Adhyaya 229

Verse 1

सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे शम्भुर्गणैः सर्वैः समावृतः । इन्द्राद्यैश्च सुरैः सर्वेः क्रोधसंरक्तलोचनः । जगाम वृषमारुह्य पुरीं चैवामरावतीम्

સૂત બોલ્યા—એ સમયે શંભુ સર્વ ગણોથી આવૃત થઈ, ઇન્દ્ર આદિ દેવતાઓ સાથે, ક્રોધથી રક્ત થયેલા નેત્રો ધરાવી, વૃષભ પર આરુઢ થઈ અમરાવતી નગરીએ ગયા.

Verse 2

अंधकोऽपि समालोक्य संप्राप्तां देववाहिनीम् । सगणां च महादेवं परितोषं परं गतः

અંધકે પણ દેવવાહિનીને આવી પહોંચેલી જોઈ, અને ગણો સહિત મહાદેવનું દર્શન કરીને, પરમ સંતોષ અને આનંદને પામ્યો.

Verse 3

निश्चक्रामाथ युद्धाय बलेन चतुरंगिणा । वरं स्यंदनमारुह्य सुश्वेताश्ववहं शुभम्

પછી તે ચતુરંગિણી સેનાથી યુદ્ધ માટે નીકળી પડ્યો. શુભ, ઝગમગતા શ્વેત અશ્વો જોડાયેલા શ્રેષ્ઠ રથ પર આરુઢ થયો.

Verse 4

ततः समभवद्युद्धं देवानां दानवैः सह । गणैश्च विकृताकारैर्मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

ત્યારબાદ દેવો અને દાનવો વચ્ચે, તેમજ વિકૃત અને ભયાનક આકારવાળા ગણો સાથે પણ ઘોર યુદ્ધ ઊભું થયું; જ્યાં પાછા ફરવું એટલે મૃત્યુને જ વરવું હતું।

Verse 6

एकवर्षसहस्रांतं यावद्युद्धमवर्तत । दिनेदिने क्षयं यांति तत्र देवा न दानवाः । ततो वर्षसहस्रांते संक्रुद्धः शशिशेखरः । त्रिशूलेन समुद्यम्य स्वहस्तेन व्यभेदयत्

સંપૂર્ણ એક હજાર વર્ષ સુધી યુદ્ધ ચાલ્યું. દિવસે દિવસે ત્યાં દેવો જ ક્ષીણ થતા ગયા, દાનવો નહીં. પછી હજાર વર્ષના અંતે ચંદ્રશેખર પ્રભુ ક્રોધિત થયા; ત્રિશૂલ ઉઠાવી પોતાના હાથે જ તેને ભેદી નાખ્યો।

Verse 7

स विद्धोऽपि स्वयं तेन त्रिशूलेन महासुरः । ब्रह्मणो वरमाहात्म्यान्नैव प्राणैविर्युज्यते

તે જ ત્રિશૂલથી વિદ્ધ થયો છતાં તે મહાસુર પ્રાણોથી વિયુક્ત થયો નહીં; કારણ કે બ્રહ્માના વરદાનની મહિમા અપર હતી।

Verse 8

ततो भूयोऽपि चोत्थाय चक्रे युद्धं महात्मना । जघान च स संक्रुद्धो विशेषेण बहून्गणान्

પછી તે ફરી ઊઠ્યો અને તે મહાત્મા પ્રભુ સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યો; અને ક્રોધમાં ખાસ કરીને ઘણા ગણોને સંહાર્યા।

Verse 9

शंकरं ताडयामास गदाघातैर्मुहुर्मुहुः

તે વારંવાર ગદાના પ્રહારો વડે શંકરને આઘાત કરતો રહ્યો।

Verse 10

एवं वर्षसहस्रांतमभूत्सार्द्धं पिनाकिना । रौद्रं युद्धमन्धकस्य सर्वलोकभयावहम्

આ રીતે હજાર વર્ષથી પણ વધુ સમય પિનાકધારી ભગવાન શિવ સાથે અંધકનું રૌદ્ર યુદ્ધ ચાલ્યું; તે સર્વ લોકોને ભયાવહ બન્યું।

Verse 11

त्रिशूलभिन्नो दैत्यः स यदा मृत्युं न गच्छति । उत्थायोत्थाय कुरुते प्रहारान्गदया बली

ત્રિશૂલથી ભેદાયેલો હોવા છતાં તે બલવાન દૈત્ય મૃત્યુને પામ્યો નહીં; વારંવાર ઊઠીને ગદાથી પ્રહાર કરતો રહ્યો।

