Adhyaya 237

Verse 1

नारद उवाच । कदा विधिनिषेधौ च कर्तव्यौ विष्णुसन्निधौ । युष्मद्वाक्यामृतं पीत्वा तृप्तिर्मम न विद्यते

નારદે કહ્યું—હે ભગવન! વિષ્ણુના સન્નિધિમાં વિધિ અને નિષેધ ક્યારે કરવાં જોઈએ? આપના વચનામૃતનું પાન કરીને પણ મને તૃપ્તિ થતી નથી.

Verse 2

ब्रह्मोवाच । कर्कसंक्रांतिदिवसे विष्णुं संपूज्य भक्तितः । फलैरर्घ्यः प्रदातव्यः शस्तजंबूफलैः शुभैः

બ્રહ્માએ કહ્યું—કર્ક સંક્રાંતિના દિવસે ભક્તિપૂર્વક વિષ્ણુની પૂજા કરો અને શુભ, ઉત્તમ જાંબૂ (જામુન) ફળો સહિત ફળોથી અર્ઘ્ય અર્પણ કરો।

Verse 3

जंबूद्वीपस्य संज्ञेयं फलेन च विजायते । मन्त्रेणानेन विप्रेंद्र श्रद्धाधर्मसुसंयतैः

આ જાંબૂ ફળથી જ ‘જાંબૂદ્વીપ’ નામનો અર્થ જાણવો જોઈએ; જાણે તે ફળમાંથી જ તેનું જન્મ થયું હોય. હે વિપ્રેન્દ્ર, શ્રદ્ધા અને ધર્મમાં સંયમી લોકોએ આ મંત્રથી આ કરવું જોઈએ।

Verse 4

षण्मासाभ्यंतरे मृत्युर्यत्र क्वापि भवेन्मम । तन्मया वासुदेवाय स्वयमात्मा निवेदितः

આગામી છ મહિનાની અંદર ક્યાંય પણ મારો મૃત્યુ થાય તો, મેં સ્વઇચ્છાએ મારી આત્માને વાસુદેવને અર્પણ કરી દીધી છે।

Verse 5

इति मंत्रेणार्घ्यम् । ततो विधिनिषेधौ च ग्राह्यौ भक्त्या हरेः पुरः । चातुर्मास्ये समायाते सर्वलोकमहासुखे

આ રીતે મંત્ર સાથે અર્ઘ્ય અર્પણ થાય છે. ત્યારબાદ હરિની સમક્ષ ભક્તિપૂર્વક વિધિ અને નિષેધ સ્વીકારી પાલન કરવું જોઈએ; સર્વ લોકને મહાસુખ આપનાર ચાતુર્માસ્ય આવે ત્યારે।

Verse 6

विधिर्वेदविधिः कार्यो निषेधो नियमो मतः । विधिश्चैव निषेधश्च द्वावेतौ विष्णुरेव हि

વિધિ વેદવિધાન મુજબ કરવી જોઈએ; નિષેધને નિયમરૂપ સંયમ માનવામાં આવે છે. ખરેખર, વિધિ અને નિષેધ—આ બેેય સ્વયં વિષ્ણુ છે।

Verse 7

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेव्य एव जनार्दनः । विष्णोः कथा विष्णुपूजा ध्यानं विष्णोर्नतिस्तथा

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી માત્ર જનાર્દનનું જ સેવન કરવું—વિષ્ણુકથા, વિષ્ણુપુજા, વિષ્ણુધ્યાન તથા વિષ્ણુને પ્રણામ દ્વારા।

Verse 8

सर्वमेव हरिप्रीत्या यः करोति स मुक्तिभाक् । वर्णाश्रमविधेर्मूर्तिः सत्यो विष्णुः सनातनः

જે હરિની પ્રીતિ માટે સર્વ કર્મ કરે છે, તે મુક્તિનો ભાગી બને છે. સત્ય અને સનાતન વિષ્ણુ જ વર્ણાશ્રમવિધિનું સాక్షાત્ સ્વરૂપ છે।

Verse 10

नारद उवाच । किं व्रतं किं तपः प्रोक्तं ब्रह्मन्ब्रूहि सविस्तरम् । सुप्ते देवे मया कार्यं कृतं यच्च महाफलम्

નારદ બોલ્યા—હે બ્રહ્મન! કયું વ્રત અને કયું તપ કહેલું છે? વિગતે કહો. દેવ યોગનિદ્રામાં હોય ત્યારે હું કઈ સાધના કરું કે જે મહાફળ આપે?

