Adhyaya 32

Verse 1

। सूत उवाच । तथान्योऽस्ति द्विजश्रेष्ठास्तस्मिन्क्षेत्रे शुभावहे । सप्तर्षीणां सुविख्यात आश्रमः सर्वकामदः

સૂતજી બોલ્યા—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! તે શુભદાયક ક્ષેત્રમાં એક બીજું પવિત્ર સ્થાન છે—સપ્તઋષિઓનો સુવિખ્યાત આશ્રમ, જે સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે.

Verse 2

तत्र श्रावणमासस्य पंचदश्यां समाहितः । यः करोति नरः स्नानं स लभेद्वांछितं फलम्

ત્યાં શ્રાવણ માસની પંચદશી (પૂનમ) દિવસે જે મન એકાગ્ર કરીને સ્નાન કરે છે, તે ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 3

कन्दमूलफलैः शाकैर्यस्तत्र श्राद्धमाचरेत् । स प्राप्नोति फलं कृत्स्नं राजसूयाश्वमेधयोः

જે ત્યાં કંદ, મૂળ, ફળ અને શાકથી શ્રાદ્ધ કરે છે, તે રાજસૂય તથા અશ્વમેધ યજ્ઞોનું પૂર્ણ ફળ પામે છે.

Verse 4

पंचम्यां शुक्लपक्षे तु मासि भाद्रपदे द्विजाः । यस्तान्पूजयते भक्त्या पुष्पधूपानुलेपनैः । विधिनानेन विप्रेन्द्राः सर्वानेव यथाक्रमम्

હે દ્વિજોઃ ભાદ્રપદ માસના શુક્લપક્ષની પંચમીએ જે ભક્તિપૂર્વક પુષ્પ, ધૂપ અને અનુલેપનથી, આ વિધાન મુજબ, ક્રમશઃ તે સૌની પૂજા કરે છે—(તે મહાફળ પામે છે).

Verse 5

ॐ अत्रये नमः । ॐ वसिष्ठाय नमः । ॐ कश्यपाय नमः । ॐ भरद्वाजाय नमः । ॐ गौतमाय नमः । ॐ कौशिकाय नमः । ॐ जमदग्नये नमः । ॐ अरुंधत्यै नमः । पूजामंत्रः । जह्नुकन्यापवित्रांगा गृहीतजपमालिकाः । गृह्णंत्वर्घं मया दत्तमृषयः सर्वकामदाः

‘ૐ અત્રયે નમઃ। ૐ વસિષ્ઠાય નમઃ। ૐ કશ્યપાય નમઃ। ૐ ભરદ્વાજાય નમઃ। ૐ ગૌતમાય નમઃ। ૐ કૌશિકાય નમઃ। ૐ જમદગ્નયે નમઃ। ૐ અરુંધત્યૈ નમઃ।’—આ પૂજામંત્રો છે. ‘હે જાહ્નુકન્યા (ગંગા)થી પવિત્ર અંગવાળા, જપમાળા ધારણ કરનાર ઋષિઓ! મારા દ્વારા અર્પિત અર્ઘ્ય સ્વીકારો; હે સર્વકામદ ઋષિઓ!’

Verse 6

ऋषय ऊचुः । तत्र सप्तर्षिभिस्तीर्थं कस्मिन्काले व्यवस्थितम् । विस्तरात्सूतज ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः

ઋષિઓએ કહ્યું—તે સ્થળે સપ્તર્ષિઓ દ્વારા તે તીર્થ કયા કાળે સ્થાપિત થયું? હે સૂતપુત્ર, વિસ્તારે કહો; અમારું કૌતૂહલ અતિ મહાન છે.

Verse 7

सूत उवाच । अनावृष्टिः पुरा जाता लोके द्वादशवार्षिकी । सर्वोषधिक्षयो जातस्ततो लोकाः क्षयार्दिताः

સૂતે કહ્યું—પૂર્વે જગતમાં બાર વર્ષનો અનાવૃષ્ટિ-કાળ આવ્યો. સર્વ ઔષધિઓ અને પાકો ક્ષીણ થયા; તેથી લોકો ક્ષય અને દુર્દશાથી પીડિત થયા.

Verse 8

अस्थिशेषा निरुत्साहास्त्यक्तधर्मव्रतक्रियाः । अभक्ष्यभक्षणपरास्तथैवापेयपायिनः

તેઓ અસ્થિમાત્ર રહી, ઉત્સાહહીન બની ધર્મ, વ્રત અને નિત્યક્રિયાઓ ત્યજી બેઠા. તેઓ અભક્ષ્ય ભક્ષણ કરવા લાગ્યા અને અપેય પણ પીવા લાગ્યા.

Verse 9

त्यजंति मातरः पुत्रान्कलत्राणि तथा नराः । भृत्यान्स्वानपि वित्तेशाः का कथान्यसमुद्भवान्

માતાઓ પુત્રોને ત્યજી દેવા લાગી અને પુરુષો પત્નીઓને પણ પરિત્યાગ કરવા લાગ્યા. ધનવાનોએ પોતાના સેવકોને પણ છોડ્યા—બીજાના ઘરના લોકોની તો વાત જ શું!

Verse 10

संत्यक्तान्यग्निहोत्राणि ब्राह्मणैर्याजकैरपि । व्रतानि व्रतिभिर्दांतैरपि वृद्धतमैर्द्विजाः

યાજક બ્રાહ્મણોએ પણ અગ્નિહોત્રનો ત્યાગ કર્યો. વ્રતધારી, દાંત—અહીં સુધી કે અતિ વૃદ્ધ દ્વિજોએ પણ પોતાના વ્રત-નિયમો છોડ્યા.