Verse 12

तथा तं शंकरो ज्ञात्वा मृत्युना परिवर्जितम् । ब्रह्मणो वरदानेन सर्वेषां च दिवौकसाम्

શંકરે બ્રહ્માના વરદાનથી મૃત્યુથી વંચિત—અને સર્વ દેવતાઓને કષ્ટદાયક—એવો તેને જાણી તેની અમરતા ઓળખી।

Verse 13

ततो निर्भिद्य शूलाग्रैः प्रोत्क्षिप्य गगनांगणे । छत्रवद्धारयामास लंबमानमधोमुखम् । अक्षरद्रुधिरं भूमौ गात्रेभ्यो वर्ष्मसंभवम्

પછી શિવે ત્રિશૂલના અગ્રભાગોથી તેને ભેદીને આકાશમંડળમાં ઉછાળી દીધો અને છત્રની જેમ ઉપર ધારણ કર્યો; તે અધોમુખ લટકતો રહ્યો અને તેના અંગોમાંથી ઉત્પન્ન રક્ત સતત ધરતી પર ટપકતું રહ્યું।

Verse 14

यावद्वर्षसहस्रांते चर्मास्थि स्नायुरेव च । धातुत्रयं स्थितं तस्य नष्टमन्यच्चतुष्टयम्

હજાર વર્ષના અંતે તેના શરીરમાં માત્ર ચામડી, હાડકાં અને સ્નાયુ જ બાકી રહ્યા; ત્રણ ધાતુ સ્થિર રહ્યા અને બાકીના ચાર નષ્ટ થયા।

Verse 15

स ज्ञात्वा बल संहीनमात्मानं धातुसंक्षयात् । सामोपायं ततश्चके स्तुत्वा सार्धं पिनाकिना

ધાતુક્ષયથી પોતાને બળહીન જાણીને તેણે પછી સામનો ઉપાય અપનાવ્યો અને પિનાકી શિવની સમક્ષ સ્તુતિ કરી।

Verse 16

अन्धक उवाच । न त्वं देवो मया ज्ञातो वाग्दुष्टेन दुरात्मना । ईदृग्वीर्यसमोपेतस्तद्युक्तं भवता कृतम्

અંધક બોલ્યો—દુષ્ટ વાણીવાળો અને દુરાત્મા હું તમને દેવ તરીકે ઓળખી શક્યો નહીં. આવા પરાક્રમથી યુક્ત થઈ તમે જે કર્યું તે તમારું યોગ્ય જ છે।

Verse 17

अनुरूपं मदांधस्याविवेकस्य सुरोत्तम । स्ववीर्यमदयुक्तस्य विवेक रहितस्य च

હે દેવોત્તમ! મદથી અંધ, અવિવેકી, પોતાના પરાક્રમના મદમાં મત્ત અને વિવેકરહિત માટે આ જ અનુરૂપ છે।

Verse 18

दुर्विनीतः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेवच । न तिष्ठति चिरं कालं यथाऽहं मदगर्वितः

દુર્વિનીત માણસ શ્રી, વિદ્યા અને ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરીને પણ લાંબા સમય સુધી ટકતો નથી—મદગર્વથી ફૂલેલા મારા જેવો।

Verse 19

पापोऽहं पापकर्माऽहं पापात्मा पापसंभवः । त्राहि मां देव ईशान सर्वपापहरो भव

હું પાપી છું, પાપકર્મી છું, પાપાત્મા અને પાપસમ્ભવ છું. હે દેવ ઈશાન! મને બચાવો, મારા સર્વ પાપો હરી લો।

Verse 20

दुःखितोऽहं वराकोऽहं दीनोऽहं शक्तिवर्जितः । त्रातुमर्हसि मां देव प्रपन्नं शरणं विभो

હું દુઃખિત છું, હું દીન છું, હું શક્તિવિહિન અને અસહાય છું. હે દેવ, હે સર્વવ્યાપી વિભો! શરણાગત મને તમે રક્ષો.

Verse 21

दुष्टोऽहं पापयुक्तोऽहं सांप्रतं परमेश्वर । तेन बुद्धिरियं जाता तवोपरि ममानघ

હે પરમેશ્વર! હું દુષ્ટ છું, અત્યારે પણ પાપયુક્ત છું. તેથી, હે અનઘ પ્રભુ, મારી બુદ્ધિ હવે તમારી તરફ વળી છે.

Verse 22

सर्वपापक्षये जाते शिवे भवति भावना

જ્યારે સર્વ પાપોનો ક્ષય થાય છે, ત્યારે શિવ પ્રત્યે ભક્તિભાવ અને સ્થિર ધ્યાન ઉપજે છે.