Verse 11

ब्रह्मोवाच । व्रतं विष्णुव्रतं विद्धि विष्णुभक्तिसमन्वितम् । तपश्च धर्मवर्तित्वं कृच्छ्रादिकमथापि वा

બ્રહ્માએ કહ્યું—વ્રતને વિષ્ણુવ્રત જાણો, જે વિષ્ણુભક્તિથી યુક્ત છે. અને તપ એટલે ધર્મમાં સ્થિર આચરણ; અથવા કૃચ્છ્ર વગેરે પ્રાયશ્ચિત્ત-રૂપ તપ પણ.

Verse 12

शृणु व्रतस्य माहात्म्यं वक्ष्यामि प्रथमं तव । ब्रह्मचर्यव्रतं सारं व्रतानामुत्तमं व्रतम्

વ્રતનું માહાત્મ્ય સાંભળ; પ્રથમ હું તને તે કહું છું. બ્રહ્મચર્યવ્રત વ્રતોનું સાર છે—સર્વોત્તમ વ્રત.

Verse 13

ब्रह्मचर्यं तपः सारं ब्रह्मचर्यं महत्फलम् । क्रियासु सकलास्वेव ब्रह्मचर्यं विवर्द्धयेत्

બ્રહ્મચર્ય તપનો સાર છે; બ્રહ્મચર્ય મહાફળ આપનારું છે. સર્વ ધર્મક્રિયાઓ અને વિધિઓમાં બ્રહ્મચર્યને સદા વધારવું અને પાળવું જોઈએ.

Verse 14

ब्रह्मचर्यप्रभावेण तप उग्रं प्रवर्त्तते । ब्रह्मचर्यात्परं नास्ति धर्मसाधन मुत्तमम्

બ્રહ્મચર્યના પ્રભાવથી ઉગ્ર તપ ફળદાયી બની આગળ વધે છે. બ્રહ્મચર્યથી પરે ધર્મસાધનનું કોઈ ઉત્તમ સાધન નથી.

Verse 15

चातुर्मास्ये विशेषेण सुप्ते देवे गुणोत्तरम् । महाव्रतमिदं लोके तन्निबोध सदा द्विज

ચાતુર્માસ્યમાં વિશેષ કરીને—દેવ શયનમાં હોય ત્યારે—આ વ્રત અતિ પુણ્યવર્ધક બને છે. હે દ્વિજ, જાણ: લોકમાં તેને મહાવ્રત કહે છે.

Verse 16

नारायणमिदं कर्म यः करोति न लिप्यते । शतत्रयं षष्टियुतं दिनमाहुश्च वत्सरे

આ કર્મ નારાયણને અર્પિત છે; જે તેને કરે છે તે પાપથી લિપ્ત થતો નથી. અને કહે છે કે એક વર્ષમાં ત્રણસો સાઠ દિવસ હોય છે.

Verse 17

तत्र नारायणो देवः पूज्यते व्रतकारिभिः । सत्क्रियाममुकीं देव कारयिष्यामि निश्चयः

ત્યાં વ્રત કરનારાઓ નારાયણ દેવની પૂજા કરે છે. (સંકલ્પ:) ‘હે દેવ, હું નિશ્ચયપૂર્વક આ પવિત્ર સત્ક્રિયા કરાવીશ.’

Verse 18

कुरुते तद्व्रतं प्राहुः सुप्ते देवे गुणोत्तरम् । वह्निहोमो विप्रभक्तिः श्रद्धा धर्मे मतिः शुभा

તેઓ કહે છે કે તે વ્રત કરવું જોઈએ; દેવ યોગનિદ્રામાં હોય ત્યારે તેનું પુણ્ય વધુ ઉત્તમ બને છે. અગ્નિહોમ, બ્રાહ્મણભક્તિ, ધર્મમાં શ્રદ્ધા અને મનની શુભ વૃત્તિ—આ તેના સહાયક ગુણો છે.

Verse 19

सत्संगो विष्णुपूजा च सत्यवादो दया हृदि । आर्जवं मधुरा वाणी सच्चरित्रे सदा रतिः

સત્સંગ, વિષ્ણુપુજા, સત્યવચન અને હૃદયમાં દયા; સરળતા, મધુર વાણી અને સદાચાર પ્રત્યે સદા રતિ—આ ધર્મશિસ્તના લક્ષણો છે.

Verse 20

वेदपाठस्तथाऽस्तेयमहिंसा ह्रीः क्षमा दमः । निर्लोभताऽक्रोधता च निर्मोहोऽममताऽर तिः

વેદપાઠ, અસ્તેય, અહિંસા, લજ્જા, ક્ષમા અને દમ; નિર્લોભતા, અક્રોધતા, નિર્મોહતા, અમમતા અને વૈરાગ્ય—આ વ્રતને ધારણ કરાવનારા ગુણો કહેવાયા છે.