Verse 11

दृश्यते चैव यत्रैव सस्यं वापि कथंचन । ह्रियते लज्जया हीनैस्तत्र क्षुत्क्षामकैर्नरैः

જ્યાં ક્યાંય અન્નનું પાક જરાય દેખાતું, ત્યાં ભૂખથી ક્ષીણ, લાજહીન મનુષ્યો તેને ઉઠાવી લઈ જતા હતા।

Verse 12

एवमन्नक्षये जाते पीडिते धरणीतले । सप्तर्षयः क्षुधाविष्टा बभ्रमुस्तत्रतत्र च

આ રીતે અન્નક્ષય થતાં અને ધરતીનું તળ પીડિત થતાં, ક્ષુધાથી વ્યાકુલ થયેલા સપ્તર્ષિઓ ત્યાં ત્યાં ભ્રમણ કરતા રહ્યા।

Verse 13

अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च कश्यपः सुमहातपाः । भरद्वाजस्तथा चान्यो गौतमः संशितव्रतः । कौशिको जमदग्निश्च तथैवारुंधती सती

અત્રિ અને વસિષ્ઠ, મહાતપસ્વી કશ્યપ; ભરદ્વાજ તથા દૃઢવ્રત ગૌતમ; કૌશિક અને જમદગ્નિ, તેમજ સતી અરુંધતી।

Verse 14

अथ तेषां समस्तानां चंडाभूत्परिचारिका । पशुवक्त्रस्तथा भृत्यो विनयेन समवितः

પછી તેઓ સૌના સમક્ષ એક ચાંડાલ સ્ત્રી પરિચારિકા રૂપે પ્રગટ થઈ, અને પશુમુખવાળો એક સેવક પણ—બન્ને વિનયથી યુક્ત હતા।

Verse 15

ततस्ते विषयं प्राप्ता वृषादर्भिमहीपतेः । क्षुत्क्षामा मुनयोऽत्यर्थं देशे चानर्तसंज्ञके

ત્યારબાદ તેઓ વૃષાદર્ભી મહારાજાના રાજ્યમાં પહોંચ્યા; ભૂખથી અત્યંત ક્ષીણ થયેલા મુનિઓ ‘અનર્ત’ નામના પ્રદેશમાં આવ્યા।

Verse 17

ततस्तैः पतितो भूमौ दृष्टो मृतकुमारकः । मंत्रयित्वा मिथः पश्चाद्गृहीतो भक्षणाय च

ત્યારે તેમણે ધરતી પર પડેલો એક મૃત બાળક જોયો. પરસ્પર વિચારવિમર્શ કરીને, પછી તેને ઉઠાવી—ભક્ષણ કરવા માટે પણ—લઈ ગયા.

Verse 18

अपचन्यावदग्नौ तं क्षुधया परिपीडिताः । वृषादर्भिर्नृपः प्राप्तः श्रुत्वा तेषां विचेष्टितम्

ભૂખથી પીડિત થઈ તેઓ તેને અગ્નિ પર રાંધવા લાગ્યા. તેમની તે ભયંકર ચેષ્ટા સાંભળી રાજા વૃષાદર્ભી ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 19

वृषादर्भिरुवाच । किमिदं गर्हितं कर्म क्रियते मुनिसत्तमाः । राक्षसानामयं धर्मो महामांसस्य भक्षणम्

વૃષાદર્ભી બોલ્યા—“હે મુનિશ્રેષ્ઠો! આ નિંદનીય કર્મ કેમ કરવામાં આવે છે? સ્થૂલ માંસનું ભક્ષણ તો રાક્ષસોનો જ ધર્મ છે.”

Verse 20

सोऽहं सस्यं प्रदास्यामि ग्रामान्व्रीहीन्यवानपि । मम वाक्यादसंदिग्धं त्यजर्ध्वं मृतबालकम्

“હું તમને અન્ન આપિશ—ગામો, ચોખા અને જવ પણ. મારા વચન પર નિઃસંદેહ વિશ્વાસ રાખો; આ મૃત બાળકને છોડો.”

Verse 21

ऋषय ऊचुः । प्रायश्चित्तं समादिष्टं महामांसस्य भक्षणात् । प्रतिग्रहस्य भूपाला दापत्कालेऽपि नो नृप

ઋષિઓએ કહ્યું—“મહામાસ ભક્ષણ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધારિત છે; અને હે ભુપાલ, આપત્તિકાળમાં પણ અમારે પ્રતિગ્રહ (દાન સ્વીકાર) કરવો યોગ્ય નથી, હે નૃપ।”

Verse 22

पश्चात्तपश्चरिष्यामो महामांससमुद्भवम् । पातकं नाशयिष्यामो भक्षयामो वयं ततः

પછી અમે સ્થૂલ માંસભક્ષણથી ઉત્પન્ન પાતકને દૂર કરવા તપશ્ચર્યા કરીશું. તે પાપનો નાશ કરીને, ત્યારબાદ જ અમે ભોજન કરીશું.