Verse 23

नाममात्रमपि त्र्यक्ष यस्ते कीर्तयति प्रभो । सोऽपि मुक्तिमवाप्नोति किं पुनः पूजने रतः

હે ત્રિનેત્ર પ્રભુ! જે માત્ર તમારું નામ કીર્તન કરે છે તે પણ મુક્તિ પામે છે; તો જે તમારી પૂજામાં રત છે તેની તો વાત જ શું!

Verse 24

तव पूजा विहीनानां दिनान्यायांति यांति च । यानि देव मृतानां च तानि यांति न जीवताम्

હે દેવ! તમારી પૂજાવિહિન લોકોના દિવસો માત્ર આવે અને જાય છે; તે દિવસો મૃતકોના દિવસો સમાન છે—જીવિતોના નથી.

Verse 25

कुष्ठी वा रोगयुक्तो वा पंगुर्वा बधिरोऽपि वा । मा भूत्तस्य कुले जन्म शंभुर्यत्र न देवता

હું કુષ્ઠરોગી હોઉં કે અન્ય રોગથી પીડિત હોઉં, લંગડો કે બહેરો પણ હોઉં—પરંતુ જ્યાં દેવરૂપે શંભુની આરાધના નથી, એવા કુળમાં મારું જન્મ ન થાઓ।

Verse 26

तस्मान्मोचय मां देव स्वागतं कुरु सांप्रतम् । गतो मे दानवो भावस्त्यक्तं राज्यं तथा विभो

અતએવ, હે દેવ! મને મુક્ત કરો અને અત્યારે જ મને સ્નેહપૂર્વક સ્વીકારો. હે વિભો, મારી દાનવી વૃત્તિ દૂર થઈ ગઈ છે અને મેં રાજ્ય પણ ત્યજી દીધું છે।

Verse 27

त्यक्ताः पुत्राश्च पौत्राश्च पत्न्यश्च विभवैः सह । त्रिः सत्येन सुरश्रेष्ठ तव पादौ स्पृशाम्यहम्

પુત્રો અને પૌત્રો, તેમજ પત્નીઓ પણ—સમસ્ત વૈભવ સાથે—મેં ત્યજી દીધાં છે. હે દેવશ્રેષ્ઠ, સત્યપૂર્વક હું તમારા ચરણોને ત્રણ વાર સ્પર્શ કરું છું।

Verse 28

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा तं गतकल्मषम् । उत्तार्य शनकैः शूलाद्विनयावनतं स्थितम्

તેના વચન સાંભળી અને તેને પાપમુક્ત જાણીને, (પ્રભુએ) તેને ધીમે ધીમે ત્રિશૂલ પરથી ઉતાર્યો; તે વિનયથી નમ્ર બની ત્યાં ઊભો રહ્યો।

Verse 29

ततो नाम स्वयं चक्रे भृंगिरीटिरिति प्रभुः । अब्रवीच्च सदा मे त्वं वल्लभः संभविष्यसि

પછી પ્રભુએ સ્વયં તેનું નામ ‘ભૃંગિરીટિ’ રાખ્યું અને કહ્યું—‘તું સદા મને પ્રિય રહેશે।’

Verse 30

नन्दिनोऽपि गजास्यस्य महाकालस्य पुत्रक । तिष्ठ सौम्य मया सौख्यं न स्मरिष्यसि बांधवान्

હે પ્રિય પુત્રક! નંદી તથા ગજાનનના સમાન મહાકાળનો પણ સ્નેહભાજન પુત્ર—હે સૌમ્ય, મારી સાથે અહીં જ રહો. મારા સાન્નિધ્યમાં સુખથી વસશો તો પછી સંસારિક બંધુઓનું સ્મરણ નહીં કરો.

Verse 31

स तथेति प्रतिज्ञाय प्रणम्य शशिशेखरम् । तस्थौ सर्वगणैर्युक्तः प्रभुसंश्रयसंयुतः

તે ‘તથાસ્તુ’ કહી પ્રતિજ્ઞા કરી; પછી શશિશેખર પ્રભુને પ્રણામ કરીને, સર્વ ગણો સાથે, પરમ સ્વામીના શરણ-આશ્રયમાં સ્થિત થઈ ત્યાં જ રહ્યો.

Verse 229

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वर क्षेत्रमाहात्म्ये भृंगीरिट्युत्पत्तिवर्णनंनामैकोनत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘ભૃંગીરિટી ઉત્પત્તિ વર્ણન’ નામનો બે સો ઓગણત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.