Adhyaya 27

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । चतुर्युगस्वरूपं तु माहात्म्यं चैव सूतज । प्रमाणं वद कार्त्स्न्येन परं कौतूहलं हि नः

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂતપુત્ર! ચતુર્યુગનું સ્વરૂપ અને તેનું મહાત્મ્ય યથાર્થ રીતે કહો. તેનું પ્રમાણ પણ સંપૂર્ણ રીતે જણાવો; અમારી જિજ્ઞાસા અત્યંત છે.

Verse 2

सूत उवाच । इममर्थं पुरा पृष्टो वासवेन बृहस्पतिः । यथा प्रोवाच विप्रेंद्रास्तद्वो वक्ष्यामि सांप्रतम्

સૂતે કહ્યું—આ વિષય પ્રાચીનકાળે વાસવ (ઇન્દ્ર) એ બૃહસ્પતિને પૂછ્યો હતો. હે વિપ્રેન્દ્રો! જેમ તેમણે કહ્યું તેમ હું હવે તમને કહું છું.

Verse 3

पुरा शक्रं समासीनं सभायां त्रिदशैः सह । सह शच्या महात्मानमुपासांचक्रिरे सुराः

એક વખત સભામાં ત્રિદશ દેવો સાથે શક્ર (ઇન્દ્ર) આસનસ્થ હતા અને તેમની પાસે શચી હતી. ત્યારે દેવગણ એકત્ર થઈ તે મહાત્મા પ્રભુની સેવા-ઉપાસના કરવા લાગ્યા.

Verse 4

गन्धर्वाप्सरसश्चैव सिद्धविद्याधराश्च ये । गुह्यकाः किंनरा दैत्या राक्षसा उरगास्तथा

ત્યાં ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ, સિદ્ધો અને વિદ્યાધરો, ગુહ્યકો અને કિન્નરો, તેમજ દૈત્યો, રાક્ષસો અને ઉરગો (નાગો) પણ હાજર હતા.

Verse 5

कलाः काष्ठानिमेषाश्च नक्षत्राणि ग्रहास्तथा । सांगा वेदास्तथा मूर्तास्तीर्थान्यायतनानि च

ત્યાં કાળના વિભાગો—કલા, કાષ્ઠા અને નિમેષ—તથા નક્ષત્રો અને ગ્રહો પણ હતા. અંગો સહિત વેદો, મૂર્તિમાન દેવસ્વરૂપો, તેમજ તીર્થો અને પવિત્ર આયતનો પણ હાજર હતા.

Verse 6

तथा चक्रुः कथाश्चित्रा देवदानवरक्षसाम् । राजर्षीणां पुराणानां ब्रह्मर्षीणां विशेषतः

ત્યારે તેમણે દેવો, દાનવો અને રાક્ષસોની, રાજર્ષિઓની તથા પુરાણોની—અને વિશેષ કરીને બ્રહ્મર્ષિઓની—અદ્ભુત કથાઓ વર્ણવી।

Verse 7

कस्मिंश्चिदथ संप्राप्ते प्रस्तावे त्रिदशेश्वरः । पप्रच्छ विनयोपेतो विप्रश्रेष्ठं बृहस्पतिम्

પછી એક પ્રસંગે સંદર્ભ ઊભો થતાં, ત્રિદશોના અધિપતિ ઇન્દ્રે વિનયપૂર્વક વિપ્રશ્રેષ્ઠ બૃહસ્પતિને પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 8

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि प्रमाणं युगसंभवम् । माहात्म्यं च स्वरूपं च यथावद्वक्तुमर्हसि

ભગવન્! યುಗની ઉત્પત્તિનું પ્રમાણ (માપ) સાંભળવા ઇચ્છું છું; તેનું માહાત્મ્ય અને સ્વરૂપ પણ—કૃપા કરીને યથાવત્ કહો।

Verse 9

बृहस्पति रुवाच । अहं ते कीर्तयिष्यामि माहात्म्यं युगसंभवम् । यत्प्रमाणं स्वरूपं च शृणुष्वावहितः स्थितः

બૃહસ્પતિએ કહ્યું—હું તને યುಗસંભવનું માહાત્મ્ય, તેનું પ્રમાણ (માપ) અને સ્વરૂપ પણ વર્ણવીશ; તું સાવધાન રહી એકાગ્રતાથી સાંભળ।

Verse 10

अष्टाविंशतिसहस्राणि लक्षाः सप्तदशैव तु । प्रमाणेन कृतं प्रोक्तं यत्र शुक्लो जनार्दनः

તેનું પ્રમાણ અઠ્ઠાવીસ સહસ્ર અને સત્તર લાખ એમ કહેવાયું છે; આ કૃત (સત્ય) યુગ કહેવાય, જેમાં જનાર્દન શ્વેત (રૂપ/વર્ણ) હોય છે।

Verse 12

चतुष्पादस्तथा धर्मः सुसंपूर्णा वसुन्धरा । कामक्रोधविनिर्मुक्ता भयद्वेषविवर्जिताः । जनाश्चिरायुषस्तत्र शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः । पञ्चतालप्रमाणाश्च दीप्तिमन्तो बहुश्रुताः

ત્યાં ધર્મ ચારે પાદે સ્થિત રહે છે અને વસુંધરા સંપૂર્ણ સમૃદ્ધ હોય છે. લોકો કામ‑ક્રોધથી મુક્ત, ભય‑દ્વેષથી રહિત; દીર્ઘાયુ, શાંતચિત્ત, ઇન્દ્રિયજિત—પાંચ તાલ જેટલા ઊંચા, તેજસ્વી અને બહુશ્રુત હોય છે.