Verse 23

वृषादर्भि रुवाच । प्रतिग्रहो द्विजातीनां प्रोक्ता वृत्तिरनिंदिता । ग्राह्यो मत्तस्ततः सर्वैर्नात्र कार्या विचारणा

વૃષાદર્ભિ બોલ્યો—દ્વિજાતિઓ માટે પ્રતિગ્રહ (દાન સ્વીકારવું) નિંદારહિત જીવનવૃત્તિ તરીકે કહેલું છે. તેથી તમે સૌ મારી પાસેથી સ્વીકારો; અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 24

ऋषय ऊचुः । राज प्रतिग्रहो घोरो मध्वास्वादो विषोपमः । स दूराद्ब्राह्मणैस्त्याज्यो विशेषात्कृतिभिर्नृप

ઋષિઓએ કહ્યું—હે રાજન, પ્રતિગ્રહ ભયંકર છે; સ્વાદમાં મધ જેવો, પણ વિષ સમાન. તેથી બ્રાહ્મણોએ તેને દૂરથી જ ત્યજવો જોઈએ, વિશેષ કરીને વિવેકી અને કૃતાર્થોએ, હે નૃપ।

Verse 25

दशसूनासमश्चक्री दशचक्रिसमो ध्वजी । दश ध्वजिसमा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः

એક ચક્રી દસ સૂના (વધકર્તા) સમાન; એક ધ્વજી દસ ચક્રી સમાન; એક વેશ્યા દસ ધ્વજી સમાન; અને એક રાજા દસ વેશ્યાઓ સમાન છે.

Verse 26

दशसूनासहस्रेण तुल्यो राजप्रतिग्रहः । कस्तस्य प्रतिगृह्णाति लोभाढ्यो ब्राह्मणो यथा

રાજ-પ્રતિગ્રહ દસ સૂના ના હજારગણા સમાન છે. એવો દાન કોણ સ્વીકારશે—લોભથી ભરેલો બ્રાહ્મણ સિવાય?

Verse 27

रौरवादिषु सर्वेषु नरकेषु स पच्यते । तस्माद्गच्छ गृहे भूप स्वस्ति तेऽस्तु सदैव हि

તે રૌરવ વગેરે સર્વ નરકોમાં દહન પામે છે. તેથી, હે ભૂપ, તું ગૃહે જા; તને સદૈવ સ્વસ્તિ થાઓ.

Verse 28

वयमन्यत्र यास्यामो ग्रहीष्यामो न ते धनम् । एवमुक्त्वाथ ते सर्वे मुनयः शंसितव्रताः

અમે અન્યત્ર જઈશું; તારો ધન અમે ગ્રહણ નહીં કરીએ. એમ કહીને, પ્રશંસિત વ્રતવાળા તે સર્વ મુનિઓ પ્રસ્થાન માટે તૈયાર થયા.

Verse 29

परित्यज्य कुमारं तं मृतं तमपि भूमिपम् । चमत्कारपुरं क्षेत्रं समुद्दिश्य ततो ययुः

તે મૃત કુમારને—અને તે ભૂપને પણ—પરિત્યજી, ચમત્કારપુર ક્ષેત્રને લક્ષ્ય કરીને તેઓ ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 30

सोऽपि राजा ततस्तैस्तु भर्त्सितोऽतिरुषान्वितः । जिज्ञासार्थं ततस्तेषां चक्रे कर्म द्विजोत्तमाः

તે રાજા પણ—તેમના તિરસ્કારથી અને અતિ ક્રોધથી ભરાઈને—તે દ્વિજોત્તમોની પરીક્ષા કરવા એક કૃત્ય રચવા લાગ્યો.

Verse 31

ततः सुवर्णपूर्णानि विधायोदुम्बराणि च । तेषां मार्गाग्रतो भूमौ समंतादथ चाक्षिपत्

પછી તેણે સોનાથી ભરેલા ઉદુંબરના પાત્રો તૈયાર કરાવી, તેમના માર્ગના આગળ ભૂમિ પર ચારે તરફ ફેંકી દીધા.

Verse 32

सूत उवाच । अथ ते मुनयो दृष्ट्वा पतितानि धरातले । उदुम्बराणि संदृष्ट्वा जगृहुः क्षुधयार्दिताः

સૂતજીએ કહ્યું—પછી તે મુનિઓએ ધરાતળ પર પડેલા ઉદુંબરના પાત્રો જોઈ, ભૂખથી પીડિત થઈને તેમને ઉઠાવી લીધાં.

Verse 33

अथ तानि समालक्ष्य गुरूणि मुनिसत्तमाः । अत्रिरेकं परिस्फोट्य सुवर्णं वीक्ष्य चाब्रवीत्

પછી મુનિશ્રેષ્ઠોએ તે ભારે ફળોને જોયાં; અત્રિએ એક ફોડી અંદરનું સોનું જોઈને કહ્યું.

Verse 34

अत्रिरुवाच । नास्माकं मुनयोऽज्ञानं नास्माकं गृहबुद्धयः । हैमानिमान्विजानंतो ग्रहीष्याम उदुम्बरान्

અત્રિએ કહ્યું—અમે મુનિઓ અજ્ઞાની નથી, ન અમારી બુદ્ધિ ગૃહસ્થભાવમાં આસક્ત છે. આને સ્વર્ણમય (માયિક) જાણીને અમે ઉદુંબરના ફળો જ ગ્રહણ કરીશું.

Verse 35

तस्मादेतानि संत्यज्य हेमगर्भाणि दूरतः । उदुम्बराणि यास्यामः फलानि विगतस्पृहाः

અતએવ આ સ્વર્ણગર્ભિત વસ્તુઓને દૂર ત્યજીને, નિઃસ્પૃહ બની અમે ઉદુંબરના ફળો તરફ જઈશું.

Verse 36

सार्वभौमो महीपाल एकोऽन्यश्च निरीहकः । सुभगस्तु तयोर्नित्यं भूयाद्भूयो निरीहकः

એક સર્વભૌમ રાજા, ધરતીનો પાલક થઈ શકે; બીજો નિરીહ, નિષ્કામ થઈ શકે. પરંતુ આ બેમાં વારંવાર ધન્ય તો એ જ, જે સ્પૃહાવિહિન છે.

