Adhyaya 272

Verse 1

ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तमीशानस्य महीपतेः । ईश्वरेण पुरा दत्तमायुर्यावत्स्ववासरम्

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત! તમે ઈશાન નામના મહીપતિ વિષે જે કહ્યું, કે ઈશ્વરે પૂર્વે તેને પોતાના ‘દિવસ’ની મર્યાદા સુધી આયુષ્ય આપ્યું હતું—તે વિષે વધુ કહો.

Verse 2

किंप्रमाणं भवेत्तस्य दिवसस्य ब्रवीहि नः । सूत उवाच । अहं वः कीर्तयिष्यामि प्रमाणं दिवसस्य तु

તે ‘દિવસ’નું પ્રમાણ કેટલું? અમને કહો. સૂતે કહ્યું—હું તમને તે દિવસનું યથાર્થ પ્રમાણ વર્ણવીશ.

Verse 3

माहेश्वरस्य विप्रेन्द्राः श्रूयतां गदतः स्फुटम् । निमेषस्य चतुर्भागस्त्रुटिः स्यात्तद्द्वयं लवः

હે વિપ્રશ્રેષ્ઠો, મહેશ્વરના કાળમાનને હું કહું તે સ્પષ્ટ સાંભળો. નિમેષનો ચોથો ભાગ ‘ત્રુટિ’ છે અને બે ત્રુટિ મળીને ‘લવ’ કહેવાય છે.

Verse 4

लवद्वयं यवः प्रोक्तः काष्ठा ते दश पंच च । त्रिंशत्काष्ठाः कलामाहुः क्षणस्त्रिंशत्कलो मतः

બે લવને ‘યવ’ કહે છે; અને એવા પંદર યવથી એક ‘કાષ્ઠા’ બને છે. ત્રીસ કાષ્ઠાને ‘કલા’ કહે છે, અને ત્રીસ કલાને ‘ક્ષણ’ માનવામાં આવે છે.

Verse 5

क्षणैः षष्ट्या पलं प्रोक्तं षष्ट्या तेषां च नाडिका । नाडिकाद्वितयेनैव मुहूर्तं परिकीर्तितम्

સાઠ ક્ષણને ‘પલ’ કહે છે; અને એવા સાઠ પલથી એક ‘નાડિકા’ બને છે. બે નાડિકાથી જ ‘મુહૂર્ત’ નિર્ધારિત થાય છે.

Verse 6

त्रिंशन्मुहूर्त्तमुद्दिष्टमहोरात्रं मनीषिभिः । मासस्त्रिंशदहोरात्रैद्वौ द्वौ मासावृतुं विदुः

મનીષીઓએ અહોરાત્રને ત્રીસ મુહૂર્તનું કહ્યું છે. એવા ત્રીસ અહોરાત્રથી એક માસ થાય છે, અને બે-બે માસ મળીને એક ઋતુ ગણાય છે.

Verse 7

ऋतुत्रयं चाप्ययनमयने द्वे तु वत्सरम् । मानुषाणां हि सर्वेषां स एव परिकीर्तितः

ત્રણ ઋતુ મળીને એક ‘અયન’ થાય છે; અને બે અયન મળીને એક ‘વત્સર’ (વર્ષ) બને છે. આ જ ગણતરી સર્વ મનુષ્યો માટે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 8

स देवानामहोरात्रं पुराणज्ञाः प्रचक्षते । अयनं चोत्तरं शुक्लं यद्देवानां दिनं च तत् । यद्दक्षिणं तु सा रात्रिः शुभकर्मविगर्हिता

પુરાણજ્ઞો આ વાર્ષિક ચક્રને દેવતાઓનું અહોરાત્ર કહે છે. શુક્લ ઉત્તરાયણ દેવતાઓનો દિવસ છે; દક્ષિણાયણ તેમની રાત્રિ—શુભ કર્મો માટે નિંદિત સમય માનવામાં આવે છે.

Verse 9

यथा सुप्तो न गृह्णाति किंचिद्भोगादिकं नरः । तथा देवाश्च यज्ञांशान्न गृह्णन्ति कथं चन

જેમ સૂતો માણસ ભોગાદિ કંઈપણ સાચે ગ્રહણ કરતો નથી, તેમ યોગ્ય સ્થિતિ/જાગૃતિ ન હોય ત્યારે દેવતાઓ પણ કોઈ રીતે યજ્ઞના અંશો સ્વીકારતા નથી.

