Adhyaya 184
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મયજ્ઞના ત્રીજા દિવસે યજ્ઞમંડપનું વિધિવત્ દૃશ્ય આવે છે. ઋત્વિજ પુરોહિતો પોતાના-પોતાના કર્મમાં વ્યસ્ત છે; પક્વ અન્ન, ઘૃત-દૂધની સમૃદ્ધિ અને દાન માટે પૂરતું ધન—આ બધું યજ્ઞની ઐશ્વર્યસભરતા દર્શાવે છે. આવી સમૃદ્ધિ વચ્ચે પણ પરમ જ્ઞાનની જિજ્ઞાસા ઊઠે છે. ત્યારે ત્રિકાલદર્શી સમાન એક જ્ઞાની અતિથિ આવે છે, તેનું સન્માન થાય છે અને પુરોહિતો તેની અદભુત દૃષ્ટિનું કારણ પૂછે છે. અતિથિ પોતાનું જીવનવૃત્તાંત કહીને છ “ગુરુ” દર્શાવે છે—પિંગલા નામની વેશ્યા, કુરર પક્ષી, સર્પ, સારંગ મૃગ, બાણ બનાવનાર ઇષુકાર અને એક કન્યા. તેનો ઉપદેશ એ છે કે જ્ઞાન માત્ર એક માનવ ગુરુ પાસેથી જ નહીં, પરંતુ જીવજંતુઓના વર્તનનું ધ્યાનપૂર્વક નિરીક્ષણ અને મનનથી પણ પ્રાપ્ત થાય છે. પિંગલાનો પાઠ મુખ્ય છે—આશા-બંધ તૃષ્ણાથી દુઃખ વધે છે, અપેક્ષા છોડવાથી શાંતિ મળે છે; તે ચિંતાભર્યું રાહ જોવું અને સ્પર્ધાત્મક દેખાડો ત્યજીને સંતોષથી સૂઈ જાય છે. વાર્તાકાર પણ એ જ વૈરાગ્ય અપનાવી આંતરિક શાંતિથી શરીરને લાભ—વિશ્વામ, પાચન અને બળ—થાય છે એમ કહે છે. અંતે નીતિ—પ્રાપ્તિથી ઇચ્છા વધે છે; તેથી દિવસનું આચરણ એવું રાખો કે રાત્રે નિર્ભય અને નિર્વિઘ્ન નિદ્રા આવે.
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । तृतीये च दिने प्राप्ते त्रयोदश्यां द्विजोत्तमाः । प्रातःसवनमादाय ऋत्विजः सर्व एव ते । स्वेस्वे कर्मणि संलग्ना यज्ञकृत्यसमुद्भवे
સૂતજી બોલ્યા— હે દ્વિજોત્તમો! ત્રીજા દિવસે, ત્રયોદશી તિથિ પ્રાપ્ત થતાં, સર્વ ઋત્વિજોએ પ્રાતઃસવનનું અનુષ્ઠાન કરીને યજ્ઞકૃત્યમાંથી ઉત્પન્ન પોતાના-પોતાના કર્તવ્યમાં તલ્લીન થયા।
Verse 2
ततः प्रवर्तते यज्ञस्तदा पैतामहो महान् । सर्वकामसमृद्धस्तु सर्वैः समुदितो गुणैः
પછી તે મહાન્ પૈતામહ યજ્ઞ પ્રવર્ત્યો— સર્વ કામનાઓથી સમૃદ્ધ અને સર્વ ગુણોથી સમન્વિત।
Verse 3
दीयतां दीयतां तत्र भुज्यतां भुज्यतामिति । एकः संश्रूयते शब्दो द्वितीयो द्विजसंभवः
ત્યાં એક અવાજ સંભળાતો— “આપો, આપો!” અને બીજો— “ભોજન કરો, ભોજન કરો!”— એવો દ્વિજોમાં ઉદ્ભવેલો કોલાહલ હતો।
Verse 4
नान्यस्तत्र तृतीयस्तु यज्ञे पैतामहे शुभे । यो यं कामयते कामं हेमरत्नसमुद्भवम्
તે શુભ પૈતામહ યજ્ઞમાં ત્રીજો કોઈ નાદ ન હતો. જે જે જેવી કામના કરતો— સોનું-રત્નમાંથી ઉપજતી (ઐશ્વર્યની) ઇચ્છા—