Verse 13

तत्र षोडशसाहस्रं बालत्वं जायते नृणाम् । ततश्च यौवनं प्रोक्तं द्वात्रिंशद्यावदेव हि

ત્યાં મનુષ્યોનું બાળપણ સોળ હજાર વર્ષ સુધી રહે છે; ત્યારબાદ યુવન બત્રીસ હજાર વર્ષ સુધી કહેવાયું છે.

Verse 14

ततः परं च वार्द्धक्यं शनैः संजायते नृणाम् । लक्षांते परमं यावदन्येषामधिकं क्वचित्

ત્યારબાદ મનુષ્યોમાં વૃદ્ધાવસ્થા ધીમે ધીમે આવે છે; એક લાખ વર્ષના અંતે જ તે પરમ અવસ્થાને પહોંચે છે—અને કેટલાંકમાં તો તેનાથી પણ વધુ થાય છે.

Verse 15

तत्र सत्त्वाश्च ये केचित्पशवः पक्षिणो मृगाः । दैवीं वाचं प्रजल्पंति न विरोधं व्रजंति च ।ा

ત્યાં જે કોઈ જીવ—પશુ, પક્ષી અને મૃગ—હોય, તે દિવ્ય વાણી બોલે છે અને પરસ્પર વિરોધમાં જતા નથી.

Verse 19

धेनवश्च प्रयच्छंति वांछितं स्वादु सत्पयः । सर्वेष्वपि हि कालेषु भूरि सर्प्पिःप्रदं नृणाम्

ધેનુઓ મનુષ્યોને ઇચ્છિત, મધુર અને હિતકારી દૂધ આપે છે; અને ખરેખર તે સર્વ કાળે મનુષ્યોને બહુ ઘી પણ પ્રદાન કરે છે.

Verse 20

न तत्र विधवा नारी जायते न च दुर्भगा । काकवंध्या सुतैर्हीना न च शीलविवर्जिता

ત્યાં કોઈ સ્ત્રી વિધવા થતી નથી, ન કોઈ દુર્ભાગિણી થાય છે. ન કાકવંધ્યા, ન સંતાનહીન, અને ન શીલવિહોણી હોય છે.

Verse 21

यथाजन्म तथा मृत्युः क्रमात्संजायते नृणाम् । न वीक्षते पिता पुत्रं मृतं क्वापि कदाचन

જેમ જન્મ થાય છે તેમ જ ક્રમથી મનુષ્યોનું મૃત્યુ પણ થાય છે; પરંતુ ત્યાં પિતાને ક્યારેય ક્યાંય પોતાના પુત્રને મૃત અવસ્થામાં જોવું પડતું નથી.

Verse 22

न प्रेतत्वं च लोकानां मृतानां तत्र जायते । न चापि नरके वासो न च रोगव्यथा क्वचित्

ત્યાં મૃત્યુ પામેલાઓને પ્રેતત્વ થતું નથી. નરકમાં વસવાટ નથી અને ક્યાંય રોગની પીડા પણ નથી.

Verse 23

वेदांतगा द्विजाः सर्वे नित्यं स्वाध्यायशीलिनः । वेदव्याख्यानसंहृष्टा ब्रह्मज्ञानविचक्षणाः

ત્યાંના સર્વ દ્વિજ વેદાંતમાં સ્થિત છે અને નિત્ય સ્વાધ્યાયમાં લીન રહે છે. વેદવ્યાખ્યાનમાં હર્ષિત, તેઓ બ્રહ્મજ્ઞાનમાં વિવેકી છે.

Verse 24

क्षत्रियाश्चापि भूपालमेकं कृत्वा सुभक्तितः । तदादेशात्प्रभुंजंति महीं धर्मेण नित्यशः

ત્યાં ક્ષત્રિયો પણ સદ્ભક્તિથી એક જ ભુપાલને સ્વીકારે છે. તેના આદેશથી તેઓ ધર્મપૂર્વક નિત્ય ધરતીનું શાસન અને ઉપભોગ કરે છે.

Verse 25

वैश्या वैश्यजनार्हाणि चक्रुः कर्माणि भूरिशः । पशुपालनपूर्वाणि क्रयविक्रयजानि च

વૈશ્યોએ પોતાના વર્ણને યોગ્ય અનેક કર્મો કર્યા—પશુપાલનથી આરંભ કરીને તથા ક્રય-વિક્રયથી ઉપજતા વેપારકર્મો પણ।

Verse 26

मुक्त्वैकां द्विजशुश्रूषा न शूद्रास्तत्र चक्रिरे । किंचित्कर्म सुरश्रेष्ठ श्रद्धया परया युताः

દ્વિજોની સેવા સિવાય ત્યાં શૂદ્રોએ બીજું કોઈ કર્મ કર્યું નહીં; હે દેવશ્રેષ્ઠ, પરમ શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ તેઓ માત્ર થોડાં કર્તવ્યો જ કરતા।

Verse 27

न तत्र चांत्यजो जज्ञे न च संकरसंभवः । नापवित्रो न वर्णानां पञ्चमो दृश्यते भुवि

ત્યાં ન કોઈ ‘અંત્યજ’ જન્મ્યો, ન સંકર-સંભવ કોઈ હતો; કોઈને અપવિત્ર માનતા નહીં, અને ચાર વર્ણોથી બહાર ‘પાંચમો’ વર્ગ પણ ધરતી પર દેખાતો ન હતો।