Verse 10

अनेनैव तु मानेन मानवेन द्विजोत्तमाः । लक्षैः सप्तदशाख्यैस्तु वत्सराणां प्रकीर्तितम्

આ જ માનવીય સમયમાન પ્રમાણે, હે દ્વિજોત્તમો, વર્ષોની સંખ્યા સત્તર લાખ તરીકે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 11

अष्टाविंशत्सहस्रैस्तु वत्सराणां कृतं युगम् । तस्मिञ्छ्वेतोऽभवद्विष्णुर्भगवान्यो जगद्गुरुः

અઠ્ઠાવીસ હજાર વર્ષોનું કૃતયુગ હતું. તે યુગમાં જગદ્ગુરુ ભગવાન વિષ્ણુ શ્વેત (દીપ્તિમય) સ્વરૂપે હતા.

Verse 12

लोकाः पापविनिर्मुक्ताः शांता दांता जितेन्द्रियाः । दीर्घायुषस्तथा सर्वे सदैव तपसि स्थिताः

લોકો પાપથી મુક્ત, શાંત, સંયમી અને ઇન્દ્રિયજयी હતા. બધા દીર્ઘાયુ હતા અને સદૈવ તપમાં સ્થિત રહેતા.

Verse 13

यो यथा जन्म चाप्नोति तथा स म्रियते नरः । न पुत्रसंभवो मृत्युर्वीक्ष्यते जनकैः क्वचित्

મનુષ્ય જેમ જન્મ પામે છે તેમ જ મરે છે; અને માતા-પિતાના અનુભવમાં પ્રસવથી મૃત્યુ ક્યાંય દેખાતું નથી।

Verse 14

कामः क्रोधस्तथा लोभो दंभो मत्सर एव च । न जायते नृणां तत्र युगे तु द्विजसत्तमाः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! તે યુગમાં મનુષ્યોમાં કામ, ક્રોધ, લોભ, દંભ અને મત્સર ઉત્પન્ન થતા નથી।

Verse 15

ततस्त्रेतायुगं भावि द्वितीयं मुनिसत्तमाः । पादेनैकेन पापं तु रौद्रं धर्मे तदाविशत्

પછી, હે મુનિશ્રેષ્ઠો, બીજું યુગ ત્રેતા આવ્યું; ત્યારે ધર્મમાં એક પાદ (ચોથો ભાગ) પ્રમાણનું રૌદ્ર પાપ પ્રવેશ્યું।

Verse 16

ततो रक्तत्वमभ्येति भगवान्मधुसूदनः । पापांशेऽपि च संप्राप्ते सस्पर्द्धो जायते जनः

ત્યારબાદ ભગવાન મધુસૂદન રક્તિમ (દીપ્ત) સ્વરૂપ ધારણ કરે છે; અને પાપનો અંશ પણ પ્રગટ થતાં જ લોકો સ્પર્ધા-વૈર સાથે જન્મે છે।

Verse 17

स्वर्गमार्गकृते सर्वे चक्रुर्यज्ञांस्ततः परम् । अग्निष्टोमादिकांस्तत्र बहुहोमादिकांस्तथा

પછી સ્વર્ગમાર્ગ માટે સૌએ યજ્ઞો કર્યા—ત્યાં અગ્નિષ્ટોમ વગેરે તથા અનેક હોમવાળા અન્ય યજ્ઞો પણ કર્યા।

Verse 19

देवलोकांस्ततो यांति मूलाद्यावच्चतुर्दश । ब्रह्मलोकस्य पर्यंतं स्वकीयैर्य ज्ञकर्मभिः

પોતાના યજ્ઞકર્મોના પુણ્યથી તેઓ પછી દેવલોકોમાં જાય છે—મૂલથી ઉપર સુધી ચૌદ ભુવન પાર કરીને બ્રહ્મલોક સુધી પહોંચે છે।

Verse 20

जनके विद्यमाने च स्व ल्पदोषाः प्रकीर्तिताः । कामक्रोधादयो ये च भवंति न भवंति च

જનકસમાન રાજા હાજર હોય ત્યારે નાનાં દોષો જ ઉલ્લેખાય છે; અને કામ-ક્રોધાદિ વિકારો ઊભા થાય તો પણ ખરેખર પકડ જમાવતા નથી।