Verse 5
स तत्प्राप्नोत्यसंदिग्धं वांछिताच्च चतुर्गुणम् । पक्वान्नस्य कृतास्तत्र दृश्यंते पर्वताः शुभाः
તે નિઃસંદેહ તે પ્રાપ્ત કરતો— ઇચ્છિત કરતાં ચારગણું વધુ. ત્યાં પક્વ અન્નના શુભ ઢગલા પર્વતો સમાન દેખાતા હતા।
Verse 6
घृतक्षीर महानद्यो दानार्थं वित्तराशयः । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तः कश्चिज्ज्ञानी द्विजोत्तमाः
ઘી અને દૂધની જાણે મહાનદીઓ વહેતી હોય તેમ, દાનાર્થે ધનરાશિના ઢગલા તૈયાર હતા. એ વચ્ચે, હે દ્વિજોત્તમો, એક જ્ઞાની પુરુષ ત્યાં આવી પહોંચ્યો।
Verse 7
अतीतानागतान्वेत्ति वर्तमानं च यः सदा । स ब्रह्माणं नमस्कृत्य निविष्टश्च तदग्रतः
જે સદા ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન જાણે છે, તેણે બ્રહ્માને નમસ્કાર કરીને તેમના સમક્ષ બેસી ગયો।
Verse 8
कर्मांतरेषु विप्राणां स सर्वेषां द्विजोत्तमाः । कथयामास यद्वृत्तं बाल्यात्प्रभृति कृत्स्नशः
વૈદિક બ્રાહ્મણો પોતાના પોતાના કર્મમાં વ્યસ્ત હતા ત્યારે, તે દ્વિજોત્તમે બાળપણથી શરૂ કરીને થયેલું સર્વ વૃત્તાંત સંપૂર્ણ રીતે કહ્યો।
Verse 9
ततस्त ऋत्विजः सर्वे कौतुकाविष्टचेतसः । पप्रच्छुर्ज्ञानिनं तं च विस्मयोत्फुल्ललोचनाः
પછી બધા ઋત્વિજોના ચિત્તમાં કૌતુક છવાઈ ગયું; આશ્ચર્યથી ફાટી નીકળેલી આંખો સાથે તેમણે તે જ્ઞાનીને પ્રશ્ન કર્યો।
Verse 10
विस्मृतानि स्मरंतस्ते निजकृत्यानि वै ततः । प्रोक्तानि गर्हणीयानि ह्यसंख्यातानि सर्वशः
પછી તેઓ ભૂલાઈ ગયેલા પોતાના કર્મોને સ્મરીને, સર્વ રીતે અસંખ્ય નિંદનીય કર્મોની વાત કહેવા લાગ્યા।
Verse 11
ततस्ते पुनरेवाथ पप्रच्छुर्ज्ञानिनं च तम् । लोकोत्तरमिदं ज्ञानं कथं ते संस्थितं द्विज
પછી તેમણે ફરી તે જ્ઞાનીને પૂછ્યું— “હે દ્વિજ, આ લોકોત્તર જ્ઞાન તારા અંતરમાં કેવી રીતે સ્થિર થયું?”
Verse 12
को गुरुस्ते समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः । अहोज्ञानमहो ज्ञानं नैतद्दृष्टं श्रुतं च न
“તમારા ગુરુ કોણ છે? કહો; અમારું કૌતૂહલ બહુ મોટું છે. અહો જ્ઞાન, અહો જ્ઞાન— આવું ન જોયું, ન સાંભળ્યું.”
Verse 13
यादृशं ते द्विजश्रेष्ठ दृश्यते पार्थसंस्थितम् । किं ब्रह्मणा स्वयं विप्र त्वमेवं प्रतिबोधितः
“હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તારા માં જે પર્વત સમું દૃઢ સ્થૈર્ય દેખાય છે— હે વિપ્ર, શું સ્વયં બ્રહ્માએ તને આમ પ્રબોધ્યો?”
