Adhyaya 218

Verse 1

भर्तृयज्ञ उवाच । एतत्सामान्यतः प्रोक्तं मया श्राद्धं यथा नरैः । कर्त्तव्यं विप्रपूर्वैर्यद्वर्णैः पार्थिवसत्तम

ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યા—હે રાજશ્રેષ્ઠ! બ્રાહ્મણોથી આરંભ કરીને સર્વ વર્ણોના મનુષ્યો દ્વારા શ્રાદ્ધ જેમ કરવું જોઈએ, તે મેં સામાન્ય રીતે કહી દીધું છે।

Verse 2

अतः परं प्रवक्ष्यामि स्वशाखायाः स्मृतं नृप । स्वदेशवर्णजातीयं यथा स्यादत्र निर्वृतिः

હવે, હે નૃપ! પોતાની પોતાની વેદશાખામાં સ્મૃત થયેલી રીત અને દેશ, વર્ણ તથા જાતિ અનુસારના આચાર હું કહું છું, જેથી અહીં યોગ્ય તૃપ્તિ અને શુદ્ધતા રહે।

Verse 3

श्राद्धे श्रद्धा यतो मूलं तेन श्राद्धं प्रकीर्तितम् । तत्तस्मिन्क्रियमाणे तु न किंचिद्व्यर्थतां व्रजेत्

શ્રાદ્ધમાં શ્રદ્ધા જ મૂળ છે; તેથી તેને ‘શ્રાદ્ધ’ કહેવાય છે. તે ભાવથી કરાય તો તેમાં કંઈ પણ વ્યર્થ જતું નથી।

Verse 4

अनिष्टमपि राजेन्द्र तस्माच्छ्राद्धं समा चरेत् । विप्रपादोदकं यत्तु भूमौ पतति पार्थिव

અતએવ, હે રાજેન્દ્ર! અનિષ્ટ પરિસ્થિતિમાં પણ શ્રાદ્ધ વિધિપૂર્વક કરવું જોઈએ. હે પાર્થિવ! બ્રાહ્મણના પાદપ્રક્ષાલનનું જળ ભૂમિ પર પડે તો તે પુણ્યપ્રદ બને છે।

Verse 6

जाता ये गोत्रजाः केचिदपुत्रा मरणं गताः । ते यांति परमां तृप्तिममृतेन यथा सुराः । विप्रपादोदकक्लिन्ना यावत्तिष्ठति मेदिनी । तावत्पुष्करपात्रेषु पिबन्ति पितरो जलम्

જે પોતાના ગોત્રમાં જન્મ્યા છતાં નિસંતાન રહી મૃત્યુ પામ્યા, તેઓ અમૃતથી તૃપ્ત દેવતાઓની જેમ પરમ તૃપ્તિ પામે છે. ધરતી જેટલા સમય સુધી ટકી રહે, તેટલા સમય સુધી બ્રાહ્મણના પાદપ્રક્ષાલનના જળથી ભીંજાયેલા પિતૃઓ કમળપાત્રોમાંથી જળ પીએ છે.

Verse 7

श्राद्धेऽथ क्रियमाणे तु यत्किंचित्पतति क्षितौ । पुष्पगन्धोदकं चान्नमपि तोयं नरेश्वर

હે નરેશ્વર! શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે ત્યારે ધરતી પર જે કંઈ પડે—ફૂલ, સુગંધિત જળ, અન્ન, અથવા સાદું પાણી પણ—તે પોતપોતાના સ્વરૂપે અર્પણ સમાન ફળદાયક બને છે.

Verse 8

तेन तृप्तिं परां यांति ये कृमित्वमुपागताः । कीटत्वं वापि तिर्यक्त्वं व्यालत्वं च नराधिप

હે નરાધિપ! તે પડેલા અર્પણથી જે કીડા બન્યા છે, અથવા કીટ, તિર્યક્ (પશુ) કે વ્યાલ (સર્પ) યોનિ પામ્યા છે—તે બધા પરમ તૃપ્તિ પામે છે.