Verse 28

यजनं याजनं दानं व्रतं नियम एव च । तीर्थयात्रां नरास्तत्र निष्कामा एव कुर्वते

ત્યાં લોકો યજન કરે, યાજન કરાવે, દાન આપે, વ્રત અને નિયમ પાળે તથા તીર્થયાત્રા કરે—આ બધું નિષ્કામ ભાવથી કરે છે।

Verse 29

एवंविधं सहस्राक्ष मया ते परिकीर्तितम् । आद्यं कृतयुगं पुण्यं सर्वलोकसुखावहम्

હે સહસ્રાક્ષ! મેં તને આવું જ આદ્ય કૃતયુગ વર્ણવ્યું છે—જે પુણ્યમય છે અને સર્વ લોકોને સુખ આપનારું છે।

Verse 30

ततस्त्रेतायुगं नाम द्वितीयं संप्रवर्तते । वर्षाणां षण्णवत्याढ्या लक्षा द्वादश संख्यया

ત્યારપછી ‘ત્રેતા’ નામે દ્વિતીય યુગ પ્રવર્તે છે. તેનું વર્ષપરિમાણ બાર લાખ છે અને તેમાં છિયાનું હજાર વધુ ઉમેરાયેલ છે.

Verse 31

सोऽपि साक्षाजगन्नाथः श्वेतद्वीपाश्रयाश्रितः । तत्र रक्तत्वमायाति भग वान्गरुडध्वजः

એ જ સాక్షાત્ જગન્નાથ શ્વેતદ્વીપના આશ્રયમાં નિવાસ કરીને, ત્યાં ગરુડધ્વજ ભગવાન રક્તવર્ણ ધારણ કરે છે.

Verse 32

त्रिपादस्तत्र धर्मः स्यात्पादेनैकेन पातकम् । तेनापि जायते स्पर्द्धा वर्णानामितरेतरम्

ત્યાં ધર્મ ત્રણ પાદ પર સ્થિત રહે છે અને પાપ એક પાદ પર; તેમ છતાં વર્ણોમાં પરસ્પર સ્પર્ધા ઉપજે છે.

Verse 33

ततः फलानि वांछंति तीर्थयात्रोद्भवानि ते । व्रतानां नियमानां च स्वर्गवासादिहेतवः

ત્યારબાદ તેઓ તીર્થયાત્રાથી ઉત્પન્ન ફળોની ઇચ્છા કરે છે, તેમજ વ્રત અને નિયમોના ફળોની પણ—સ્વર્ગવાસ વગેરે હેતુથી.

Verse 34

ततः कामवशान्मोहं सर्वे गच्छंति मानवाः । मोहाद्द्रोहं ततो गत्वा पापं कुर्वंत्यनुक्रमात्

પછી કામવશ થઈ સર્વ માનવો મોહમાં પડે છે; મોહથી દ્રોહ તરફ જઈ, ત્યારબાદ ક્રમશઃ પાપ કરે છે.

Verse 35

ततस्तु रौरवादीनि नरकाणि यमः स्वयम् । सज्जीकरोति देवेन्द्र ह्येकविंशतिसंख्यया

ત્યારે સ્વયં યમ—હે દેવેન્દ્ર—રૌરવ આદિ નરકોને તૈયાર કરે છે; તે સર્વ મળીને એકવીસ સંખ્યાના છે.

Verse 36

कर्मानुसारतस्तानि सेवयंति नराधमाः । केचिदन्ये महेन्द्रादिलोकान्मोक्षं तथा परे

કર્મ અનુસાર તે નરાધમો તે (નરકીય) દુઃખો ભોગવે છે. કેટલાક મહેન્દ્ર આદિ લોકોને પામે છે, અને કેટલાકને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 37

त्रिविधाः पुरुषास्तत्र श्रेष्ठाश्चाधममध्यमाः । त्रिविधानि च कर्माणि प्रकुर्वंति सुरेश्वर

ત્યાં પુરુષો ત્રણ પ્રકારના છે—શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને અધમ; અને તેઓ ત્રણ પ્રકારનાં કર્મો કરે છે, હે સુરેશ્વર।

Verse 38

उन्नतास्तालमात्रेण तेजोवीर्यसमन्विताः । चक्रुश्च कृषिकर्माणि वैश्याश्चैवान्नलिप्सया

તેઓ એક તાલમાત્ર ઊંચા, તેજ અને વીર્યથી યુક્ત હતા; અને વૈશ્યો અન્ન-ઉપજની ઇચ્છાથી કૃષિકર્મ કરતા હતા.

Verse 39

उप्तक्षेत्रं सकृच्चापि सप्तवारं लुनंति ते । यथर्तु फलिनो वृक्षा यथर्तु कुसुमान्विताः

ખેત એકવાર વાવ્યું હોય તોય તેઓ સાત વાર કાપણી કરે છે; વૃક્ષો ઋતુ પ્રમાણે ફળ આપે છે અને ઋતુ પ્રમાણે પુષ્પોથી શોભે છે.