Verse 14
किं वा हरेण तुष्टेन किं वा देवेन चक्रिणा । नान्यप्रबोधितस्यैवं ज्ञानं संजायते स्फुटम्
“અથવા પ્રસન્ન હરિ દ્વારા, અથવા ચક્રધારી દેવ દ્વારા? કારણ કે અન્યના પ્રબોધ વિના આવું સ્પષ્ટ જ્ઞાન જન્મતું નથી.”
Verse 15
अतिथिरुवाच । पिंगला कुररः सर्पः सारंगश्चैव यो वने । इषुकारः कुमारी च षडेते गुरवो मम
અતિથિ બોલ્યા— “પિંગલા, કુરર પક્ષી, સર્પ અને વનમાં વસતો સારંગ (હરણ); ઇષુકાર (બાણ બનાવનાર) અને કુમારી— આ છ મારા ગુરુ છે।”
Verse 16
एतेषां चेष्टितं दृष्ट्वा ज्ञानं मे समुपस्थितम्
આ (છ જણ)ના આચરણને જોઈને મારા અંતરમાં જ્ઞાન પ્રગટ થયું અને સ્થિર થયું.
Verse 17
ब्राह्मणा ऊचुः । कथयस्व महाभाग कथं ते गुरवः स्थिताः । कीदृशं च त्वया दृष्टं तेषां चैव विचेष्टितम्
બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—હે મહાભાગ! કહો, તમારા ગુરુઓ કેવી સ્થિતિમાં છે? તમે પોતે શું જોયું, અને તેમનું આચરણ-વર્તન કેવું હતું?
Verse 18
कस्मिन्देशे त्वमुत्पन्नः कस्मिन्स्थाने वदस्व नः । किंनामा किं नु गोत्रश्च सर्वं विस्तरतो वद
તમે કયા દેશમાં જન્મ્યા અને કયા સ્થાને છો—અમને કહો. તમારું નામ શું અને તમારું ગોત્ર કયું—બધું વિસ્તારે કહો.
Verse 19
अतिथिरुवाच । आसन्नव पुरे विप्राश्चत्वारो ये विवासिताः । शुनःशेपोऽथ शाक्रेयो बौद्धो दांतश्चतुर्थकः
અતિથિ બોલ્યા—આસન્નવ નગરમાં ચાર બ્રાહ્મણો નિર્વાસિત હતા—શુનઃશેપ, શાક્રેય, બૌદ્ધ અને ચોથો દાંત।
Verse 20
तेषां मध्ये तु यो बौद्धः शांतो दांत इति स्मृतः । छन्दोगगोत्रविख्यातो वेदवेदांगपारगः
તેમામાં જે બૌદ્ધ હતો, તે ‘શાંત’ અને ‘દાંત’ તરીકે સ્મરાતો; છાંદોગ ગોત્રમાં વિખ્યાત અને વેદ તથા વેદાંગોમાં પારંગત હતો।
Verse 21
नागरेषु समुत्पन्नः पश्चिमेवयसि स्थितः । तस्याहं प्रथमः पुत्रः प्राणेभ्योऽपि सुहृत्प्रियः
તે નાગરોમાં જન્મ્યો અને ઉત્તરવયે સ્થિર થયો. હું તેનો પ્રથમ પુત્ર છું—પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય, વિશ્વાસુ સખા સમો લાડકો.
Verse 22
ततोऽहं यौवनं प्राप्तो यदा द्विजवरोत्तम तदा मे दयितस्तातः पंचत्वं समुपागतः
પછી, હે દ્વિજવરોત્તમ, જ્યારે હું યુવનને પ્રાપ્ત થયો, એ જ સમયે મારા પ્રિય પિતા પંચત્વને પામ્યા—અર્થાત્ દેહત્યાગ કર્યો.
Verse 23
एतस्मिन्नंतरे राजा ह्यानर्ताधिपतिर्द्विजाः । सुतपास्तेन निर्दिष्टोऽहं तु कंचुकिकर्मणि
આ વચ્ચે, હે દ્વિજજન, આનર્તના અધિપતિ રાજાએ સુતપાસ દ્વારા મને કંચુકી (અંતઃપુર સેવક)ના કાર્યમાં નિયુક્ત કર્યો.