Verse 37

धर्मार्थमपि विप्राणां संचयोऽर्थस्य गर्हितः । प्रक्षालनाद्धि पंकस्य दूरादस्पर्शनं वरम्

ધર્મ માટે પણ બ્રાહ્મણોનો ધનસંચય નિંદનીય છે. કાદવ ધોવા કરતાં દૂરથી તેને સ્પર્શ ન કરવો શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 38

त्यजतः संचयान्सर्वान्यांति हानिमुपद्रवाः । न हि सर्वार्थवान्कश्चिद्दृश्यते निरुपद्रवः

જે સર્વ સંગ્રહ ત્યજે છે, તેના ઉપદ્રવો ક્ષીણ થઈ દૂર થાય છે. કારણ કે સર્વ ધન ધરાવતો છતાં નિર્વિઘ્ન એવો કોઈ દેખાતો નથી.

Verse 39

निर्धनत्वं तथा राज्यं तुलायां धारयेद्बुधः । अकिंचनत्वमधिकं जायते संमतिर्मम

બુદ્ધિમાન પુરુષ ગરીબી અને રાજ્યઐશ્વર્યને તુલામાં તોલે. મારી સ્થિર સંમતિ છે કે અકિંચનતા જ વધુ શ્રેયસ્કર છે.

Verse 40

कश्यप उवाच । अनर्थोऽयं मुने प्राप्तो यदर्थस्य परिग्रहः । अर्थैश्वर्यविमूढात्मा श्रेयसा मुच्यते हि सः

કાશ્યપે કહ્યું—હે મુને, ધનનો પરિગ્રહ ઊભો થવો એ જ અનર્થ છે. ધન અને ઐશ્વર્યથી મોહિત આત્મા શ્રેયસ્‌ (પરમ કલ્યાણ) વડે જ મુક્ત થાય છે.

Verse 41

अर्थसंपद्विमोहाय विमोहो नरकाय च । तस्मादर्थं प्रयत्नेन श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत्

ધનસંપત્તિ મોહ પેદા કરે છે અને મોહ નરક તરફ લઈ જાય છે. તેથી જે શ્રેયસ્‌ ઇચ્છે તે પ્રયત્નપૂર્વક ધનને દૂરથી જ ત્યજી દે.

Verse 42

योर्थेन साध्यते धर्मः क्षयिष्णुः स प्रकीर्तितः । यः पुनस्तपसा साध्यः स मोक्षायेति मे मतिः

ધનથી સાધેલો ધર્મ ક્ષયશીલ કહેવાયો છે. પરંતુ તપસ્યાથી જે સિદ્ધ થાય, તે જ મારા મત મુજબ મોક્ષદાયક છે.

Verse 43

भरद्वाज उवाच । जीर्यंति जीर्यतः केशा दंता जीर्यंति जीर्यतः । चक्षुः श्रोत्रे तथा पुंसस्तृष्णैका तरुणायते

ભરદ્વાજે કહ્યું—પુરુષ વૃદ્ધ થાય તેમ વાળ જીર્ણ થાય, દાંત પણ જીર્ણ થાય; આંખ અને કાન પણ ક્ષીણ થાય, પરંતુ તૃષ્ણા એકલી સદા યુવાન રહે છે.

Verse 44

सूच्या सूत्रं यथा वस्त्रं संचारयति सूचिका । तद्वत्संसारसूत्रं च वांछयात्मा नयत्यसौ

જેમ સોય કપડામાં દોરો પસાર કરાવે છે, તેમ વાંછાથી પ્રેરિત આત્મા સંસાર-સૂત્રને ખેંચી આગળ લઈ જાય છે.

Verse 45

यथा शृंगं हि कायेन वर्द्धमानेन वर्धते । तद्वत्तृष्णापि वित्तेन वर्द्धमानेन वर्द्धते

જેમ શરીર વધે તેમ શિંગ વધે, તેમ ધન વધે તેમ તૃષ્ણા પણ વધતી જાય છે.

Verse 46

अनंतपारा दुष्पूरा तृष्णा दुःखशतावहा । अधर्मबहुला चैव तस्मात्तां परिवर्जयेत्

તૃષ્ણાનો પાર નથી, તે દુરપૂરી છે અને સૈકડો દુઃખ લાવે છે; તે અધર્મથી ભરપૂર છે, તેથી તેને ત્યજી દેવી જોઈએ.

Verse 47

गौतम उवाच । संतुष्टः केन चाल्योऽस्ति फलैरपि विवर्जितः । सर्वोपीन्द्रियलौल्येन संकटे भ्रमति द्विजाः

ગૌતમ બોલ્યા—જે સંતોષમાં સ્થિર છે તેને કોણ હલાવી શકે, ભલે તે ફળોથી વંચિત હોય? પરંતુ હે દ્વિજોએ, ઇન્દ્રિયલોલુપતાથી સર્વે જ સંકટમાં ભટકે છે।

Verse 48

सर्वत्र संपदस्तस्य संतुष्टं यस्य मानसम् । उपानद्गूढपादस्य ननु चर्मास्तृतेव भूः

જેનું મન સંતોષમાં છે, તેના માટે સર્વત્ર સંપત્તિ છે. જેના પગ પાદુકાથી ઢંકાયેલા છે, તેના માટે ધરતી જાણે ચામડાથી પાથરેલી હોય.

Verse 49

संतोषामृततृप्तानां यत्सुखं शांतचेतसाम् । कुतस्तद्धनलुब्धानामितश्चेतश्च धावताम्

સંતોષ-અમૃતથી તૃપ્ત અને શાંતચિત્ત લોકોનું જે સુખ છે—તે ધનલોભીઓને ક્યાંથી મળે, જેમનું મન અહીં-ત્યાં દોડે છે?