Verse 40

यथर्तु पत्रसंयुक्तास्तत्र स्युः सुमनोहराः । अग्निष्टोमादिका यज्ञाः प्रवर्तंते सहस्रशः

ત્યાં ઋતુ અનુસાર પાંદડાંથી યુક્ત સર્વે અતિ મનોહર હોય છે; અને અગ્નિષ્ટોમ આદિ યજ્ઞો હજારોની સંખ્યામાં પ્રવર્તે છે।

Verse 41

इतरेतरसंस्पर्धैः क्रियमाणा नृपोत्तमैः । ब्राह्मणैश्च सुरश्रेष्ठ स्वर्गलोकमभीप्सुभिः

હે સુરશ્રેષ્ઠ! આ પુણ્યકર્મ ઉત્તમ રાજાઓ પરસ્પર સ્પર્ધાથી કરે છે; અને સ્વર્ગલોક ઇચ્છનારા બ્રાહ્મણો પણ કરે છે।

Verse 42

तीर्थयात्रां व्रतं दानं नियमं संयमं तथा । परलोकमभीप्संतस्तत्र कुर्वंति मानवाः

ત્યાં મનુષ્યો પરલોકની ઇચ્છાથી તીર્થયાત્રા, વ્રત, દાન, નિયમ અને સંયમ વગેરે કરે છે।

Verse 43

सहस्रेण तु वर्षाणां तत्र स्याद्यौवनं नृणाम् । सहस्रपञ्चकं यावदूर्ध्वं वार्द्धक मुच्यते

ત્યાં મનુષ્યોનું યૌવન હજાર વર્ષ સુધી રહે છે; અને ત્યારપછી વધુ પાંચ હજાર વર્ષ સુધી વૃદ્ધાવસ્થા દૂર રહે છે।

Verse 44

रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च । कैवर्त्तमेदभिल्लाश्च चंडालाः शूद्रमानवाः

રજક, ચર્મકાર, નટ અને બુરુડ; તેમજ કૈવર્ત, મેદ, ભિલ્લ અને ચાંડાલ—આ મનુષ્યોમાં શૂદ્ર સમુદાયો તરીકે વર્ણવાયા છે।

Verse 46

इन्द्र उवाच । उत्पत्तिः कथमेतेषामंत्यजानां द्विजो त्तम । यथावद्वद कार्त्स्न्येन अत्र कौतूहलं महत्

ઇન્દ્ર બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમ! આ અંત્યજોની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ? અહીં મારી મહાન જિજ્ઞાસા છે; તેથી યથાવત્ અને સંપૂર્ણ રીતે સાચું કહો।

Verse 47

बृहस्पतिरुवाच । एतेषामष्टधा सृष्टिर्जायतेंऽत्यजसंभवा । योनि दोषात्सुरश्रेष्ठ जातेर्वक्ष्याम्यहं स्फुटम्

બૃહસ્પતિ બોલ્યા—હે સૂરશ્રેષ્ઠ! અંત્યજ-સંબંધી આ સૃષ્ટિ આઠ પ્રકારની થાય છે. યોનિદોષના કારણે થયેલા જાતિભેદ હું સ્પષ્ટ રીતે કહું છું।

Verse 48

ब्राह्मण्यां क्षत्रियाज्जातः सूत इत्यभिधीयते । सूतेन रजकश्चैव रजकेन च चर्मकृत्

બ્રાહ્મણી સ્ત્રી અને ક્ષત્રિય પુરુષથી જે જન્મે તે ‘સૂત’ કહેવાય. સૂતથી ‘રજક’ (ધોબી) અને રજકથી ‘ચર્મકૃત્’ (ચર્મકાર) ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 49

चर्मकारेण संजज्ञे नटश्चांत्यजसंज्ञकः । चत्वारः क्षेत्रसंभूता एते क्षेत्रे द्विजन्मनाम्

ચર્મકારથી ‘નટ’ ઉત્પન્ન થયો, જે ‘અંત્યજ’ નામે ઓળખાય છે. આ ચારેય ‘ક્ષેત્ર’માંથી જન્મેલા કહેવાય છે—દ્વિજોના ક્ષેત્રમાં।

Verse 50

तथा च मागधो जज्ञे वैश्येन द्विजसंभवे । क्षेत्रे मागधवीर्येण बुरुडो मरुदुत्तम

તેમજ દ્વિજ-સંબંધી વંશમાં વૈશ્યથી ‘માગધ’ જન્મ્યો. અને હે મરુદોત્તમ (ઇન્દ્ર)! ‘ક્ષેત્ર’માં માગધના વીર્યથી ‘બુરુડ’ પણ ઉત્પન્ન થયો।

Verse 51

बुरुडेन च कैवर्तः कैवर्तेन च मेदकः । चत्वारो वैश्यसंभूता एते क्षेत्रे द्विजन्मनाम् । प्रजायन्ते सुरश्रेष्ठ सवकर्मसु गर्हिताः

બુરુડમાંથી કૈવર્ત જન્મે છે અને કૈવર્તમાંથી મેદક ઉત્પન્ન થાય છે. આ ચારેય વૈશ્યવંશજ થઈ દ્વિજોના ‘ક્ષેત્ર’માં જન્મે છે; હે દેવશ્રેષ્ઠ, પોતાના-પોતાના કર્મોમાં તેઓ નિંદિત કહેવાય છે.

Verse 52

तथा शूद्रेण संजज्ञे ब्राह्मण्यां सुरसत्तम । भिल्लाख्यश्चापि भिल्लेन चंडालश्च प्रजायते

તેમ જ, હે દેવસત્તમ, બ્રાહ્મણી જો શૂદ્રથી ગર્ભ ધારણ કરે તો ‘ભિલ્લ’ નામનો પુત્ર જન્મે છે; અને ભિલ્લમાંથી ‘ચાંડાલ’ પણ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 53

एतौ द्वावपि शूद्रेण भवतो द्विजसंभवे । क्षेत्रे सर्वसुराधीश सत्यमेतन्मयोदितम्

દ્વિજ-સંબંધિત સંતાનના પ્રસંગે શૂદ્રથી આ બંને પરિણામો થાય છે. હે સર્વસુરાધીશ, આ ક્ષેત્રમાં મેં જે કહ્યું છે તે સત્ય છે.

