Adhyaya 249

Verse 1

वाण्युवाच । तुलसी रोपिता येन गृहस्थेन महाफला । गृहे तस्य न दारिद्र्यं जायते नात्र संशयः

વાણી બોલ્યાં—જે ગૃહસ્થ મહાફલદાયિની તુલસી રોપે છે, તેના ઘરમાં દરિદ્રતા જન્મતી નથી; તેમાં શંકા નથી.

Verse 2

तुलस्या दर्शनादेव पापराशिर्निवर्तते । श्रियेऽमृतकणोत्पन्ना तुलसी हरिवल्लभा

તુલસીના દર્શનમાત્રથી પાપરાશિ પાછી ફરી દૂર થઈ જાય છે. શ્રી (લક્ષ્મી) માટે અમૃતબિંદુમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી તુલસી હરિને અતિ પ્રિય છે.

Verse 3

पिबन्त्या रुचिरं पानं प्राणिनां पापहारिणी । यस्या रूपे वसेल्लक्ष्मीः स्कन्धे सागरसंभवा

તેનું રુચિર પાન સેવન કરવાથી તે પ્રાણીઓના પાપો હરે છે. જેના સ્વરૂપમાં લક્ષ્મી વસે છે અને જેના સ્કંધ પર સાગરસંભવા દેવી વિરાજે છે.

Verse 4

पत्रेषु सततं श्रीश्च शाखासु कमला स्वयम् । इन्दिरा पुष्पगा नित्यं फले क्षीराब्धिसंभवा

તેના પાંદડાંમાં સદા શ્રીનું નિવાસ છે; તેની ડાળીઓમાં સ્વયં કમલા વિરાજે છે. તેના પુષ્પોમાં નિત્ય ઇન્દિરા વસે છે અને તેના ફળમાં ક્ષીરસમુદ્રથી જન્મેલી દેવી નિવાસ કરે છે.

Verse 5

तुलसी शुष्ककाष्ठेषु या रूपा विश्वव्यापिनी । मज्जायां पद्मवासा च त्वचासु च हरिप्रिया

વિશ્વવ્યાપી સ્વરૂપવાળી એ તુલસી પોતાના સૂકા કાષ્ઠમાં પણ નિવાસ કરે છે. તેની મજ્જામાં પદ્મવાસા (લક્ષ્મી) અને છાલ/ત્વચામાં હરિપ્રિયા—હરિને પ્રિય—વિરાજે છે.

Verse 6

सर्वरूपा च सर्वेशा परमानन्ददायिनी । तुलसी प्राशको मर्त्यो यमलोकं न गच्छति

તે સર્વરૂપા, સર્વેશ્વરી અને પરમાનંદ આપનારી છે. જે મર્ત્ય તુલસીનું પ્રાશન કરે છે, તે યમલોકમાં જતો નથી.

Verse 7

शिरस्था तुलसी यस्य न याम्यैरनुभूयते । मुखस्था तुलसी यस्य निर्वाणपददायिनी

જેનાં શિરે તુલસી રહે છે, તેને યમના દૂત પકડી શકતા નથી. જેમનાં મુખમાં તુલસી રહે છે, તે નિર્વાણપદ આપનારી બને છે.

Verse 8

हस्तस्थातुलसीयस्य स तापत्रयवर्जितः । तुलसी हृदयस्था च प्राणिनां सर्वकामदा

જેનાં હાથમાં તુલસી રહે છે, તે ત્રિતાપથી રહિત થાય છે. અને તુલસી હૃદયમાં સ્થિત રહી પ્રાણીઓની સર્વ ધર્મ્ય ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે.

Verse 9

स्कन्धस्था तुलसी यस्य स पापैर्न च लिप्यते । कण्ठगा तुलसी यस्य जीवन्मुक्तः सदा हि सः

જેનાં ખભા પર તુલસી રહે છે તે પાપોથી લિપ્ત થતો નથી. જેના કંઠે તુલસી હોય તે જીવતાં જ સદા મુક્ત રહે છે.

Verse 10

तुलसीसंभवं पत्रं सदा वहति यो नरः । मनसा चिन्तितां सिद्धिं संप्राप्नोति न संशयः

જે મનુષ્ય સદા તુલસીમાંથી ઉત્પન્ન પાન ધારણ કરે છે, તે મનમાં વિચારેલી સિદ્ધિ નિઃસંદેહ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 11

तुलसींसर्वकायार्थसाधिनीं दुष्टवारिणीम् । यो नरः प्रत्यहं सिञ्चेन्न स याति यमालयम्

જે મનુષ્ય દરરોજ તુલસીને જળ અર્પે છે—જે સર્વ કલ્યાણકારી હેતુઓ સિદ્ધ કરે છે અને દુષ્ટતા દૂર કરે છે—તે યમાલયે જતો નથી.

