂકવું. તેને ન જમીન પર મૂકવું, ન બ્રાહ્મણના હાથમાં આપવું।

Verse 29

ततो विसर्जयेद्देवीं मन्त्रेणानेन भागशः । आगता च यथान्यायं पूजिता च यथाविधि

ત્યારબાદ આ મંત્રથી દેવીનું ભાગે ભાગે વિસર્જન કરવું—જે યથાન્યાય આમંત્રિત થઈ અને યથાવિધિ પૂજિત થઈ હતી।

Verse 30

अस्माकं त्वं हितार्थाय यत्रेष्टं तत्र गम्यताम् । उस्रा वेदेति मंत्रेण समुच्चार्य ततः परम् । ब्राह्मणेभ्यः प्रदातव्या संविभज्य नराधिप

અમારા હિતાર્થે તું જ્યાં ઇચ્છા ત્યાં જા. ત્યારબાદ ‘ઉસ્રા વેદે…’થી આરંભતા મંત્રનો ઉચ્ચાર કરીને, તેને વહેંચી બ્રાહ્મણોને દાન આપવું જોઈએ, હે નરાધિપ।

Verse 31

एवं ते सर्वमाख्यातं पृथिवीदानमुत्तमम् । शृणुयात्पार्थिवो भावी दाता जन्मनिजन्मनि

આ રીતે તને ઉત્તમ ‘પૃથ્વીદાન’ સંપૂર્ણ રીતે સમજાવ્યું. જે ભાવિ રાજા આ સાંભળે, તે જન્મે જન્મે દાતા બને છે.

Verse 32

यो राजा पृथिवीं दद्याद्विधिनानेन पार्थिव । राज्यभ्रंशो न वंशेऽपि तस्य संजायते क्वचित्

હે રાજા, જે રાજા આ વિધાન મુજબ પૃથ્વીદાન કરે છે, તેના વંશમાં પણ ક્યારેય રાજ્યભ્રંશ થતો નથી.

Verse 33

राज्यभ्रंशसमोपेता ये दृश्यंते महीभुजः । न तैर्वसुन्धरा दत्ता ब्राह्मणानां धृतात्मनाम्

જે રાજાઓ રાજ્યભ્રંશથી પીડિત દેખાય છે, તેમણે ધૃતાત્મા બ્રાહ્મણોને વસુંધરા (ભૂમિ) દાન આપી નથી.

Verse 34

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पृथ्वीदानं समाचरेत् । न हरेत्परदत्तां च कथंचिदपि मेदिनीम्

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી પૃથ્વીદાનનું આચરણ કરવું જોઈએ; અને કોઈપણ રીતે બીજાને અપાયેલી જમીન કદી હરણ ન કરવી.

Verse 35

एतत्पुण्यं प्रशस्यं च पृथिवीदानमुत्तमम् । शृण्वतामपि राजेंद्र तद्देहाद्यघनाशनम्

આ ભૂમિદાન પરમ પુણ્યદાયક અને અત્યંત પ્રશંસનીય છે. હે રાજેન્દ્ર, તેનું માત્ર શ્રવણ પણ દેહાદિ સંબંધિત પાપોનો નાશ કરે છે.

Verse 36

आस्तां तावत्प्रदानं च पृथिव्याः पृथिवीपतेः । दातुः संप्रेरणं यस्या अज्ञानौघविनाशनम्

હે ભૂપતિ, ભૂમિદાનની મહિમા તો રહેવા દો; આ પુણ્યકર્મમાં દાન કરવાની જે પ્રેરણા જાગે છે, તે જ અજ્ઞાનના પ્રવાહનો નાશ કરે છે.

Verse 37

रूपवान्सुभगश्चैव तथा च प्रियदर्शनः । आधिव्याधिविनिर्मुक्तः पुत्रपौत्रसमन्वितः

આના પ્રભાવથી મનુષ્ય રૂપવાન, સૌભાગ્યશાળી અને મનોહર દર્શનવાળો બને છે; આધિ-વ્યાધિથી મુક્ત થઈ પુત્ર-પૌત્રોથી યુક્ત થાય છે.

Verse 38

मेधावी जायते मर्त्यो दानस्यास्य प्रभावतः । इत्थंभूता महाराज कृत्वा राज्यमकण्टकम्

આ દાનના પ્રભાવથી મનુષ્ય મেধાવી બને છે. હે મહારાજ, આ રીતે સમર્થ બની તે કંટકરહિત—અડચણ અને શત્રુ વિનાનું—રાજ્ય સ્થાપે છે.

Verse 39

प्रीता विष्णोः पदं यांति शाश्वतं यन्निरामयम् । अन्यत्रापि धरादानात्प्रकुर्याच्चक्रवर्तिताम्

આ દાનથી પ્રસન્ન થઈ તેઓ વિષ્ણુના શાશ્વત, નિરામય પદને પામે છે. અને અન્યત્ર પણ ધરાદાનથી ચક્રવર્તિત્વ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે.

Verse 40

एकजन्मांतरं यावत्सम्यग्दत्तं नृपोत्तमः । गौतमेश्वरदेवस्य यत्पुरा पुरतः कृतम्

હે નૃપોત્તમ! ગૌતમેશ્વર દેવના સન્મુખ પૂર્વે જે દાન યોગ્ય રીતે અપાયું હતું, તેનું ફળ એક જન્માંતર સુધી અસરકારક રહે છે.

Verse 41

सप्तजन्मांतरं यावत्प्रकरोति न संशयः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र देया मही नृप

તે દાન સાત જન્માંતર સુધી કાર્ય કરે છે—એમાં શંકા નથી. તેથી, હે રાજા, સર્વ પ્રયત્નથી ત્યાં ભૂમિદાન કરવું જોઈએ.

Verse 268

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गौतमेश्वरमाहात्म्ये पृथ्वीदानमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ગૌતમેશ્વરમાહાત્મ્યમાં ‘પૃથ્વીદાનમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો 268મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.