Verse 9

यदुच्छिष्टं क्षितौ याति पात्रप्रक्षालनोद्भवम् । तेन तृप्तिं परां यांति ये प्रेतत्वमुपागताः

પાત્ર ધોવાથી ઉત્પન્ન થયેલું જે ઉચ્છિષ્ટ ધરતી પર જાય છે, તેનાથી પ્રેતત્વ પામેલા પણ પરમ તૃપ્તિ મેળવે છે.

Verse 10

ये चापमृत्युना केचिन्मृत्युं प्राप्ताः स्ववंशजाः । असंस्कृतप्रमीतानां त्यागिनां कुलयोषिताम्

અને પોતાના વંશમાં જે કેટલાક અપમૃત્યુથી મૃત્યુ પામ્યા—જેઓના સંસ્કાર ન થયા, જેઓ પરિત્યક્ત રહ્યા, તેમજ કુળની સ્ત્રીઓ જે આવી પીડાથી પીડિત—તેઓ પણ (શ્રાદ્ધના) ફળના ભાગી બને છે.

Verse 11

उच्छिष्टभागधेयं स्याद्दर्भेषु विकिरश्च यः । विकिरेण प्रदत्तेन ते तृप्तिं यांति चाखिलाः

દર્ભ ઘાસ પર ઉચ્છિષ્ટનો જે વિખેરાવ થાય છે તે જ તેમનો નિર્ધારિત ભાગ છે; તે વિખેરાવ-અર્પણથી તેઓ સર્વે તૃપ્ત થાય છે।

Verse 12

यत्किंचिन्मंत्रहीनं वा कालहीनमथापि वा । विधिहीनं च संपूर्णं दक्षिणायां तु तद्भवेत्

શ્રાદ્ધમાં જે કંઈ મંત્રહીન, કાળહીન અથવા વિધિહીન હોય—તે બધું દક્ષિણાથી નિશ્ચયે પૂર્ણ બને છે।

Verse 13

तस्मान्न दक्षिणाहीनं श्राद्धं कार्यं विपश्चिता । य इच्छेच्छाश्वतीं तृप्तिं पितॄणामात्मनश्च यः

અતએવ પિતૃઓ અને પોતાને પણ શાશ્વત તૃપ્તિ ઇચ્છનાર વિદ્વાને દક્ષિણાવિહિન શ્રાદ્ધ કરવું નહીં।

Verse 14

दक्षिणारहितं श्राद्धं यथैवोषरवर्षितम् । यथा तमसि नृत्यं च गीतं वा बधिरस्य च

દક્ષિણાવિહિન શ્રાદ્ધ એ ઊસર જમીન પર વરસેલા વરસાદ જેવું; અંધકારમાં નૃત્ય જેવું; અથવા બહેરા માટેનું ગીત જેવું છે।

Verse 15

श्राद्धं दत्त्वा च युक्त्वा च श्राद्धे निष्कामतां व्रजेत् । न स्वाध्यायः प्रकर्तव्यो न ग्रामांतरकं व्रजेत्

શ્રાદ્ધ અર્પણ કરીને અને વિધિપૂર્વક પૂર્ણ કરીને, શ્રાદ્ધ વિષয়ে નિષ્કામ ભાવમાં રહેવું; તે દિવસે સ્વાધ્યાય ન કરવો, ન બીજા ગામે જવું।

Verse 16

श्राद्धभुग्रमणीतल्पं तदहर्योऽधिगच्छति । तं मासं पितरस्तस्य जायंते वीर्यभोजिनः

જે શ્રાદ્ધનું અન્ન ભોજન કરીને એ જ દિવસે સ્ત્રીસંગ કરે છે, તે દોષભાગી બને છે; તે માસભર તેના પિતૃઓ તેના વીર્ય પર જ નિર્વાહ કરે છે—એવું કહેવાય છે।