Verse 21

श्रुतिक्रियापरं ज्ञानं कृष्णार्पितमनोगतिः । एतानि यस्य तिष्ठंति व्रतानि ब्रह्मवित्तम

શ્રુતિ-વિધિત ક્રિયાઓ પર આધારિત જ્ઞાન અને કૃષ્ણને અર્પિત મનની ગતિ—જેનામાં આ વ્રતો સ્થિર રહે, તે બ્રહ્મવિતોમાં શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે.

Verse 22

जीवन्मुक्तो नरः प्रोक्तो नैव लिप्य ति पातकैः । व्रतं कृतं सकृदपि सदैव हि महाफलम्

એવો પુરુષ ‘જીવનમુક્ત’ કહેવાય છે અને પાપોથી લિપ્ત થતો નથી. એક વાર કરેલું વ્રત પણ નિશ્ચયે સદૈવ મહાફળદાયક છે.

Verse 23

चातुर्मास्ये विशेषेण ब्रह्मचर्यादिसेवनम् । अव्रतेन गतं येषां चातुर्मास्यं सदा नृणाम्

ચાતુર્માસ્યમાં વિશેષરૂપે બ્રહ્મચર્ય આદિ નિયમોનું પાલન કરવું જોઈએ. પરંતુ જેમનું ચાતુર્માસ્ય સદા કોઈ વ્રત વિના વીતી જાય છે—

Verse 24

धर्मस्तेषां वृथा सद्भिस्तत्त्वज्ञैः परिकीर्तितः । सर्वेषामेव वर्णानां व्रतचर्या महाफलम्

તેમનો ધર્મ સદ્ભક્તો અને તત્ત્વજ્ઞો દ્વારા ‘વૃથા’ કહેવાયો છે. સર્વ વર્ણો માટે વ્રતચર્યા મહાફળદાયી છે.

Verse 25

स्वल्पापि विहिता वत्स चातुर्मा स्ये सुखप्रदा । सर्वत्र दृश्यते विष्णुर्व्रतसेवापरैर्नृभिः

હે વત્સ! ચાતુર્માસ્યમાં કરેલું અલ્પ પણ વિધાન સુખદાયક બને છે. વ્રતસેવામાં તત્પર લોકો સર્વત્ર વિષ્ણુને દર્શે છે.

Verse 26

चातुर्मास्ये समायाते पालयेत्तत्प्रयत्नतः

ચાતુર્માસ્ય આવી પહોંચે ત્યારે તેને પ્રયત્નપૂર્વક પાળવું જોઈએ.

Verse 27

भजस्व विष्णुं द्विजवह्नितीर्थवेदप्रभेदमयमूर्तिमजं विराजम् । यत्प्रसादाद्भवति मोक्षमहातरुस्थस्तापं न यास्यति भवार्कसमुद्भवं तम्

વિષ્ણુનું ભજન કર—તે અજ, તેજસ્વી છે; તેની મૂર્તિ દ્વિજ, યજ્ઞાગ્નિ, તીર્થો અને વેદોના વિવિધ ભેદોથી રચાયેલી છે. તેની કૃપાથી સાધક મોક્ષરૂપ મહાવૃક્ષ પર આશ્રય પામે છે અને ભવરૂપ સૂર્યથી ઉત્પન્ન તાપથી દગ્ધ થતો નથી.

Verse 29

चातुर्मास्ये विशेषेण जन्मकष्टादिनाशनम् । हरिरेव व्रताद्ग्राह्यो व्रतं देहेन कारयेत् । देहोऽयं तपसा शोध्यः सुप्ते देवे तपोनिधौ

ચાતુર્માસમાં વિશેષરૂપે આ વ્રત જન્મકષ્ટ વગેરેનો નાશ કરે છે. વ્રતનું લક્ષ્ય માત્ર હરિ જ હોવો જોઈએ; દેહથી જ વ્રતનું આચરણ કરવું. તપોનિધિ દેવ યોગનિદ્રામાં શયન કરે ત્યારે આ દેહ તપથી શુદ્ધ કરવો.

Verse 237

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये व्रतमहिमवर्णनंनाम सप्तत्रिं शदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કાંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્ર્ય સંહિતામાં, ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં, શેષશાયી ઉપાખ્યાનમાં, બ્રહ્મા‑નારદ સંવાદમાં, ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્ય વિષયક ‘વ્રતમહિમાવર્ણન’ નામનો ૨૩૭મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.