Verse 54

एतत्त्रेतायुगे प्रोक्तं मया ते सुरसत्तम । आकर्णय प्रयत्नेन द्वापरस्याधुना स्थितिम्

હે દેવસત્તમ, ત્રેતાયુગ વિષે આ મેં તને કહ્યું. હવે પ્રયત્નપૂર્વક દ્વાપરયુગની સ્થિતિ ધ્યાનથી સાંભળ.

Verse 55

लक्षाष्टकप्रमाणेन तद्युगं परिकीर्तितम् । चतुःषष्टिसहस्राणि वर्षाणां परिसं ख्यया । कपिशो जायते तत्र भगवान्गरुडध्वजः

તે યુગનું પ્રમાણ આઠ લાખ કહેવાયું છે; અને સંપૂર્ણ ગણતરી મુજબ તે ચોસઠ હજાર વર્ષનું છે. તે યુગમાં ગરુડધ્વજ ભગવાન કપીશવર્ણ (તામ્રછાયા) સાથે પ્રગટ થાય છે.

Verse 56

द्वौ पादौ चैव धर्मस्य द्वौ पापस्य व्यवस्थितौ । तत्र स्याद्यौवनं नृणां गते वर्षशतेऽ खिले

તે યુગમાં ધર્મના બે પાદ અને પાપના પણ બે પાદ સ્થિર રહે છે. ત્યાં મનુષ્યોને સંપૂર્ણ સો વર્ષ વીતી ગયા પછી જ યૌવન પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 57

ततोऽन्यैः समतिक्रांतैर्वार्धक्यं पञ्चभिः शतैः । तत्र सत्यानृता लोका देवा भूपास्तथा परे

પછી વધુ સમય પસાર થતાં પાંચસો વર્ષમાં વૃદ્ધાવસ્થા આવે છે. તે યુગમાં દેવો, રાજાઓ અને અન્ય લોકો સત્ય-અસત્યના મિશ્ર સ્વભાવવાળા થાય છે.

Verse 58

नार्यश्चापि सुरश्रेष्ठ तत्स्व रूपाः प्रकीर्तिताः । पंचहस्तप्रमाणेन चतुर्हस्तास्तथा परं

હે દેવશ્રેષ્ઠ! ત્યાં સ્ત્રીઓ પણ પોતાના પોતાના સ્વરૂપો સાથે વર્ણવાય છે. તેમનું પ્રમાણ પાંચ હાથ કહેવાય છે, અને પછી ચાર હાથનું પણ કહેવામાં આવે છે.

Verse 59

नातिरूपेण संयुक्ता न च रूपविवर्जिताः । अव्यक्तजल्पकाश्चापि पशवः पक्षिणो मृगाः

તેઓ ન તો અતિશય રૂપ-લાવણ્યથી યુક્ત હોય છે, ન તો રૂપવિહિન. ત્યાં પશુઓ, પક્ષીઓ અને મૃગો પણ અસ્પષ્ટ ધ્વનિઓ કરે છે.

Verse 60

नातिपुष्पफलैर्युक्ता वृक्षाश्चापिसुरेश्वर । सस्यानि तानि जायन्ते तत्र चोप्तानिकर्षुकैः

હે સુરેશ્વર! ત્યાં વૃક્ષો પણ અતિશય પુષ્પ-ફળોથી ભરપૂર નથી. ખેડૂતોએ જે વાવ્યું હોય, તેમાંથી જ ત્યાં અન્ન-ધાન્ય ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 61

वर्षंति जलदाः कामं भवन्त्योषधयोऽखिलाः । यत्किंचिद्भूतले ज्ञानं शास्त्रं वा सुरसत्तम । तत्तत्र समभावेन न सत्यं नैव चानृतम्

ઇચ્છા મુજબ વાદળો વરસે છે અને સર્વ ઔષધિઓ સમૃદ્ધ થાય છે. હે દેવશ્રેષ્ઠ! પૃથ્વી પર જે કંઈ જ્ઞાન કે શાસ્ત્ર છે, ત્યાં સમભાવથી તે ન સંપૂર્ણ સત્ય છે, ન સંપૂર્ણ અસત્ય।

Verse 62

तीर्थानां च मखानां च द्वापरे सुरसत्तम । फलं भावानुरूपेण दानानां च प्रजायते

હે દેવશ્રેષ્ઠ! દ્વાપર યુગમાં તીર્થસેવન, યજ્ઞકર્મ અને દાનનું ફળ અંતરના ભાવ અનુસાર પ્રગટે છે; જેવી શ્રદ્ધા અને નિશ્ચય, તેવું જ ફળ।

Verse 63

एतत्तव समाख्यातं युगं द्वापरसंज्ञकम् । मया सर्वं सुराधीश यथादृष्टं यथा श्रुतम्

આ રીતે ‘દ્વાપર’ નામના યુગનું વર્ણન મેં તમને કર્યું. હે દેવાધીશ! મેં જે જોયું અને પરંપરાથી જે સાંભળ્યું, તે બધું જ તેમ જ નિવેદિત કર્યું।

Verse 64

शृणुष्वावहितो भूत्वा वदतो मम सांप्रतम् । रौद्रं कलियुगंनाम यत्र कृष्णो जनार्दनः

હવે સાવધાન થઈને મારી વાત સાંભળો. ‘કલી’ નામનું તે રૌદ્ર યુગ છે, જેમાં જનાર્દન શ્રીકૃષ્ણ (માનવલોકમાં) પ્રત્યક્ષ દેખાતા નથી।

Verse 65

द्वात्रिंशच्च सहस्राणि वर्षाणां कथितं विभो । तथा लक्षचतुष्केण साधुलोकविवर्जितम्

હે વિભો! કલિયુગનું પ્રમાણ બત્રીસ હજાર વર્ષ કહેવાયું છે, અને આગળ ચાર લાખ (વર્ષ) વધુ; આ યુગ સાધુજનના સંગથી વિહોણું કહેવાય છે।