Verse 21

एकया वेलया तत्र वापितं सस्यमुत्तमम् । सप्तवारान्प्रगृह्णंति वैश्याः कृषिपरायणाः

ત્યાં એક જ ઋતુમાં વાવેલું ઉત્તમ અન્ન સાત વાર કાપવામાં આવે છે; ખેતીપરાયણ વૈશ્યો તેને વારંવાર ભેગું કરે છે।

Verse 22

सर्वा घटस्रवा गावो महिष्यश्च चतुर्गुणाः । प्रयच्छंति तथा क्षीरमुष्ट्र्यस्तासां चतुर्गुणम्

બધી ગાયો ઘડાભર દૂધ આપે છે; મહિષીઓ ચારગણું આપે છે; અને ઊંટણીઓ તો તેમનું પણ ચારગણું દૂધ આપે છે।

Verse 23

अजाविकास्तथा पादं नार्यः सर्वास्तथैव च । वेदाध्ययनसंपन्नाः प्रतिग्रहविवर्जिताः । शापानुग्रहकृत्येषु समर्थाः संभवंति च

તેમજ બકરાં અને ભેંસાં (ઘેટાં) પણ પૂર્ણ ફળ આપે છે, અને સર્વ સ્ત્રીઓ પણ તેવી જ હોય છે। વેદાધ્યયનથી સંપન્ન, પ્રતિગ્રહથી રહિત લોકો શાપ અને અનુગ્રહના કાર્યોમાં પણ સમર્થ બને છે।

Verse 24

क्षत्रियाः क्षात्रधर्मेण पालयंति वसुंधराम् । न तत्र दृश्यते चौरो न च जारः कथंचन । स्वधर्मनिरताः सर्वे वर्णाश्चैव व्यवस्थिताः

ક્ષત્રિયો ક્ષાત્રધર્મ અનુસાર ધરતીનું પાલન કરે છે. ત્યાં ચોર દેખાતો નથી, ન તો કોઈ વ્યભિચારી ક્યારેય. સૌ પોતપોતાના ધર્મમાં રત રહે છે અને બધા વર્ણો સુવ્યવસ્થિત રહે છે.

Verse 25

तच्च द्वादशभिर्लक्षैर्वत्सराणां प्रकीर्तितम् । षण्णवत्या सहस्रैस्तु द्वितीयं युगमुत्तमम्

તે (પ્રથમ યુગ) બાર લાખ વર્ષનું કહેવાયું છે; અને છિયાનું હજાર (વધારે) સાથે બીજું ઉત્તમ યુગ વર્ણવાયું છે.

Verse 26

ततश्च द्वापरं भावि तृतीयं द्विजसत्तमाः । द्वौ पादौ तत्र पापस्य द्वौ च धर्मस्य संस्थितौ । भगवान्वासुदेवश्च कपिलस्तत्र जायते

ત્યાર પછી, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, ત્રીજું યુગ દ્વાપર આવે છે. તેમાં પાપના બે પાદ અને ધર્મના પણ બે પાદ સ્થિત રહે છે. એ યુગમાં ભગવાન વાસુદેવ તથા કપિલ પણ પ્રગટ થાય છે.

Verse 27

तच्चाष्टलक्षमानेन वत्सराणां प्रकीर्तितम् । चतुःषष्टिभिरन्यैस्तु सहस्राणां द्विजोत्तमाः

તે (દ્વાપર યુગ) આઠ લાખ વર્ષનું કહેવાયું છે; અને સાથે વધુ ચોસઠ હજાર (અધિક) પણ, હે દ્વિજોત્તમો.

Verse 28

कामः क्रोधस्तथा लोभो दंभो मत्सर एव च । षडेते तत्र जायंते ईर्ष्या चैव तु सप्तमी

કામ, ક્રોધ, લોભ, દંભ અને મત્સર—આ છ ત્યાં ઉત્પન્ન થાય છે; અને ઈર્ષ્યા સાતમી ગણાય છે.