Verse 50

असंतोषः परं दुःखं संतोषः परमं सुखम् । सुखार्थी पुरुषस्तस्मात्संतुष्टः सततं भवेत्

અસંતોષ પરમ દુઃખ છે, સંતોષ પરમ સુખ છે. તેથી સુખ ઇચ્છનાર પુરુષે સદા સંતોષમાં રહેવું જોઈએ.

Verse 51

विश्वामित्र उवाच । कामं कामयमानस्य यदि कामः स सिध्यति । तथान्यो जायते पुंसस्तत्क्षणादेव कल्पितः

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—ઇચ્છા કરનાર પુરુષની ઇચ્છા સિદ્ધ થઈ જાય તોય, એ જ ક્ષણે તેના અંદર બીજી નવી કલ્પિત ઇચ્છા જન્મે છે.

Verse 52

न जातु कामी कामानां सहस्रैरपि तुष्यति । हविषा कृष्णवर्त्मेव वांछा तस्य विवर्धते

કામાસક્ત મનુષ્ય હજારો ભોગોથી પણ કદી તૃપ્ત થતો નથી; હવિષ્યથી પોષાતી અગ્નિ જેમ વધે તેમ તેની વાસના વધુ વધે છે।

Verse 53

कामानभिलषन्मोहान्न नरः सुखमाप्नुयात् । श्येनालयतरुच्छायां व्रजन्निव कपिञ्जलः

કામનાઓની લાલસાથી મોહિત મનુષ્ય સુખ પામતો નથી; જેમ બાજના વસવાટવાળા વૃક્ષની છાયામાં આરામ કરવા જાય તેવો તીતર।

Verse 54

नित्यं सागरपर्यन्तां यो भुङ्क्ते पृथिवीमिमाम् । तुल्याश्मकाश्चनश्चैव स कृतार्थो महीपतेः

જે રાજા દરરોજ સમુદ્રપર્યંત આ પૃથ્વીનો ભોગ કરે, તેના માટે પથ્થર અને સોનું સમાન બની જાય—ત્યારે જ તે નૃપ સાચે કૃતાર્થ છે।

Verse 55

जमदग्निरुवाच । योऽर्थं प्राप्याधमो विप्रः शोचितव्येपि हृष्यति । न च पश्यति मन्दात्मा नरकं चा कुतोभयः

જમદગ્નિ બોલ્યા—ધન મેળવી અધમ બ્રાહ્મણ શોકનીય બાબતોમાં પણ હર્ષ કરે છે; તે મંદાત્મા નરકને જોતો નથી, તો તેને ભય ક્યાંથી થાય?

Verse 56

प्रतिग्रहसमर्थानां निवृत्तानां प्रतिग्रहात् । य एव ददतां लोकास्त एवाप्रतिगृह्णताम्

દાન સ્વીકારવાની શક્તિ હોવા છતાં જે સ્વીકારતા નથી, દાતાઓને જે લોક પ્રાપ્ત થાય છે, તે જ લોક તેમને પણ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 57

अरुन्धत्युवाच । बिसतंतुर्यथाऽनन्तो नालमासाद्य संस्थितः । तृष्णा चैवमनाद्यन्ता स्थिता देहे शरीरिणाम्

અરુન્ધતીએ કહ્યું—જેમ કમળનો તંતુ દાંડીમાં આધાર પામી પણ અનંત સમો લાગે છે, તેમ તૃષ્ણા પણ અનાદિ-અનંત થઈ દેહધારીઓના દેહમાં સ્થિત રહે છે.

Verse 58

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः । याऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्

જે તૃષ્ણા દુર્મતિઓને ત્યજવી દુષ્કર છે, જે વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ જીર્ણ થતી નથી, જે પ્રાણાંતક રોગ છે—તે તૃષ્ણા ત્યાગવાથી સુખ મળે છે.

Verse 60

पशुमुख उवाच यदाचरन्ति विद्वांसः सदा धर्मपरायणाः । तदेव विदुषा कार्यमात्मनो हितमिच्छता

પશુમુખે કહ્યું—સદા ધર્મપરાયણ વિદ્વાનો જે આચરણ કરે છે, પોતાનું સાચું હિત ઇચ્છનાર વિદ્વાનએ પણ એ જ કરવું જોઈએ.

Verse 62

चमत्कारपुरेक्षेत्रे विविशुस्ते ततः परम् । ददृशुः सहसा प्राप्तं परिव्राजं शुनोमुखम्

પછી તેઓ ચમત્કારપુરના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ્યા. ત્યાં અચાનક આવી પહોંચેલા શુનોમુખ નામના પરિવ્રાજકને તેમણે જોયો.

Verse 63

तेनैव सहितास्तत्र गत्वा किञ्चिद्वनान्तरम् । दृष्टवन्तस्ततो हृद्यं सरः पंकजशोभितम्

તેની સાથે તેઓ થોડું વનાંતરમાં ગયા; ત્યાર પછી કમળોથી શોભિત મનોહર સરોવર તેમણે જોયું.

