Adhyaya 257

Verse 1

पार्वत्युवाच । द्वादशाक्षरमाहात्म्यं मम विस्तरतो वद । यथावर्णं यत्फलं च यथा च क्रियते मया

પાર્વતી બોલ્યાં—હે પ્રભુ! દ્વાદશાક્ષર મંત્રનું માહાત્મ્ય મને વિસ્તારે કહો—અક્ષરક્રમ મુજબ તેનું સ્વરૂપ, તેનું ફળ, અને હું તેને કેવી રીતે આચરું।

Verse 2

श्रीमहादेव उवाच । द्विजातीनां सहोंकारसहितो द्वादशाक्षरः । स्त्रीशूद्राणां नमस्कारपूर्वकः समुदाहृतः

શ્રીમહાદેવ બોલ્યા—દ્વિજાતિઓ માટે ઓંકારસહિત દ્વાદશાક્ષર મંત્ર ઉપદેશિત છે; સ્ત્રીઓ અને શૂદ્રો માટે તે ‘નમઃ’ નમસ્કારપૂર્વક કહેવાયો છે।

Verse 3

प्रकृतीनां रामनाम संमतो वा षडक्षरः । सोऽपि प्रणवहीनः स्यात्पुराणस्मृतिनिर्णयः

સામાન્ય જન માટે ‘રામનામ’ તરીકે સંમત ષડાક્ષર મંત્ર ગ્રહણયોગ્ય છે; અને તે પણ પ્રણવ (ઓં) વિના જ હોવો જોઈએ—આ પુરાણ-સ્મૃતિનો નિર્ણય છે।

Verse 4

क्रमोऽयं सर्ववर्णानां प्रकृतीनां सदैव हि । क्रमेण रहितो यस्तु करोति मनुजो जपम् । तस्य प्रकुप्यति विभुर्नरकादिप्रदायकः

આ ક્રમ સર્વ વર્ણો અને સામાન્ય જન માટે સદૈવ સ્થાપિત છે. જે મનુષ્ય યોગ્ય ક્રમ વિના જપ કરે છે, તેના પર પ્રભુ ક્રોધિત થાય છે અને નરકાદિ દુઃખ આપનાર બને છે।

Verse 5

पार्वत्युवाच । मया त्रिमात्रया स्वामिन्सेव्यते जगदीश्वरः । रूपमस्य कथं जाने वचसामप्यगोचरम्

પાર્વતી બોલ્યાં—હે સ્વામી! હું ત્રિમાત્રા દ્વારા જગદીશ્વરની સેવા કરું છું. જેનું સ્વરૂપ વાણીની પણ પહોંચ બહાર છે, તેને હું કેવી રીતે જાણી શકું?

Verse 6

ईश्वर उवाच प्रणवस्याधिकारो न तवास्ति वरवर्णिनि । नमो भगवते वासुदेवायेति जपः सदा

ઈશ્વર બોલ્યા—હે વરવર્ણિની! તને પ્રણવ (ઓં) નો અધિકાર નથી. તેથી સદા ‘નમો ભગવતે વાસુદેવાય’ એવો જપ કર।

Verse 7

पार्वत्युवाच । यदि सप्रणवं दद्याद्द्वादशाक्षरचिंतनम । प्रणवे नाधिकारो मे कथं भवति धूर्जटे

પાર્વતીએ કહ્યું—જો પ્રણવসহ દ્વાદશાક્ષર મંત્રનું ચિંતન આપવાનું હોય, તો હે ધૂર્જટિ! પ્રણવ પર મારો અધિકાર ન હોય તો તે મને કેવી રીતે લાગુ પડશે?

Verse 8

ईश्वर उवाच । प्रणवः सर्वदेवानामादिरेष प्रकीर्तितः । ब्रह्मा विष्णुः शिवश्चैव वसंति दयितायुताः

ઈશ્વરે કહ્યું—પ્રણવ (ૐ) સર્વ દેવતાઓનો આદિસ્રોત તરીકે પ્રખ્યાત છે. તેમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ પણ પોતાની પ્રિય શક્તિઓ સહિત નિવાસ કરે છે.