Verse 24
शांतं दांतं समालोक्य विश्वस्तेन महात्मना । तस्य चांतःपुरे ह्यासीत्पिंगलानाम नायिका
શાંત અને સંયમી જોઈ તે મહાત્મા રાજાએ (મારા પર) વિશ્વાસ મૂક્યો. અને તેના અંતઃપુરમાં પિંગલા નામની એક મુખ્ય નાયિકા હતી.
Verse 25
दौर्भाग्येण समोपेता रूपेणापि समन्विता । अथान्याः शतशस्तस्य भार्याश्चांतःपुरे स्थिताः
તે દુર્ભાગ્યથી યુક્ત હતી, છતાં રૂપ-લાવણ્યથી પણ સમન્વિત હતી. અને તેના સિવાય, તે રાજાની સૈકડો અન્ય પત્નીઓ પણ અંતઃપુરમાં વસતી હતી.
Verse 26
ताः सर्वा रजनीवक्त्रे व्याकुलत्वं प्रयांति च । आहरंति परान्गन्धान्धूपांश्च कुसुमानि च
રાત્રી આવતાં જ તે સર્વ સ્ત્રીઓ વ્યાકુળ થઈ; અને ઉત્તમ સુગંધ, ધૂપ તથા પુષ્પો લઈને આવવા લાગી।
Verse 27
विलेपनानि मुख्यानि सुरभीणि तथा पुरः । पुष्पाणि च विचित्राणि ह्यन्याः सूक्ष्मांबराणि च
આગળ શ્રેષ્ઠ સુગંધિત લેપન મૂકાયા; વિવિધ રંગોના પુષ્પો તથા અન્ય નાજુક વસ્ત્રો પણ લાવવામાં આવ્યા।
Verse 28
तावद्यावत्स्थितः कालः शयनीयसमुद्भवः । मन्मथोत्साहसं युक्ताः पुलकेन समन्विताः
શય્યાસુખમાંથી ઉપજેલો સમય જેટલો રહ્યો, તેટલો તેઓ મનમથના ઉત્સાહથી યુક્ત અને રોમાંચથી ભરપૂર રહ્યા।
Verse 29
एका जानाति मां सुप्तां नूनमाकारयिष्यति । अन्या जानाति मां चैव परस्परममर्षतः
એકને ખબર છે કે હું સૂતો છું; તે નિશ્ચયે મને જગાડવાનો પ્રયત્ન કરશે; બીજી પણ જાણે છે—અને તેઓ પરસ્પર ઈર્ષ્યા કરે છે।
Verse 30
स्पर्धयन्ति प्रयुध्यन्ति विरूपाणि वदन्ति च । तासां मध्यात्ततश्चैका प्रयाति नृपसंनिधौ
તેઓ સ્પર્ધા કરે, ઝઘડે અને કઠોર વચનો બોલે; પછી તેમની વચ્ચેમાંથી એક રાજાના સાન્નિધ્યે જાય છે।
Verse 31
शेषा वै लक्ष्यमासाद्य निःश्वस्य प्रस्वपन्ति च । दुःखार्ता न लभन्ति स्म ताश्च निद्रां पराभवात्
બીજાઓ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરીને નિશ્વાસ નાખી સૂઈ જાય છે; પરંતુ પરાજયના કારણે દુઃખથી પીડિત તેઓને સાચી નિદ્રા મળતી નથી.
Verse 32
कामेन पीडितांगाश्च बाष्पपूर्णेक्षणाः स्थिताः
કામથી તેમના અંગો પીડિત હતા અને આંસુભરી આંખો સાથે તેઓ ઊભા રહ્યા હતા.
Verse 33
आशा हि परमं दुःखं निराशा परमं सुखम् । आशानिराशां कृत्वा च सुखं स्वपिति पिंगला
આશા જ પરમ દુઃખ છે, અને નિરાશા (અપેક્ષામુક્તિ) પરમ સુખ છે. આશા-નિરાશા ત્યજી પિંગલા સુખથી સૂવે છે.
Verse 34
न करोति च शृंगारं न स्पर्धां च कदाचन । न व्याकुलत्वमापेदे सुखं स्वपिति पिंगला
તે શૃંગાર કરતી નથી, કદી સ્પર્ધા પણ કરતી નથી; તે વ્યાકુળ થતી નથી—પિંગલા સુખથી સૂવે છે.