Verse 64

ततो बुभुक्षयाविष्टा बिसान्यादाय भूरिशः । तीरे निक्षिप्य सरसश्चक्रुः पुण्यां जल क्रियाम्

પછી ભૂખથી વ્યાકુળ થઈ તેઓએ ઘણાં મૃણાલ (કમળના ડાંઠ) એકત્ર કર્યા; સરોવરના કિનારે મૂકી તેમણે પુણ્યદાયી જલ-ક્રિયા કરી।

Verse 65

अथोत्तीर्यजलात्सर्वे ते समेत्य परस्परम् । बिसानि तान्यपश्यन्त इदं वचनमब्रुवन्

પછી તેઓ બધા જળમાંથી બહાર આવી પરસ્પર ભેગા થયા. તે મૃણાલો ન દેખાતા તેમણે એકબીજાને આ વચન કહ્યું।

Verse 66

ऋषय ऊचुः । केन क्षुधाभितप्तानामस्माकं निर्दयात्मना । मृणालानि समस्तानि स्थानादस्माद्धृतानि च

ઋષિઓએ કહ્યું—અમે ભૂખથી પીડિત છીએ; કયા નિર્દય હૃદયવાળાએ આ સ્થાનથી અમારા બધાં મૃણાલ (કમળડાંઠ) ઉઠાવી લીધાં?

Verse 67

ते शंकमाना अन्योन्यमृषयः शंसितव्रताः । प्रचक्रुः शपथान्रौद्रानात्मनः प्रविशुद्धये

વ્રતપ્રસિદ્ધ તે ઋષિઓ પરસ્પર શંકા કરતાં, આત્મશુદ્ધિ અને નિર્દોષતા સ્પષ્ટ કરવા માટે તેમણે કઠોર, રૌદ્ર શપથો ઉચ્ચાર્યા।

Verse 68

कश्यप उवाच । सर्वभक्षः सदा सोऽस्तु न्यासलोभं करोतु वा । कूटसाक्षित्वमभ्ये तु बिसस्तैन्यं करोति यः

કશ્યપે કહ્યું—જે મૃણાલ-ચોરી કરે, તે સદા સર્વભક્ષ (અપવિત્ર પણ ભક્ષણ કરનાર) બની રહે; અથવા તેને ન્યાસલોભ (અમાનત હડપવાની લાલસા) થાય; અને કૂટસાક્ષી (ખોટી સાક્ષી) આપવાનો દોષ પણ તેને લાગે।

Verse 69

धर्मं करोतु दंभेन राजानं चोपसेवताम् । मधुमांसं सदाश्नातु बिसस्तैन्यं करोति यः

જે બિસ (કમળની ડાંડી) ચોરી કરે, તે દંભથી ‘ધર્મ’ કરે, લાભ માટે રાજાની સેવા કરે અને સદા મધુ તથા માંસનું ભક્ષણ કરે।

Verse 70

वसिष्ठ उवाच । अनृतौ मैथुनं यातु दिवा वाप्यथ पर्वणि । अतिथिः स्यात्ततोऽन्योन्यं बिसस्तैन्यं करोति यः

વસિષ્ઠે કહ્યું—જે બિસ ચોરી કરે, તે અયોગ્ય કાળે—દિવસે કે પર્વદિને—મૈથુન કરે; અને પછી પરસ્પરવિરોધી, પરાશ્રયી ‘અતિથિ’ બની રહે।

Verse 71

भरद्वाज उवाच । योधिगम्य गुरोः शास्त्रं निष्क्रयं न प्रयच्छति । तस्यैनसा स युक्तोस्तु बिसस्तैन्यं करोति यः

ભરદ્વાજે કહ્યું—જે ગુરુ પાસેથી શાસ્ત્ર શીખીને પણ યોગ્ય નિષ્ક્રય/દક્ષિણા આપતો નથી, તેના પાપથી તે જોડાયેલો રહે—જે બિસ ચોરી કરે।

Verse 72

नृशंसोऽस्तु स सर्वत्र समृद्ध्या चाप्यहंकृतः । मत्सरी पिशुनश्चैव बिसस्तैन्यं करोति यः

જે બિસ ચોરી કરે, તે સર્વત્ર નિર્દય રહે; સમૃદ્ધિમાં પણ અહંકારી રહે; અને ઈર્ષ્યાળુ તથા પિશુન (ચુગલખોર) પણ બને।

Verse 73

विश्वामित्र उवाच । एकाकी मृष्टम श्नातु प्रशंस्यादथ चात्मनः । वेदविक्रयकर्तास्तु बिसस्तैन्यं करोति यः

વિશ્વામિત્રે કહ્યું—જે બિસ ચોરી કરે, તે એકલો જ સ્વાદિષ્ટ ભોજન કરે, પોતાની જ પ્રશંસા કરે, અને વેદનો વેચાણ કરનાર બને।

Verse 74

जमदग्निरुवाच । कन्यां यच्छतु वृद्धाय स भूयाद्वृषली पतिः । अस्तु वार्धुषिको नित्यं बिसस्तैन्यं करोति यः

જમદગ્નિએ કહ્યું—જે કમળના ડાંઠની ચોરી કરે, તે પોતાની કન્યાને વૃદ્ધને અર્પે; તે નીચજાત સ્ત્રીનો પતિ બને અને સદા વ્યાજખોર રહે।

Verse 75

गौतम उवाच । स गृह्णात्वविकादानं करोतु हयविक्रयम् । प्रकरो तु गुरोर्निंदां बिसस्तैन्यं करोति यः

ગૌતમએ કહ્યું—અદત્ત વસ્તુ લેવી કે ઘોડાનો વેપાર કરવો પણ બને; પરંતુ જે ગુરુની નિંદા કરે, તે કમળના ડાંઠ-ચોર સમાન મહાઅપરાધી છે।

Verse 76

अत्रिरुवाच । मातरं पितरं नित्यं दुर्मतिः सोऽवमन्यताम् । शूद्रं पृच्छतु धर्मार्थं बिसस्तैन्यं करोति यः

