Adhyaya 250

Verse 1

वाण्युवाच । बिल्वपत्रस्य माहात्म्यं कथितुं नैव शक्यते । तवोद्देशेन वक्ष्यामि महेन्द्र शृणु तत्त्वतः

વાણી બોલ્યાં—બિલ્વપત્રનું માહાત્મ્ય સંપૂર્ણ રીતે કહેવું શક્ય નથી. છતાં તારા હિતાર્થે, હે મહેન્દ્ર, હું કહું છું; તત્ત્વથી સાંભળ।

Verse 2

विहारश्रममापन्ना देवी गिरिसुता शुभा । ललाटफलके तस्याः स्वेदबिन्दुरजायत

વિહાર-ક્રીડાથી થાકેલી શુભા ગિરિસુતા દેવીના લલાટફલક પર પરસેવાનો એક બિંદુ ઉત્પન્ન થયો.

Verse 3

स भवान्या विनिक्षिप्तो भूतले निपपात च । महातरुरयं जातो मन्दरे पर्वतोत्तमे

તે (સ્વેદબિંદુ) ભવાની દ્વારા છોડવામાં આવ્યો અને ભૂતલ પર પડી ગયો. એમાંથી જ પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ મન્દર પર આ મહાવૃક્ષ ઉત્પન્ન થયું.

Verse 4

ततः शैलसुता तत्र रममाणा ययौ पुनः । दृष्ट्वा वनगतं वृक्षं विस्मयोत्फुल्ललोचना

ત્યાર પછી શૈલસુતા દેવી પાર્વતી ત્યાં આનંદમાં રમતી ફરી આગળ ગઈ. વનમાં ઊભેલા તે વૃક્ષને જોઈ તેના નેત્રો આશ્ચર્યથી વિસ્તરી ગયા.

Verse 5

जयां च विजयां चैव पप्रच्छ च सखीद्वयम् । कोऽयं महातरुर्दिव्यो विभाति वनमध्यगः । दृश्यते रुचिराकारो महाहर्षकरो ह्ययम्

તેણે જયા અને વિજયા નામની બે સખીઓને પૂછ્યું: “વનના મધ્યમાં પ્રકાશમાન આ દિવ્ય મહાવૃક્ષ કોણ છે? તેનો આકાર અતિ રુચિર દેખાય છે અને તે ખરેખર મહાન હર્ષ આપે છે.”

Verse 6

जयोवाच । देवि त्वद्देहसंभूतो वृक्षोऽयं स्वेदबिन्दुजः । नामाऽस्य कुरु वै क्षिप्रं पूजितः पापनाशनः

જયા બોલી: “દેવી, આ વૃક્ષ તમારા જ દેહમાંથી ઉત્પન્ન થયું છે—તમારા સ્વેદબિંદુથી જન્મેલું. કૃપા કરીને તુરંત તેનું નામ આપો; તેની પૂજા કરવાથી પાપ નાશ પામે છે.”

Verse 7

पार्वत्युवाच । यस्मात्क्षोणीतलं भित्त्वा विशिष्टोऽयं महातरुः

પાર્વતીએ કહ્યું: “આ મહાવૃક્ષ ધરતીના પૃષ્ઠને ભેદીને પ્રગટ થયું છે; તેથી તે વિશેષ છે.”

Verse 8

उदतिष्ठत्समीपे मे तस्माद्बिल्वो भवत्वयम् । इमं वृक्षं समासाद्य भक्तितः पत्रसंचयम्

“આ મારા નજીક ઉગ્યું છે; તેથી તેનું નામ ‘બિલ્વ’ થાઓ. આ વૃક્ષને ભક્તિથી સમીપ જઈ તેના પાંદડાંનો સંગ્રહ કરવો જોઈએ…”

Verse 9

आहरिष्यत्यसौ राजा भविष्यत्येव भूतले । यः करिष्यति मे पूजां पत्रैः श्रद्धासमन्वितः

પૃથ્વી પર નિશ્ચયે એક રાજા ઉત્પન્ન થશે; તે આ પત્રો લાવી શ્રદ્ધાસહિત મારી પૂજા કરશે.

Verse 10

यंयं काममभिध्यायेत्तस्य सिद्धिः प्रजायते । यो दृष्ट्वा बिल्वपत्राणि श्रद्धामपि करिष्यति

જે જે ઇચ્છાનું મનમાં ધ્યાન કરે, તેની સિદ્ધિ જન્મે છે; અને જે બિલ્વપત્રો જોઈને પણ શ્રદ્ધા પામે છે…

Verse 11

पूजनार्थाय विधये धनदाऽहं न संशयः । पत्राग्रप्राशने यस्तु करिष्यति मनो यदि । तस्य पापसहस्राणि यास्यंति विलयं स्वयम

પૂજા તથા વિધિપૂર્વક આચરણ માટે હું નિઃસંદેહ ધનદાયિની બનું છું. અને જે પત્રના અગ્રભાગનું પ્રાશન કરવાનો સંકલ્પ મનમાં પણ કરે, તેના હજારો પાપો આપમેળે નાશ પામે છે.