Verse 29

अथ संसेवितास्तैस्तु मानवाश्च परस्परम् । विरुद्धांश्च प्रकुर्वंति नाप्नुवंति यथा दिवम्

પછી તે દોષોના પ્રભાવથી મનુષ્યો પરસ્પર વિરોધી બની કલહ ઊભો કરે છે; તેથી તેઓ યથોચિત સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરતા નથી।

Verse 30

केचित्तत्रापि जायंते शांता दांता जितेंद्रियाः । न सर्वेऽपि द्विजश्रेष्ठा यतोऽर्द्धं पातकस्य तु

તે યુગમાં પણ કેટલાક શાંત, દાંત (સંયમી) અને જિતેન્દ્રિય જન્મે છે; પરંતુ બધા—even શ્રેષ્ઠ દ્વિજ પણ—એવા નથી, કારણ કે પાપનું અર્ધાંશ હજુ રહે છે।

Verse 31

ततः कलियुगं प्रोक्तं चतुर्थं च सुदारुणम् । एकपादो वृषो यत्र पापं पादैस्त्रिभिः स्थितम्

ત્યારબાદ ચોથું, અતિ દારુણ કલિયુગ કહેવાયું છે; જ્યાં ધર્મરૂપ વృషભ એક પગ પર ઊભો રહે છે અને પાપ ત્રણ પગ પર સ્થાપિત રહે છે।

Verse 32

कृष्णत्वं याति देवोऽपि तत्र चैव चतुर्भुजः । एक पादोऽपि धर्मस्य यावत्तावत्प्रवर्तते

ત્યાં ચતુર્ભુજ ભગવાન પણ કૃષ્ણત્વ (અંધકારમય સ્વરૂપ) ધારણ કરે છે; અને ધર્મનો એકમાત્ર પગ પણ જેટલો સમય શક્ય હોય તેટલો જ ચાલે છે।

Verse 33

पश्चान्नाशं समभ्येति यावत्तावच्छनैःशनैः । प्रमाणं तस्य निर्दिष्टं लक्षाश्चत्वार एव हि

પછી તે ધીમે ધીમે, થોડું થોડું કરીને, વિનાશ તરફ આગળ વધે છે; તેનું પ્રમાણ ચોક્કસ ચાર લાખ જણાવાયું છે।

Verse 34

द्वात्रिंशच्च सहस्राणि युगस्यैवांतिमस्य च । कलिना तत्र संपृष्टा मर्त्याः सर्वे परस्परम्

તે અંતિમ યુગનાં પણ બત્રીસ સહસ્ર (વર્ષ) થાય છે. ત્યાં કલિના સ્પર્શથી સર્વ મર્ત્યો પરસ્પર પીડિત અને વ્યાકુળ રહે છે.

Verse 36

विबुधैस्ते प्रवर्तंते रागद्वेषपरायणाः । यस्ययस्य गृहे वित्तं तथा नार्यो मनोरमाः

તેઓ ‘વિબુધો’ દ્વારા પણ પ્રેરિત થાય છે અને રાગ-દ્વેષમાં જ પરાયણ રહે છે. જે જે ઘરમાં ધન હોય, ત્યાં ત્યાં મનોહર સ્ત્રીઓની પણ લાલસા થાય છે.

Verse 37

लोकद्वयविनाशः स्याद्यतश्चेतो न शुध्यति । प्रावृट्कालेऽपि संप्राप्ते दुर्भिक्षेण प्रपीडिताः

ચિત્ત શુદ્ધ ન થવાથી ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેનો વિનાશ થાય છે. વર્ષાકાળ આવી પહોંચ્યા છતાં લોકો દુર્ભિક્ષથી અત્યંત પીડિત રહે છે.

Verse 38

भ्रमंति च कलौ लोका गगनासक्तदृष्टयः । जानाति चापि तनयः पिता चेन्निधनं व्रजेत्

કલિયુગમાં લોકો આકાશમાં આસક્ત દૃષ્ટિ ધરાવી (અસ્થિર બની) ભટકતા રહે છે. અને પિતા જો મૃત્યુ પામે તો પુત્ર પણ મનમાં પહેલેથી જ તેનો વિચાર કરી લે છે.

Verse 39

ततोहं गृहपो भूयां बांधवो ह्यपि बांधवम् । स्नुषापि वेत्ति चित्तेन यदि श्वश्रूः क्षयं व्रजेत्

ત્યારે મનમાં થાય—‘હું ગૃહપતિ બનું.’ અને સગો પણ સગા સામે કૂટિલ વિચાર કરે છે. સાસુનું અવસાન થાય તો વહુ પણ હૃદયમાં તે જાણીને (યોજના) રાખે છે.

Verse 40

मम स्याद्गृह ऐश्वर्यं तत्सर्वं नान्यथा व्रजेत् । काव्यैरुपहता वेदाः पुत्रा जामातृकैस्तथा

“મારા ગૃહનું ઐશ્વર્ય મારું જ રહે; તે અન્ય રીતે ક્યાંય ન જાય”—એવી ઇચ્છા થાય છે. માત્ર કાવ્યના દેખાડાથી વેદો ઘાયલ થાય છે, અને પુત્રો પણ જમાઈ તથા સાંસારિક બંધનો વડે ડગમગી જાય છે.