Verse 66

तत्रैकपादयुक्तश्च धर्मः पापं त्रिभिः स्मृतम् । पूर्वार्धेभ्यः परं सर्वं संभविष्यति पात कम्

ત્યાં ધર્મ માત્ર એક પાદ પર સ્થિર રહેશે અને પાપ ત્રણ પાદથી પ્રબળ કહેવાયું છે. પૂર્વયુગોની તુલનામાં આગળનો સમય મોટેભાગે પતન અને અધર્મ તરફ વળશે।

Verse 67

न शृण्वंति पितुः पुत्रा न स्नुषा भ्रातरो न च । न भृत्या न कलत्राणि यत्र द्वेषः परस्परम्

તે યુગમાં પુત્રો પિતાની વાત નહીં સાંભળે; ન વહુ, ન ભાઈઓ. ન સેવકો, ન પત્નીઓ—સર્વત્ર પરસ્પર દ્વેષ જ રહેશે।

Verse 68

यत्र षोडशमे वर्षे नराः पलित यौवनाः । तत्र द्वादशमे वर्षे गर्भं धास्यति चांगना

તે કાળમાં સોળમા વર્ષે જ પુરુષો યુવાન હોવા છતાં પક્વ વાળવાળા વૃદ્ધ જેવા દેખાશે; અને ત્યાં સ્ત્રી બારમા વર્ષે જ ગર્ભ ધારણ કરશે।

Verse 69

आयुः परं मनुष्याणां शतसंख्यं सुरेश्वर । नागानां च तरूणां च वर्षाणां यत्र नाधिकम्

હે સુરેશ્વર! તે યુગમાં મનુષ્યોનું પરમ આયુષ્ય લગભગ સો વર્ષ જ રહેશે; અને નાગો તથા વૃક્ષોનું પણ ત્યાં વર્ષમાન આથી વધુ નહીં હોય।

Verse 70

द्वात्रिंशद्धयमुख्यानां चतुर्विंशतिः खरोष्ट्रयोः । अजानां षोडश प्रोक्तं शुनां द्वादशसंख्यया

ઘોડા વગેરેનું આયુષ્ય બત્રીસ વર્ષ કહેવાયું છે; ગધેડા અને ઊંટનું ચોવીસ; બકરાંનું સોળ; અને કૂતરાંનું બાર વર્ષ એમ નિર્ધારિત છે।

Verse 71

चतुष्पदानामन्येषां विंशतिः पंचभिर्युता । यत्र काकाश्च गृध्राश्च कौशिकाश्चिरजीविनः

અન્ય ચતુષ્પાદ પ્રાણીઓનું આયુષ્ય પચ્ચીસ વર્ષનું હોય છે; પરંતુ તે કાળે ત્યાં કાગડા, ગિધડા અને ઘુવડ દીર્ઘાયુ બને છે।

Verse 72

तथा पापपरा लोका दुःस्थिताश्च विशेषतः । तथा कण्टकिनो वृक्षा रूक्षाः पुष्पफलच्युताः । सेवितास्तेऽपि गृध्राद्यैर्यत्र च्छायाविवर्जिताः

ત્યાં લોકો પાપમાં આસક્ત થઈ વિશેષ કરીને દુર્દશામાં પડે છે. ત્યાંના વૃક્ષો પણ કાંટાળાં, રૂક્ષ, પુષ્પ-ફળવિહોણાં અને છાયાવિહોણાં બને છે; ગિધડા વગેરે જ ત્યાં વસે છે।

Verse 73

यत्र धर्मो ह्यधर्मेण पीड्यते सुरसत्तम । असत्येन तथा सत्यं भूपाश्चौरैः सदैव तु

હે દેવશ્રેષ્ઠ! જ્યાં અધર્મ ધર્મને પીડે છે, અસત્ય સત્યને દબાવે છે, અને રાજાઓ સદા ચોર સમાન ગણાય છે (અથવા ચોરવત્ વર્તે છે)।

Verse 74

गुरवश्च तथा शिष्यैः स्त्रीभिश्च पुरुषाधमाः । स्वामिनो भृत्यवर्गैश्च मूर्खैश्चापि बहुश्रुताः

ત્યાં ગુરુઓ શિષ્યો દ્વારા તિરસ્કૃત થાય છે; યોગ્ય પુરુષો પણ નીચ લોકોના (અને સ્ત્રીઓના) વશમાં પડે છે; સ્વામીઓ સેવકો દ્વારા દબાઈ જાય છે, અને બહુશ્રુત પણ મૂર્ખો દ્વારા અપમાનિત થાય છે।

Verse 75

यत्र सीदंति धर्मिष्ठा नराः सत्यपरायणाः । दान्ता विवेकिनः शान्तास्तथा परहिते रताः

જ્યાં ધર્મનિષ્ઠ, સત્યપરાયણ, સંયમી, વિવેકી, શાંત અને પરહિતરત લોકો પણ કષ્ટ અને દુઃખમાં ડૂબી જાય છે।

Verse 76

आधयो व्याधयश्चैव तथा पीडा महाद्भुता । सदैव संस्थिता यत्र साधुपीडनवांछया

જ્યાં સાધુઓને પીડાવવાની ઇચ્છાથી માનસિક વ્યથા, શારીરિક વ્યાધિઓ અને અદ્ભુત પીડાઓ સદૈવ હાજર રહે છે।