Verse 9

तत्र सर्वाणि भूतानि सर्व तीर्थानि भागशः । तिष्ठंति सर्वतीर्थानि कैवल्यं ब्रह्म एव यः

ત્યાં જ સર્વ ભૂતપ્રાણીઓ અને સર્વ તીર્થો પોતપોતાના અંશ સાથે સ્થિત છે. ત્યાં જ સર્વ તીર્થોનું નિવાસ છે—તે જ બ્રહ્મસ્વરૂપ કૈવલ્ય, મુક્તિદશા છે.

Verse 10

तस्य योग्या तदा देवि भविष्यसि यदा तपः । चातुर्मास्ये हरिप्रीत्यै करिष्यसि शुभानने

હે દેવી, શુભાનને! ચાતુર્માસ્યમાં હરિની પ્રીતિ માટે જ્યારે તું તપ કરશ, ત્યારે તું તેના માટે યોગ્ય બનશે.

Verse 11

तपसा प्राप्यते कामस्तपसा च महत्फलम् । तपसा जायते सर्वं तत्तपः सुलभं नरैः

તપથી કામનાઓ સિદ્ધ થાય છે અને તપથી મહાન ફળ મળે છે. તપથી જ સર્વનું જન્મ થાય છે; પરંતુ એવો તપ મનુષ્યોને સહેલાઈથી સિદ્ધ થતો નથી.

Verse 12

यशः सौभाग्यमतुलं क्षमासत्यादयो गुणाः । सुलभं तपसा नित्यं तपश्चर्त्तुं न शक्यते

યશ, અતુલ સૌભાગ્ય તથા ક્ષમા-સત્યાદિ ગુણો તપસ્યાથી નિત્ય સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે; પરંતુ તપશ્ચર્યા સતત કરવી સહેલી નથી.

Verse 13

यदा हि तपसो वृद्धिस्तदा भक्तिर्हरौ भवेत् । तदा हि तपसो हानिर्यदा भक्तिं विना कृतम्

જ્યારે તપસ્યાની વૃદ્ધિ થાય, ત્યારે હરિમાં ભક્તિ ઉદય પામવી જોઈએ; પરંતુ ભક્તિ વિના કરેલું તપ ક્ષીણ થઈ જાય છે.

Verse 14

तावत्तपांसि गर्जंति देहेऽस्मिन्सततं नृणाम् । यदा विष्णुं स्मरेन्नित्यं जिह्वाग्रं पावनं भवेत्

માનવના આ દેહમાં તપસ્યાઓ તેટલા સમય સુધી સતત ‘ગર્જના’ કરે છે; પરંતુ જે નિત્ય વિષ્ણુનું સ્મરણ કરે છે, તેની જિહ્વાનો અગ્રભાગ પણ પાવન બને છે.

Verse 15

यथा प्रदीपे ज्वलिते प्रणश्यति महत्तमः । तथा हरेः कथायां च याति पापमनेकधा

જેમ દીવો પ્રજ્વલિત થતાં ઘોર અંધકાર નાશ પામે છે, તેમ હરિ-કથામાં પાપ અનેક રીતે દૂર થઈ જાય છે.

Verse 16

तस्मात्पार्वति यत्नेन हरौ सुप्ते तपः कुरु । चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते प्रणवेन समन्वितम्

અતએવ, હે પાર્વતી, હરિ ‘શયન’ કાળમાં પ્રયત્નપૂર્વક તપ કરો; અને ચાતુર્માસ્ય આવી પહોંચે ત્યારે પ્રણવ (ૐ) સાથે સંયુક્ત કરીને તે કરો.

Verse 17

विशुद्धहृदया भूत्वा मन्त्रराजमिमं जप स एव भगवांस्तुष्टो द्वादशाक्षरसंयुतम्

હૃદયને વિશુદ્ધ કરીને આ મંત્રરાજનો જપ કર; તેથી પ્રસન્ન થયેલા એ જ ભગવાન દ્વાદશાક્ષરયુક્ત મંત્ર દ્વારા સિદ્ધિ આપે છે।

Verse 18

प्रदास्यति परं ज्ञानं ब्रह्मरूपमखण्डितम् । ब्रह्मकल्पांतकोटीषु जप त्वं द्वादशाक्षरम्

તે પરમ જ્ઞાન આપશે—અખંડ, બ્રહ્મસ્વરૂપ. તેથી બ્રહ્મકલ્પોના અને તેમના અંતના કરોડો યુગો સુધી પણ તું દ્વાદશાક્ષર મંત્રનો જપ કર।