અત્રિએ કહ્યું—જે ધર્મ વિષয়ে શૂદ્રને પૂછે, તે દુર્મતિ જાણે સદા માતા-પિતાનું અપમાન કરે; તે કમળના ડાંઠ-ચોર સમાન ગણાય।

Verse 77

प्रतिश्रुत्य न यो दद्याद्ब्राह्मणाय गवादिकम् । तस्यैनसा स युज्येत बिसस्तैन्यं करोति यः

જે બ્રાહ્મણને ગાય વગેરે આપવાનો વચન આપી પણ ન આપે, તે તે પાપથી બંધાય; તેને કમળના ડાંઠ-ચોર સમાન માનવામાં આવે છે।

Verse 78

अरुंधत्युवाच । करोतु पत्युः पूर्वं सा भोजनं शयनं तथा । नारी दुष्टसमाचारा बिसस्तैन्यं करोति या

અરુંધતીએ કહ્યું—સ્ત્રીએ પ્રથમ પતિ માટે ભોજન અને શયનસ્થાનની વ્યવસ્થા કરવી; જે દુષ્ટ આચરણવાળી કમળના ડાંઠની ચોરી કરે, તે નિંદનીય છે।

Verse 79

चण्डोवाच । स्वामिनः प्रतिकूलास्तु धर्मद्वेषं करोतु च । साधुद्वेषपरा चैव बिसस्तैन्यं करोति या

ચંડે કહ્યું—જે સ્ત્રી સ્વામી પ્રત્યે પ્રતિકૂળ રહે, ધર્મનો દ્વેષ કરે, સાધુઓની નિંદામાં તત્પર રહે અને કમળના રેશાં જેટલી નાની વસ્તુની પણ ચોરી કરે, તે પાપિણી જાણવી।

Verse 80

पशुमुख उवाच । स्वामिद्रोहरतो नित्यं स भूयात्पापकृन्नरः । साधु द्वेषपरश्चैव बिसस्तैन्यं करोति यः

પશુમુખે કહ્યું—જે મનુષ્ય સદા સ્વામીદ્રોહમાં રત રહે, તે પાપકર્તા બને છે. તેમજ જે સાધુઓ પ્રત્યે દ્વેષ રાખીને કમળના ડાંઠ ચોરી કરે, તે પણ પાપકર્મી છે।

Verse 81

शुनोमुख उवाच । वेदान्स पठतु न्यायाद्गृहस्थः स्यात्प्रियातिथिः । सत्यं वदतु चाजस्रं बिसस्तैन्यं करोति यः

શુનોમુખે કહ્યું—ગૃહસ્થ ન્યાયપૂર્વક વેદોનું અધ્યયન કરે, અતિથિપ્રિય બને અને અવિરત સત્ય બોલે; પરંતુ જે કમળના ડાંઠ ચોરી કરે, તે ધર્મથી પતિત થાય છે।

Verse 82

ऋषय ऊचुः । इष्ट एव द्विजातीनां यस्त्वया शपथः कृतः । बिसस्तैन्यं हि चास्माकं तन्नूनं भवता कृतम्

ઋષિઓએ કહ્યું—દ્વિજાતિઓ માટે તું કરેલો શપથ યોગ્ય જ છે; પરંતુ અમારા કમળના ડાંઠની ચોરી નિશ્ચયે તારા દ્વારા જ થઈ છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 83

शुनोमुख उवाच । मया हृतानि सर्वेषां बिसानीमानि वो द्विजाः । धर्मान्वै श्रोतुकामेन मां जानीत पुरंदरम्

શુનોમુખે કહ્યું—હે દ્વિજોએ, તમારા આ બધા કમળના ડાંઠ મેં જ લઈ લીધા છે; પરંતુ ધર્મકથા સાંભળવાની ઇચ્છાથી જ મેં એવું કર્યું—મને પુરંદર તરીકે જાણો।

Verse 84

युष्माकं परितुष्टोऽस्मि लोभाभावाद्द्विजोत्तमाः । तस्मात्स्वर्गं मया सार्द्धं शीघ्रमागम्यतामिति ।ा

હે દ્વિજોત્તમો, લોભના અભાવથી હું તમારાથી પૂર્ણ પ્રસન્ન છું. તેથી મારી સાથે તત્કાળ સ્વર્ગે આવો—એમ તેણે કહ્યું।

Verse 85

ऋषय ऊचुः । मोक्षमार्गं समासक्ता न वयं स्वर्गलिप्सवः । तस्मात्तपश्चरिष्यामः सरसीह विमुक्तये

ઋષિઓએ કહ્યું—અમે મોક્ષમાર્ગમાં આસક્ત છીએ; સ્વર્ગની લાલસા નથી. તેથી હે શક્ર, આ સરોવરમાં મુક્તિ માટે અમે તપ કરીશું।

Verse 86

पूर्णा सागरपर्यंतां चरित्वा पृथिवी मिमाम् । प्राणयात्रां प्रकुर्वाणा मृणालैर्मुनिसत्तमाः । तस्माद्गच्छ तव श्रेयो भूयादस्मात्समागमात्

સમુદ્રપર્યંત આ સમગ્ર પૃથ્વી પરિભ્રમણ કરીને, મુનિશ્રેષ્ઠો કમળના નાળથી પ્રાણયાત્રા ચલાવતા આગળ વધે છે. તેથી તું પ્રસ્થાન કર; અમારા આ સમાગમથી તને મહાશ્રેય પ્રાપ્ત થાઓ।