Verse 41

शालकैर्बांधवाश्चैव ह्यसतीभिः कुलस्त्रियः । शूद्रास्तपस्विनश्चैव शूद्रा धर्मस्य सूचकाः

કલિયુગમાં કુલસ્ત્રીઓ શાલક, સગાંસંબંધીઓ અને અસતી સঙ্গથી ઘેરાઈ જાય છે. શૂદ્રો તપસ્વીનો વેશ ધારણ કરે છે, અને ‘ધર્મ’ શું કહેવાય તે બતાવનાર તથા નક્કી કરનાર પણ શૂદ્રો જ બની જાય છે.

Verse 42

ब्राह्मणानां ततः शूद्रा उपदेशं वदंति च । अल्पोदकास्तथा मेघा अल्पसस्या च मेदिनी

પછી શૂદ્રો બ્રાહ્મણોને પણ ઉપદેશ આપશે. વાદળોમાં પાણી ઓછું રહેશે, અને ધરતી પર પાક પણ અલ્પ થશે.

Verse 43

अल्पक्षीरास्तथा गावः क्षीरे सर्पिस्तथाऽल्पकम् । सर्वभक्षास्तथा विप्रा नृपा निष्करुणास्ततः । कृष्या लज्जंति वैश्याश्च शूद्रा ब्राह्मणप्रेषकाः

ગાયો ઓછું દૂધ આપશે, અને દૂધમાંથી ઘી પણ થોડું નીકળશે. બ્રાહ્મણો સર્વભક્ષી બનશે; રાજાઓ નિર્દય થશે. વૈશ્યો ખેતીથી શરમાશે, અને શૂદ્રો બ્રાહ્મણોને આદેશ આપી મોકલશે.

Verse 44

हेतुवादरता ये च भंडंविद्यापराश्च ये । तेते स्युर्भूमिपालस्य सदाऽभीष्टाः कलौ युगे

જે હેતુવાદ અને વાદવિવાદમાં રત છે, અને જે ભાંડ-વિદ્યા તથા દેખાડુ જ્ઞાનમાં આસક્ત છે—કલિયુગમાં તેઓ હંમેશા રાજાઓને પ્રિય રહેશે.

Verse 45

श्वःश्वःपापीयदिवसाः पृथिवी गतयौवना । अतिक्रांत शुभाः कालाः पर्युपस्थितदारुणाः

દિવસે દિવસે સમય વધુ પાપમય બનતો જાય છે; પૃથ્વીનું યૌવન-બળ ક્ષીણ થયું છે. શુભ કાળ વીતી ગયા છે અને દારુણ કાળ નજીક આવી પહોંચ્યા છે.

Verse 46

यथायथा युगं भावि वृद्धिं यांति स्त्रियो नराः । तथातथा प्रयांति स्म लघुतां जंतुभिः सह

જેમ જેમ આવનાર યુગ આગળ વધે છે, તેમ તેમ સ્ત્રી-પુરુષો (લૌકિક રીતે) વૃદ્ધિ પામે છે; પરંતુ એ જ રીતે અન્ય જીવો સાથે તેઓ તુચ્છતા અને લઘુતા તરફ ઢળી જાય છે.

Verse 47

द्वादशमे चैव कन्या स्याद्भर्तृसंयुता

બારમા વર્ષે જ કન્યા પતિ સાથે સંયુક્ત થશે.

Verse 48

ततः षोडशमे वर्षे नराः पलितयौवनाः । शौचाचारपरित्यक्ता निजकार्यपरास्तथा

પછી સોળમા વર્ષે જ પુરુષો યુવાનીમાં પણ પળિતકેશી વૃદ્ધ જેવા દેખાશે. શૌચ અને સદાચાર ત્યજી તેઓ માત્ર પોતાના કાર્યોમાં જ તત્પર રહેશે.

Verse 49

भविष्यंति युगस्यांते नराः अंगुष्ठमात्रकाः । गृहं च तेऽथ कुर्वंति बिलैराखुसमुद्भवैः

યુગના અંતે મનુષ્યો અંગૂઠા જેટલા જ રહી જશે. ત્યારે તેઓ ઉંદરોથી ઊભા થયેલા બિલોને જ પોતાના ઘર તરીકે બનાવશે.