Verse 77

अल्पायुषस्तथा मर्त्या जायंते वर्णसंकरात् । ये केचन प्रजीवंति दुःखेन ते समन्विताः

વર્ણસંકરથી મર્ત્યો અલ્પાયુ બની જન્મે છે; અને જે કોઈ જીવતા રહે છે, તેઓ પણ દુઃખથી સંયુક્ત રહે છે।

Verse 78

न वर्षति घनः काले संप्राप्तेऽपि यथोचिते । न सस्यं स्यात्सुवृष्टेपि कर्षुकस्यापि वांछितम्

યોગ્ય ઋતુ આવી છતાં વાદળો વરસતા નથી; અને ભારે વરસાદ પડ્યો છતાં ખેડૂતને ઇચ્છિત પાક થતો નથી।

Verse 79

न च क्षीरप्रदा गावो यद्यपि स्युः सुपोषिताः । न भवंति प्रभू ताश्च यत्नेनापि सुरक्षिताः

સારી રીતે પોષિત હોવા છતાં ગાયો દૂધ આપતી નથી; અને પ્રયત્નપૂર્વક રક્ષિત હોવા છતાં પણ તે ફળદાયી થતી નથી।

Verse 80

आविकानां तथोष्ट्रीणां यत्र क्षीरप्रशंसकाः । लोका भवंति निःश्रीकास्तथा ये च मलिम्लुचाः

જ્યાં લોકો ભેંસડા (ઘેટાં) અને ઊંટણીના દૂધની પ્રશંસા કરે છે, ત્યાં પ્રજા શ્રીહીન બને છે; અને ત્યાં મલિમ્લુચ—અપવિત્ર લૂંટારુ સ્વભાવવાળા પણ રહે છે।

Verse 81

तथा तपस्विनः शूद्राः शूद्रा धर्मपरायणाः । शूद्रा वेदविचारज्ञा यज्ञकर्मणि चोद्यताः

એ જ રીતે તપસ્વી શૂદ્રો પણ હોય છે, ધર્મપરાયણ શૂદ્રો પણ. વેદવિચારમાં નિપુણ શૂદ્રો અને યજ્ઞકર્મમાં સદા ઉદ્યત શૂદ્રો પણ હોય છે.

Verse 82

शूद्राः प्रतिग्रहीतारः शूद्रा दानप्रदास्तथा । शूद्राश्चापि तथा वन्द्याः शद्रास्तीर्थेषु संस्थिताः

શૂદ્રો દાન સ્વીકારનાર પણ બને છે અને શૂદ્રો દાન આપનાર પણ. તીર્થોમાં સ્થિત અને સન્માનિત શૂદ્રો પણ વંદનીય છે.

Verse 83

पंचगर्तान्खनंत्येव मृत्युकाले नराधमाः । शिरसा हस्तपादाभ्यां मोहात्संनष्टचेतनाः

મૃત્યુકાળે તે નરાધમો પાંચ ખાડા ખોદે છે—માથાથી, હાથ અને પગથી—મોહગ્રસ્ત થઈ, ચેતના ગુમાવીને.

Verse 84

वेदविक्रयकर्तारो ब्राह्मणाः शौचवर्जिताः

બ્રાહ્મણો વેદનો વેચાણ કરનાર બનશે અને શૌચ-શુદ્ધિથી રહિત રહેશે.

Verse 85

स्वाध्यायरहिताश्चैव शूद्रान्ननिरताः सदा । असत्प्रतिग्रहाः प्रायो जिह्वालौल्यसमुत्सुकाः

તેઓ સ્વાધ્યાયથી રહિત રહેશે, સદા શૂદ્રોના અન્નમાં આસક્ત રહેશે; મોટેભાગે અયોગ્ય પ્રતિગ્રહ કરશે અને જિહ્વાલોલુપતાથી ઉત્સુક રહેશે.

Verse 86

पाखंडिनो विकर्मस्थाः परदारोपजीविनः । कार्यकारणमाश्रित्य यत्र स्नेहः प्रजायते

પાખંડી, નિષિદ્ધ કર્મોમાં રત, પરસ્ત્રી પર જીવિકા કરનાર—‘કાર્ય-કારણ’નો બહાનો લઈને જ્યાં-ત્યાં આસક્તિ ઉપજાવે છે.

Verse 87

न स्वभावात्सहस्राक्ष कथंचिदपि देहिनाम् । यास्यंति म्लेच्छभावं च सर्वे वर्णा द्विजातयः

હે સહસ્રાક્ષ! માત્ર સ્વભાવથી જ નહીં; કોઈ રીતે દેહધારી પ્રાણીઓ—બધા વર્ણો, દ્વિજ પણ—મ્લેચ્છભાવ તરફ વળી જશે.

Verse 88

नष्टोत्सवाविधर्माणो नित्यं संकरकारकाः । सार्धहस्तत्रयाः पूर्वं भविष्यंति युगादितः

ઉત્સવો નષ્ટ થશે, ધર્મવિધિ વિકૃત થશે; તેઓ સદા સંકર અને ગૂંચવણ ઊભી કરશે—યુગના આરંભથી સાડા ત્રણ ‘હસ્ત’ સમય સુધી આવું રહેશે.

Verse 89

ततो ह्रासं प्रयास्यंति वृद्धिं याति कलौ युगे । भविष्यन्ति ततश्चांते मनुष्या बिलशायिनः

ત્યારબાદ તેઓ હ્રાસ પામશે અને કલિયુગ વધતો જશે; પછી તેના અંતે મનુષ્યો ગુફા અને બિલ્લોમાં શયન કરનાર બનશે.