Verse 17

श्राद्धभुक्छ्राद्धदाता च यः सेवयति मैथुनम् । तस्य संवत्सरं यावत्पितरः शुक्रभोजिनः । प्रभवंति न संदेह इत्येषा वैदिकी श्रुतिः

શ્રાદ્ધભોજન કરનાર કે શ્રાદ્ધદાતા—જે મૈથુન કરે છે, તેના પિતૃઓ એક વર્ષ સુધી માત્ર શુક્ર પર જ નિર્વાહ કરે છે; તેમાં સંશય નથી—આ વૈદિક શ્રુતિ છે।

Verse 18

श्राद्धे भुक्त्वाथ दत्त्वा वा यः श्राद्धं कुरुतेल्पधीः । स्वाध्यायं पितरस्तस्य यावत्संवत्सरं नृप । व्यर्थश्राद्धफलाः संतः पीड्यंते क्षुत्पिपासया

હે નૃપ! જે અલ્પબુદ્ધિ માણસ શ્રાદ્ધમાં ભોજન કરીને અથવા શ્રાદ્ધ દાન કરીને ફરી તેને અવિવેકથી (વિધિભ્રષ્ટ રીતે) કરે છે, તેના પિતૃઓ પૂરું એક વર્ષ તે શ્રાદ્ધફળથી વંચિત રહી ભૂખ અને તરસથી પીડાય છે।

Verse 19

श्राद्धे भुक्त्वाऽथ दत्त्वा वा यः श्राद्धं मानवाधमः । ग्रामातरं प्रयात्यत्र तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

શ્રાદ્ધમાં ભોજન કરીને અથવા શ્રાદ્ધ આપી જે અધમ માણસ ત્યાંથી બીજા ગામે ચાલ્યો જાય છે, તેનું તે શ્રાદ્ધ નિષ્ફળ બની જાય છે।

Verse 20

ब्राह्मणेन न भोक्तव्यं समायाते निमंत्रणे । अथ भुंक्ते च यो मोहात्स प्रयाति ह्यधोगतिम्

નવું નિમંત્રણ આવી પહોંચે ત્યારે બ્રાહ્મણે તે સમયે ભોજન ન કરવું જોઈએ; જે મોહવશ ખાઈ લે છે, તે નિશ્ચયે અધોગતિને પામે છે।

Verse 21

यजमानेन च तथा न कार्यं भोजनं परम् । कुर्वंति ये नराः सर्वे ते यांति नरकं ध्रुवम्

યજમાન (શ્રાદ્ધકર્તા) એ ત્યાર પછી બીજું ભોજન કરવું નહીં. જે લોકો એમ કરે છે તેઓ નિશ્ચયે નરકમાં જાય છે.

Verse 22

श्राद्धे भुक्त्वाऽथ दत्त्वा वा श्राद्धं यो युद्धमाचरेत् । असंदिग्धं हि तच्छ्राद्धं स मन्दो व्यर्थतं नयेत्

શ્રાદ્ધમાં ભોજન કરીને અથવા શ્રાદ્ધ આપીને જો કોઈ યુદ્ધ-કલહ કરે, તો નિઃસંદેહ તે મૂઢ તે શ્રાદ્ધને નિષ્ફળ બનાવી દે છે.

Verse 23

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दोषानेतान्परित्यजेत् । श्राद्धभुग्यजमानश्च विशेषेण महीपते

અતએવ, હે મહીપતે, સર્વ પ્રયત્નથી આ દોષો ત્યજી દેવા જોઈએ—વિશેષ કરીને શ્રાદ્ધભોજી અને યજમાનએ.

Verse 218

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धनियमवर्णनंनामाष्टादशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતામાં, છઠ્ઠા નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વરક્ષેત્ર-માહાત્મ્યના શ્રાદ્ધકલ્પમાં ‘શ્રાદ્ધ નિયમ વર્ણન’ નામનો 218મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.