Verse 35
ततो मयापि तद्दृष्ट्वा तस्याश्चेष्टितमुत्तमम् । आशाः सर्वाः परित्यक्ताः स्वपिमीह ततः सुखी
તેના ઉત્તમ વર્તનને જોઈ મેં પણ બધી આશાઓ ત્યજી દીધી; તેથી હવે હું અહીં સંતોષથી સૂઉં છું.
Verse 36
ये स्वपंति सुखं रात्रौ तेषां कायाग्निरिध्यते । आहारं प्रतिगृह्णाति ततः पुष्टिकरं परम्
જે રાત્રે સુખથી સૂવે છે, તેમનો દેહાગ્નિ સારી રીતે પ્રજ્વલિત થાય છે. ત્યારબાદ શરીર આહારને યથાવત્ ગ્રહણ કરે છે અને તેથી પરમ પુષ્ટિકારક કલ્યાણ ઉત્પન્ન થાય છે।
Verse 37
तदेत्कारणं जातं मम तेजो भिवृद्धये । गुरुत्वे पिंगला जाता तेन सा मे द्विजोत्तमाः
આ જ કારણ બન્યું—મારા તેજની અભિવૃદ્ધિ માટે. પિંગલાએ સાચું ગાંભીર્ય (ગુરુત્વ) પ્રાપ્ત કર્યું; તેથી, હે દ્વિજોત્તમ, તે મારી ગુરુ બની।
Verse 38
आशापाशैः परीतांगा ये भवन्ति नरो र्दिताः । ते रात्रौ शेरते नैव तदप्राप्तिविचिन्तया
આશાના પાશોથી સર્વત્ર બંધાયેલા અને પીડિત એવા મનુષ્યો, ઇચ્છિત વસ્તુ ન મળે તેવી ચિંતાથી રાત્રે સૂતા નથી।
Verse 39
नैवाग्निर्दीप्यते तेषां जाठरश्च ततः परम् । आहारं वांछते नैव तन्न तेजोभिवर्धनम्
તેમનો અગ્નિ પ્રજ્વલિત થતો નથી—જઠરાગ્નિ પણ નહીં. તેઓ આહારની ઇચ્છા પણ કરતા નથી; તેથી તેમનું તેજ અને બળ વધતું નથી।
Verse 40
सर्वस्य विद्यते प्रांतो न वांछायाः कथंचन
બધી વસ્તુનો અંત હોય છે; પરંતુ ઇચ્છાનો કોઈ રીતે અંત નથી।
Verse 41
यथायथा भवेल्लाभो वांचितस्य नृणामिह । हविषा कृष्णवर्त्मेव वृद्धिं याति तथातथा
અહીં મનુષ્યને જેમ જેમ ઇચ્છિત લાભ મળે છે, તેમ તેમ તૃષ્ણા પણ વધે છે; હવિથી પોષિત અગ્નિ જેમ વધુ પ્રજ્વલિત થાય તેમ।
Verse 42
यथा शृंगं रुरोः काये वर्धमानस्य वर्धते । एवं तृष्णापि यत्नेन वर्धमानेन वर्धते
જેમ વધતા હરણના શરીરમાં શિંગ વધતું જાય છે, તેમ જ તૃષ્ણા પણ—તેના માટેનો પ્રયત્ન વધે તેમ—વધતી જાય છે।
Verse 43
एवं ज्ञात्वा महाभागः पुरुषेण विजानता । दिवा तत्कर्म कर्तव्यं येन रात्रौ सुखं स्वपेत्
આ રીતે જાણીને વિવેકી અને ભાગ્યવાન પુરુષે દિવસે એવું કર્મ કરવું જોઈએ કે જેથી રાત્રે તે નિશ્ચિંતપણે સુખથી સૂઈ શકે।
Verse 184
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्रह्मयज्ञे तृतीयदिवसे पिंगलोपाख्यानवर्णनंनाम चतुरशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં, બ્રહ્મયજ્ઞના તૃતીય દિવસે ‘પિંગલોપાખ્યાનવર્ણન’ નામનો એકસો ચોર્યાસી અધ્યાય સમાપ્ત થયો।