Verse 90

अल्पत्वाद्दुर्लभत्वाच्च अशक्ता गृहकर्मणि । भविष्यंत्यफला यज्ञास्तथा वेदव्रतानि च

અલ્પતા અને દુર્લભતાને કારણે લોકો ગૃહકર્મ કરવા અસમર્થ રહેશે; યજ્ઞો નિષ્ફળ બનશે, તેમજ વેદવ્રતો પણ.

Verse 91

नियमाः संयमाः सर्वे मंत्रवादास्तथैव च । तीर्थानि म्लेच्छसंस्पर्शाद्दूषितानि शतक्रतो

હે શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)! સર્વ નિયમ‑સંયમ તથા મંત્રસાધનાઓ પણ—મ્લેચ્છના સ્પર્શથી તીર્થો દૂષિત થાય છે.

Verse 92

स्वस्वभावविहीनानि हीनानि च तथा जलैः । कुत्सिता मंत्रवादा ये कुत्सिताश्च तपस्विनः

તે યુગમાં લોકો પોતાના સ્વભાવ અને આંતરિક સંયમથી વિહોણા થશે; જળમાં પણ શુદ્ધિ ઘટશે. મંત્રનો વેપાર કરનાર નીચ થશે અને તપસ્વીઓ પણ નિંદિત બનશે.

Verse 93

तत्र ते संभविष्यंति कुत्सिता ये च मानवाः । कुलीनमपि संत्यज्य वरं रूपवयोन्वितम्

ત્યાં નીચ અને નિંદિત મનુષ્યો જ ફૂલશે‑ફાલશે. કૂલિનતાને પણ ત્યજી, સાચા ગુણ કરતાં માત્ર રૂપ અને યુવનને ‘શ્રેષ્ઠ’ ગણશે.

Verse 94

वित्तलोभात्प्रदास्यंति कुत्सिताय नराः सुताम् । कन्यकाः प्रसविष्यंति कन्यकाः सुरतोत्सुकाः

ધનના લોભથી પુરુષો પોતાની પુત્રીને અયોગ્યને આપી દેશે. વિષયાસક્ત કન્યાઓ અવિવાહિત રહીને જ સંતાન જનાવશે.

Verse 95

कन्यकाः प्रकरिष्यंति पुरुषैः सह संगतिम् । भर्तारं वंचयिष्यंति कुलीना अपि योषितः

કન્યાઓ પુરુષો સાથે અનુચિત સંગ કરશે; અને કૂલિન સ્ત્રીઓ પણ પતિને છેતરશે.

Verse 96

सर्वकृत्येषु दुःशीलाः ।सुयत्नेनापि रक्षिताः । निर्दयाश्चापि भूपालाः पीडयिष्यंति कर्षुकान्

બધા કર્તવ્યોમાં લોકો દુશ્ચરિત્ર બનશે—ઘણો પ્રયત્ન કરીને રક્ષા અને શિક્ષા આપ્યા છતાં. અને નિર્દય રાજાઓ પણ ખેડુતોને પીડિત કરશે.

Verse 97

पीडयिष्यंति निर्दोषान्वित्तलोभादसंशयम् । वधार्हमपि संप्राप्य वित्तलोभान्मलिम्लुचम्

ધનના લોભથી નિઃસંદેહ તેઓ નિર્દોષોને હેરાન કરશે. અને દંડયોગ્યને પકડીને પણ એ જ લોભથી અપરાધીને છોડશે.

Verse 98

संत्यक्ष्यंति युगे तस्मिन्प्राणिद्रोहेऽपि वर्तिनम् । क्षात्रधर्मं परित्यज्य करिष्यंति तथा रणम्

તે યુગમાં પ્રાણિહિંસામાં પ્રવૃત્ત વ્યક્તિને પણ તેઓ ત્યજી દેશે. ક્ષાત્રધર્મ ત્યજીને પણ યુદ્ધ કરશે—પણ અધર્મથી.

Verse 99

बृहस्पतिरुवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं युगानां लक्षणं मया । प्रमाणं च सुरश्रेष्ठ चतुर्णामप्यसंशयम्

બૃહસ્પતિ બોલ્યા—હે દેવશ્રેષ્ઠ! યુગોના આ સર્વ લક્ષણો મેં તમને કહ્યા; અને ચારેયના પ્રમાણ (માપ) પણ, નિઃસંદેહ.

Verse 100

यश्चैतत्कीर्तयेन्मर्त्यः सदैव सुसा माहितः । स नूनं मुच्यते पापादाजन्ममरणांतिकात्

જે મર્ત્ય મનુષ્ય આનું સદા શ્રદ્ધા અને શુભભાવથી કીર્તન કરે છે, તે જન્મારંભથી મૃત્યુપર્યંતના પાપથી નિશ્ચયે મુક્ત થાય છે.

Verse 101

शृणुयाद्वा नरो यश्च श्रद्धापूतेन चेतसा । सोऽपि मुच्येन्न सन्देहः पापाच्च दिवसोद्भवात्

જે મનુષ્ય શ્રદ્ધાથી શુદ્ધ થયેલા ચિત્તથી આનું શ્રવણ કરે છે, તે પણ નિઃસંદેહ દિનપ્રતિદિન સંગ્રહિત પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 458

संभवंति युगे तस्मिन्यो निसंसर्गतो विभो । तथान्ये संख्यया हीना एतेभ्यो निंदिता नराः

હે વિભો! તે યુગમાં કેટલાક લોકો સత్సંગ વિના ઉત્પન્ન થાય છે; અને કેટલાક અન્ય, સંખ્યામાં ઓછા, એમનાથી પણ વધુ અધમ કહીને નિંદિત થાય છે।