Verse 12

शिरः पत्राग्रसंयुक्तं करोति यदि मानवः । न याम्या यातना ह्यस्य दुःखदात्री भविष्यति

જો મનુષ્ય પત્રનો અગ્રભાગ શિરે ધારણ કરે, તો તેના માટે યમલોકની યાતનાઓ દુઃખદાયી બનતી નથી.

Verse 13

इत्युक्त्वा पार्वती हृष्टा जगाम भवनं स्वकम् । सखीभिः सहिता देवी गणैरपि समन्विता

આમ કહી હર્ષિત પાર્વતી પોતાના ભવનમાં ગઈ; દેવી સખીઓ સાથે અને ગણો દ્વારા પણ અનુસરીત હતી.

Verse 14

वाण्युवाच । अयं बिल्वतरुः श्रेष्ठः पवित्रः पापनाशनः । तस्य मूले स्थिता देवी गिरिजा नात्र संशयः

વાણી બોલ્યાં—આ બિલ્વવૃક્ષ શ્રેષ્ઠ, પવિત્ર અને પાપનાશક છે. તેના મૂળમાં દેવી ગિરિજા નિવાસ કરે છે; તેમાં કોઈ સંશય નથી.

Verse 15

स्कन्धे दाक्षायणी देवी शाखासु च महेश्वरी । पत्रेषु पार्वती देवी फले कात्या यनी स्मृता

તેના કાંડમાં દાક્ષાયણી દેવી, શાખાઓમાં મહેશ્વરી. પાંદડાંમાં પાર્વતી દેવી અને ફળમાં તે કાત્યાયની તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 16

त्वचि गौरी समाख्याता अपर्णा मध्यवल्कले । पुष्पे दुर्गा समाख्याता उमा शाखांगकेषु च

છાલમાં તે ગૌરી તરીકે ખ્યાત, છાલના મધ્યસ્તરમાં અપર્ણા. પુષ્પમાં દુર્ગા તરીકે અને શાખા-ઉપશાખાઓમાં ઉમા રૂપે વિરાજે છે.

Verse 17

कण्टकेषु च सर्वेषु कोटयो नवसंख्यया । शक्तयः प्राणिरक्षार्थं संस्थिता गिरिजाऽज्ञया

તેના સર્વ કાંટાઓ પર નવસંખ્યા મુજબ કરોડોની સંખ્યામાં શક્તિઓ વસે છે; ગિરિજાની આજ્ઞાથી પ્રાણીઓની રક્ષા માટે તે સ્થિત છે.

Verse 18

तां भजंति सुपत्रैश्च पूजयंति सनातनीम् । यंयं कामयते कामं तस्य सिद्धिर्भवेद्ध्रुवम्

શુભ પાંદડાંથી તેઓ સનાતની દેવીનું ભજન-પૂજન કરે છે. જે જે ઇચ્છા કોઈ કરે, તેની સિદ્ધિ તેને નિશ્ચિત રીતે થાય છે.

Verse 19

महेश्वरी सा गिरिजा महेश्वरी विशुद्धरूपा जनमोक्षदात्री । हरं च दृष्ट्वाथ पलाशमाश्रितं स्वलीलया बिल्ववपुश्चकार सा

તે ગિરિજા—મહેશ્વરી—અતિ વિશુદ્ધ સ્વરૂપવાળી, જનને મોક્ષ આપનારી હતી. હર પલાશવૃક્ષના આશ્રયે રહેલા જોઈ તેણે પોતાની દિવ્ય લીલાથી બિલ્વવૃક્ષનું રૂપ ધારણ કર્યું.

Verse 250

इति श्रीस्कांदेमहापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातु र्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने बिल्वोत्पत्तिवर्णनंनाम पञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણના છઠ્ઠા નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં, શેષશાયી ઉપાખ્યાનમાં, બ્રહ્મા-નારદ સંવાદમાં, ચાતુર્માસ્ય વ્રત-માહાત્મ્યના અંતર્ગત, પૈજવન ઉપાખ્યાનમાં ‘બિલ્વોત્પત્તિ-વર્ણન’ નામનો બે સો પચાસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.