Verse 12

चातुर्मास्ये विशेषेण वन्दितापि विमुक्तिदा । नारायणं जलगतं ज्ञात्वा वृक्षगतं तथा

ચાતુર્માસ્યમાં વિશેષ કરીને તેનું વંદન પણ મુક્તિદાયક છે—નારાયણને જળમાં સ્થિત અને તેમ જ વૃક્ષમાં (તુલસીમાં) સ્થિત જાણીને.

Verse 13

प्राणिनां कृपया लक्ष्मीस्तुलसीवृक्षमाश्रिता । चातुर्मास्ये समायाते तुलसी सेविता यदि

પ્રાણીઓ પર કૃપા કરીને લક્ષ્મીએ તુલસીવૃક્ષનો આશ્રય લીધો છે. ચાતુર્માસ્ય આવી પહોંચે ત્યારે જો તુલસીની સેવા કરવામાં આવે તો—

Verse 14

तेषां पापसहस्राणि यांति नित्यं सहस्रधा । गोविन्दस्मरणं नित्यं तुलसीवनसेवनम्

તેમના હજારો પાપો પ્રતિદિન સહસ્રગણાં થઈને નાશ પામે છે; ગોવિંદનું નિત્ય સ્મરણ અને તુલસીવનની સતત સેવા (મહાપુણ્યદાયી છે).

Verse 15

तुलसीसेचनं दुग्धै श्चातुर्मास्येऽतिदुर्लभम् । तुलसीं वर्द्धयेद्यस्तु मानवो यदि श्रद्धया

પવિત્ર ચાતુર્માસ્ય ઋતુમાં દૂધથી તુલસીનું સેચન અતિ દુર્લભ અને મહાપુણ્યદાયક છે; જે માનવ શ્રદ્ધાથી તુલસીને પોષી વધારેછે, તે વિશેષ આધ્યાત્મિક ફળ પામે છે।

Verse 16

आलवालांबुदानैश्च पावितं सकलं कुलम् । यथा श्रीस्तुलसीसंस्था नित्यमेव हि वर्द्धते

તુલસીના મૂળના આલવાલમાં જળ અર્પણ કરવાથી સમગ્ર કુળ પવિત્ર થાય છે; અને જેમ તુલસી-સ્થાપના નિત્ય પોષાય છે, તેમ શ્રી-સમૃદ્ધિ પણ સ્થિર રીતે વધે છે।

Verse 17

तथातथा गृहस्थस्य कामवृद्धिः प्रजायते । ब्रह्मचारीगृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा

એ જ રીતે ગૃહસ્થના ધર્મસંમત ઇચ્છિત હેતુઓ પણ વિકસે છે; બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ કે યતિ—જીવનના સર્વ આશ્રમો માટે આ સેવા ફળદાયી છે।

Verse 18

तथा प्रकृतयः सर्वास्तुलसीसेवने रताः । श्रद्धया यदि जायन्ते न तासां दुःखदो हरिः

તેમજ સર્વ સ્વભાવ-પ્રકૃતિઓ જો શ્રદ્ધાથી તુલસી-સેવામાં રત થાય, તો તેમના માટે હરિ દુઃખદાતા નથી; તેઓ ભક્તોના શોકનો નાશ કરનાર છે।

Verse 19

एको हरिः सकलवृक्षगतो विभाति नानारसैस्तु परिभावितमूर्तिरेव । वृक्षाधिवासमगमत्कमला च देवी दुःखादिनाशनकरी सततं स्मृताऽपि

હરિ એક જ છે; છતાં તે સર્વ વૃક્ષોમાં અંતર્નિહિત રહી પ્રકાશિત થાય છે અને વિવિધ રસોથી જાણે રૂપ ધારણ કરેલું લાગે છે. કમલા દેવી (લક્ષ્મી) પણ વૃક્ષોમાં નિવાસ કરે છે; તેનું માત્ર સ્મરણ પણ સદા દુઃખાદિનો નાશ કરે છે.

Verse 249

इति श्रीस्कांदे महापुराणएकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठ नाग रखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने तुलसीमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनपञ्चाशदुत्तर द्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ (નાગર) ખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રના તીર્થમાહાત્મ્યમાં, શેષશાય્ય ઉપાખ્યાનમાં, બ્રહ્મા-નારદ સંવાદના ચાતુર્માસ્ય-માહાત્મ્ય તથા પૈજવન ઉપાખ્યાન અંતર્ગત ‘તુલસી-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો બે સો ઓગણપચાસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।