Verse 19

मन्त्रराजं सप्रणवं ध्यायेत्सोऽपि न पश्यति । इत्युक्ता सा तपोनिष्ठा तपश्चरितुमागता

પ્રણવ (ૐ) સહિત મંત્રરાજનું ધ્યાન કર્યાથી પણ માત્ર એટલાથી લક્ષ્યદર્શન થતું નથી. એમ કહ્યા પછી તે તપોનિષ્ઠા તપ કરવા આગળ વધી।

Verse 20

हिमाचलस्य शिखरे चातुर्मास्ये समागते । ब्रह्मचर्यव्रतपरा वसनत्रयसंयुता

પવિત્ર ચાતુર્માસ્ય સમય આવતા તે હિમાચલના શિખર પર રહી—બ્રહ્મચર્યવ્રતમાં પરાયણ, ત્રણ વસ્ત્રો ધારણ કરીને।

Verse 21

प्रातर्मध्येऽपराह्ने च ध्यायन्ती हरिशंकरम् । वपुर्यथा पुरा कृष्टं पूजने शंकरस्य च

પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ન અને અપારાહ્ને તે હરિ-શંકરનું ધ્યાન કરતી; અને શંકરપૂજનથી તેનું શરીર પહેલાંની જેમ કૃશ બની ગયું।

Verse 22

सखीजन समायुक्ता पितुः शृंगे मनोहरे । अतपत्सा विशालाक्षी क्षमादिगुणसंयुता

સખીજન સાથે સંયુક્ત એવી વિશાલાક્ષી, ક્ષમા આદિ ગુણોથી યુક્ત, પિતાના મનોહર શિખર પર તપ કરવા લાગી।

Verse 23

गालव उवाच । या हि योगीश्वरध्येया या वन्द्या विश्ववन्दिता । जननी या च विश्वस्य साऽपि कामात्तपोगता

ગાલવ બોલ્યા—જે યોગીશ્વરો દ્વારા ધ્યાનનીય, જે વંદનીય અને વિશ્વવંદિતા, જે વિશ્વની જનની—એ દેવીએ પણ કામનાથી તપ માટે પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 24

या हि प्रकृतिसद्रूपा तडित्कोटिसमप्रभा । विरजा या स्वयं वन्द्या गुणातीताचरत्तपः

જે પ્રકૃતિસદૃશ સ્વરૂપવાળી, કરોડો વીજળી સમાન તેજસ્વી, નિર્મળ, સ્વયં વંદનીય અને ગુણાતીત છે—તેણે તપ આચર્યું।

Verse 25

पृथ्व्यंबु तेजो वायुश्च गगनं यन्मयं विदुः । मूलप्रकृतिरूपा या सा चकारोत्तम तपः

જેનામાં પૃથ્વી, જળ, તેજ, વાયુ અને આકાશ—એ પંચભૂતમયતા વિદ્વાનો જાણે છે; જે મૂળપ્રકૃતિરૂપા છે—તેણે ઉત્તમ તપ કર્યું।

Verse 26

या स्थावरं जंगममाशु विश्वं व्याप्य स्थिता या प्रकृतेः पुरापि । स्पृहादिरूपेण च तृप्तिदात्री देवे प्रसुप्ते तपसाऽप शुद्धिम्

જે સ્થાવર-જંગમ સમસ્ત વિશ્વમાં વ્યાપીને સ્થિત છે, જે પ્રગટ પ્રકૃતિ પહેલાંથી પણ વિદ્યમાન હતી, અને જે સ્પૃહા આદિ રૂપે તૃપ્તિ આપનારી છે—દેવ પ્રસુપ્ત હોય ત્યારે તેણે તપથી અશુદ્ધિ દૂર કરી।

Verse 257

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये द्वादशाक्षरनाममहिमपूर्वकपार्वतीतपोवर्णनं नाम सप्तपंचाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ વિભાગ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત, શેષશાયી ઉપાખ્યાનમાં, બ્રહ્મા-નારદ સંવાદમાં, ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્યમાં, “દ્વાદશાક્ષર નામની મહિમા પૂર્વક પાર્વતીના તપનું વર્ણન” નામનો ૨૫૭મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।