Verse 87

शक्र उवाच । न वृथा दर्शनं मे स्यात्कदाचिदपि सुव्रताः । तस्माद्गृह्णीत यच्चित्ते सदाभीष्टं व्यवस्थितम्

શક્રે કહ્યું—હે સુવ્રતો, મારું દર્શન તમારે માટે ક્યારેય વ્યર્થ ન બને. તેથી તમારા ચિત્તમાં જે સદૈવ અભીષ્ટ અને દૃઢ છે, તે વર સ્વીકારો।

Verse 88

ऋषय ऊचुः आश्रमोऽयं सुविख्यातो भूयाच्छक्र महीतले । नाम्नास्माकं तथा नृणां सर्वपातकनाशनः

ઋષિઓએ કહ્યું—હે શક્ર, આ આશ્રમ પૃથ્વી પર બહુ પ્રસિદ્ધ થાઓ. અને અમારા નામથી ઓળખાઈને તે મનુષ્યો માટે સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર બન્યો રહે।

Verse 89

वयं स्थास्यामहे नित्यमत्रैव सुरसत्तम । तपोऽर्थं भावितात्मानो यावन्मोक्षगतिर्ध्रुवा

હે દેવશ્રેષ્ઠ! તપ માટે ભાવિત આત્મા બની અમે અહીં જ સદૈવ નિવાસ કરીશું, જ્યાં સુધી મોક્ષની ધ્રુવ ગતિ પ્રાપ્ત ન થાય।

Verse 90

इन्द्र उवाच । त्रैलोक्येऽपि सुविख्यात आश्रमो वो भविष्यति । तथा कामप्रदश्चैव लोकानां संभविष्यति

ઇન્દ્રે કહ્યું—તમારો આ આશ્રમ ત્રિલોકમાં પણ સુવિખ્યાત થશે, અને લોકોએ ઇચ્છેલા વરદાન આપનાર પણ બનશે।

Verse 91

यो यं काममभिध्याय श्राद्धमत्र करिष्यति । श्रावणे पौर्णमास्यां च स तं सर्वमवा प्स्यति

જે વ્યક્તિ જે ઇચ્છાનું ચિંતન કરીને અહીં શ્રાદ્ધ કરશે—ખાસ કરીને શ્રાવણ પૂર્ણિમાએ—તે તે સર્વ ફળ પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 92

निष्कामो वा नरो यस्तु श्राद्धं दानमथापि वा । प्रकरिष्यति मोक्षं स समवाप्स्यत्यसंशयम्

અથવા જે પુરુષ નિષ્કામ બની અહીં શ્રાદ્ધ કે દાન કરશે, તે નિઃસંદેહ મોક્ષ પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 93

ये चात्र देहं त्यक्ष्यंति युष्माकं चाश्रमे शुभे । अपि पापसमायुक्तास्ते यास्यंति परां गतिम्

અને જે લોકો અહીં તમારા શુભ આશ્રમમાં દેહ ત્યાગ કરશે, તેઓ પાપયુક્ત હોવા છતાં પરમ ગતિને પામશે।

Verse 94

इंगुदैर्बदरैर्वापि बिल्वैर्भल्लातकैरपि । पितॄनुद्दिश्य यः श्राद्धं करिष्यति समाहितः

જે એકાગ્ર ચિત્તે પિતૃઓને ઉદ્દેશીને ઇંગુદ, બોર, બિલ્વ અથવા ભલ્લાતક ફળોથી શ્રાદ્ધ કરે છે, તે તેનું યોગ્ય પુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 95

स यास्यति परां सिद्धिं दुर्लभां त्रिदशैरपि । सर्वपापविनिर्मुक्तः स्तूयमानश्च किंनरैः

તે દેવતાઓને પણ દુર્લભ એવી પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશે; સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ કિન્નરો દ્વારા સ્તુત થશે.

Verse 96

जगामादर्शनं तेऽपि स्थितास्तत्र द्विजोत्तमाः

તે પણ દૃષ્ટિથી અદૃશ્ય થયો; અને તે ઉત્તમ દ્વિજોએ ત્યાં જ નિવાસ કર્યો.

Verse 97

ततः काले गते तेऽपि कृत्वा तीव्रं महत्तपः । संप्राप्ताः परमं स्थानं जरामरणवर्जितम्

પછી સમય પસાર થતાં તેમણે પણ તીવ્ર અને મહાન તપ કર્યું અને જરા-મરણથી રહિત પરમ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 98

तैस्तत्र स्थापितं लिङ्गं देवदेवस्य शूलिनः । तस्य संदर्शनादेव नरः पापाद्विमुच्यते

તેમણે ત્યાં દેવદેવ શૂલિનનું લિંગ સ્થાપ્યું; તેના માત્ર દર્શનથી જ મનુષ્ય પાપથી મુક્ત થાય છે.

Verse 99

यस्तल्लिंगं पुनर्भक्त्या पुष्पधूपानुलेपनैः । अर्चयेत्स ध्रुवं मुक्तिं प्राप्नोति द्विजसत्तमाः

જે પુનઃ ભક્તિપૂર્વક તે લિંગને પુષ્પ, ધૂપ અને અનુલેપનથી અર્ચે છે, તે નિશ્ચયે મુક્તિ પામે છે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો।

Verse 100

एतत्पवित्र मायुष्यं सर्वपातकनाशनम् । सप्तर्षोणां समाख्यातमाश्रमस्यानुकीर्तनम्

આ પવિત્ર વર્ણન આયુષ્યવર્ધક અને સર્વ પાતકોનો નાશ કરનારું છે; આ સપ્તર્ષિઓના આશ્રમનું પ્રસિદ્ધ અનુકીર્તન છે।