Verse 52

पश्चात्कृतयुगं भावि भूयोऽपि द्विजसत्तमाः

ત્યારપછી, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, કૃતયુગ ફરીથી પુનઃ આવનાર છે.

Verse 53

एवं युगसहस्रेण संप्राप्तेन ततः परम् । ब्रह्मणो दिवसं भावि रात्रिश्चैव ततः परम्

આ રીતે જ્યારે યುಗોના સહસ્ર ચક્ર પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે બ્રહ્માનો દિવસ આવે છે; અને ત્યારબાદ ક્રમે તેની રાત્રિ પણ આવે છે.

Verse 54

ततश्चानेन मानेन षष्ट्या युक्तैस्त्रिभिः शतैः । ब्रह्मणो वत्सरं भावि केशवस्य च तद्दिनम्

પછી આ જ માપ પ્રમાણે, સાઠથી યુક્ત ત્રણસો (અર્થાત્ ૩૬૦) દિવસ બ્રહ્માનો એક વર્ષ બને છે; અને એ જ અવધિ કેશવનો એક દિવસ ગણાય છે.

Verse 55

आत्मीये जीविते ब्रह्म यावद्वर्षशतं स्थितः । केशवोऽपि स्वमानेन वर्षाणां जीविते शतम्

પોતાના જીવનમાન પ્રમાણે બ્રહ્મા સો વર્ષ સુધી સ્થિત રહે છે; અને કેશવ પણ પોતાના માન મુજબ સો વર્ષનું આયુષ્ય ધરાવે છે.

Verse 56

वर्षेण वासुदेवस्य दिनं माहेश्वरं भवेत् । निजमानेन सोप्यत्र याव द्वर्षशतं स्थितः

વાસુદેવના એક વર્ષથી ‘માહેશ્વર દિવસ’ બને છે; અને તે પણ પોતાના માન મુજબ અહીં સો વર્ષ સુધી સ્થિત રહે છે.

Verse 57

ततः शक्तिस्वरूपः स्यात्सोऽक्षयी कीर्त्यते यतः । सदाशिवस्य निःश्वासः शैवं वर्षशतं भवेत् । उच्छ्वासस्तु पुनस्तस्य शक्तिरूपेण संस्थितः

ત્યારપછી સાધક શક્તિ-સ્વરૂપ બને છે; તેથી તેણી ‘અક્ષયા’ તરીકે કીર્તિત થાય છે. સદાશિવનો એક નિઃશ્વાસ સો શૈવ-વર્ષ સમાન કહેવાય છે; અને તેમનો ઉચ્છ્વાસ ફરી શક્તિ-રૂપે સ્થિત રહે છે.

Verse 58

सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं शिवशक्तिसमुद्भवम् । यावदायुः प्रमाणं च मानुषाढ्यं च यद्भवेत्

સૂત બોલ્યા—શિવ-શક્તિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું આ સર્વ મેં તમને સમ્યક રીતે કહી દીધું છે—આયુષ્યનું પ્રમાણ અને માનવની સમૃદ્ધિ તથા ભાગ્ય-વાટા સંબંધિત જે કંઈ હોય તે બધું.

Verse 59

भवद्भिः शांकरं पृष्टो द्विजा अस्मि दिनं पुरा । मया पुनस्तु सर्वेषां मर्त्यादीनां तु कीर्तितम्

હે દ્વિજોએ, તમે પહેલાં મને શંકરનો દિવસ વિષે પૂછ્યું હતું; અને હવે મેં મર્ત્યોથી આરંભ કરીને સર્વ જીવોની ગણતરી પણ વર્ણવી છે.

Verse 91

एवं जाते ततो लोके ब्राह्मणो हरिपिंगलः । कल्किगोत्रसमुत्पन्नस्तान्सर्वा न्सूदयेत्ततः

જગતમાં આ રીતે ઘટ્યા પછી, કલ્કિ-ગોત્રમાં જન્મેલો હરિપિંગલ નામનો એક બ્રાહ્મણ પછી તેમને સૌને સંહાર કરે છે.

Verse 272

इति श्रीस्कांदे महापुराण एका शीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये युगस्वरूपवर्णनंनाम द्विसप्तत्युत्तरद्विशततमोअध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડના હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘યુગસ્વરૂપ-વર્ણન’ નામનો બે સો બહોતેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.