Adhyaya 202

Verse 1

विश्वामित्र उवाच । तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणाः सर्वे विनयावनताः स्थिताः । तं पप्रच्छुर्नरश्रेष्ठ कौतुकाविष्टचेतसः

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—તે સાંભળીને બધા બ્રાહ્મણો વિનયથી નમ્ર બની ઊભા રહ્યા; હે નરશ્રેષ્ઠ, કૌતુકથી ભરેલા ચિત્તે તેમણે તેમને પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 2

कस्यचिन्निर्णयो देयो मध्यस्थस्य द्विजोत्तमैः । वेदवाक्येन संत्यज्य वाक्यं मनुजसंभवम् ओ

કોઈ વિષયનો નિર્ણય નિષ્પક્ષ મધ્યસ્થ દ્વારા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ આપવો જોઈએ; માનવીય મત ત્યજી વેદવાક્યના આધાર પર જ ન્યાય સ્થાપવો જોઈએ.

Verse 3

कस्मात्तालत्रयं देयं मध्यगेन महात्मना । एतन्नः सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः

મહાત્મા મધ્યસ્થ ‘ત્રણ તાલ’ કેમ આપે? આ સમગ્ર વાત અમને કહો; અમને પરમ કૌતૂહલ છે.

Verse 4

तच्छ्रुत्वा भर्तृयज्ञस्तु तानुवाच द्विजोत्तमान् । श्रूयतामभिधास्यामि यदेतत्कारणं स्थितम्

આ સાંભળી ભર્તૃયજ્ઞે તે દ્વિજોત્તમોને કહ્યું— “સાંભળો; આ પ્રથાના પાછળ સ્થિર રહેલું કારણ હું સમજાવું છું.”

Verse 5

नासत्यं जायते वाक्यं नागराणां कथंचन । ब्रह्मशालास्थितानां च शुभं वा यदि वाऽशुभम्

નાગરોનું વચન ક્યારેય અસત્ય થતું નથી; ખાસ કરીને બ્રહ્મશાળામાં બેઠેલાઓનું— વિષય શુભ હોય કે અશુભ।

Verse 6

वेदोक्तेः सवनैस्तस्माद्दर्शयंति द्विजोत्तमाः । इष्टं वा यदि वानिष्टं पृच्छमानस्य चा र्थिनः

અતએવ વેદોક્ત સવનવિધિઓ દ્વારા દ્વિજોત્તમો પૂછનાર યાચકને ઇષ્ટ કે અનિષ્ટ તે પ્રગટ કરે છે.

Verse 7

भूयोभूयस्ततः कुर्यान्मध्यस्थः स द्विजन्मनाम् । प्रश्नं तस्य निमित्तं च यावत्तस्य विनिर्णयः

ત્યારે મધ્યસ્થ દ્વિજોને તે પ્રશ્નને તેના કારણ અને પ્રસંગ સહિત વારંવાર પૂછે, જ્યાં સુધી તેનો અંતિમ નિર્ણય ન થાય।

Verse 8

ब्रह्मशालोपविष्टानां यदि वाक्यं वृथा भवेत् । माहात्म्यं नश्यते तेषां ततः क्रोधः प्रजायते

બ્રહ્મશાળામાં બેઠેલાઓનું વચન જો વ્યર્થ કે અસત્ય બની જાય, તો તેમનું માહાત્મ્ય નષ્ટ થાય; ત્યારથી ક્રોધ જન્મે છે।

Verse 9

क्रोधात्सञ्जायते द्रोहो द्रोहात्पापस्य संगमः । एतस्मात्कारणाद्विप्रा मध्यस्थः पृच्छ्यते मुहुः

ક્રોધથી દ્રોહ જન્મે છે, દ્રોહથી પાપનો સંગ થાય છે. આ કારણથી, હે વિપ્રો, મધ્યસ્થને વારંવાર પૂછવામાં આવે છે।

Verse 10

समुदायः समस्तानां यथा चैव प्रजायते । तदा तालत्रयं यच्च मध्यस्थः संप्रयच्छति

અને જ્યારે સૌનો એકમત સમુદાય રચાય, ત્યારે મધ્યસ્થ તે ‘તાલત્રય’ પણ અર્પે છે।

Verse 11

तासां तु पूर्वया कामं हंति पृच्छाप्रदायिनाम् । द्वितीयया तथा क्रोधं हंति लोभं तृतीयया

આ ત્રણમાં પ્રથમથી ઉત્તર આપનારાઓની કામના શમે છે; દ્વિતીયથી ક્રોધ શમે છે; તૃતીયથી લોભ શમે છે।

Verse 12

एतस्मात्कारणाद्देयं तेन तालत्रयं द्विजाः

આ કારણથી જ, હે દ્વિજોએ, ‘તાલત્રય’નું દાન અવશ્ય કરવું જોઈએ.

Verse 13

ब्राह्मणा ऊचुः । आथर्वणश्चतुर्थस्तु ब्राह्मणः परिकीर्तितः । स कस्मात्प्रथमः प्रश्नो नागराणां प्रकीर्तितः

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—આથર્વણને તો બ્રાહ્મણવેદોમાં ચોથું કહેવાય છે; તો પછી નાગરોમાં તેને પ્રથમ પ્રશ્ન કેમ કહેવાય છે?

Verse 14

भर्तृयज्ञ उवाच । आथर्वः प्रथमः प्रश्नो यस्मात्प्रोक्तो मया द्विजाः । तदहं संप्रवक्ष्यामि शृणुध्वं सुसमाहिताः

ભર્તૃયજ્ઞે કહ્યું—હે દ્વિજોએ, મેં આથર્વણને પ્રથમ પ્રશ્ન કહ્યો છે; તેનું કારણ હવે કહું છું, તમે સૌ એકાગ્ર થઈ સાંભળો.

Verse 15

नेर्ष्या चैवात्र कर्तव्या स्वस्थानस्य विनाशनी । निरूपितं मया सम्यक्स्थानस्थस्य विशुद्धये

અહીં ઈર્ષ્યા કરવી નહીં; તે પોતાના જ સ્થાનનો વિનાશ કરે છે. પોતાના ધર્મસ્થાને સ્થિત વ્યક્તિની શુદ્ધિ માટે મેં આ વાત યોગ્ય રીતે નિરૂપિત કરી છે.

Verse 16

ऋग्यजुःसामसंज्ञाख्या अग्निष्टोमादिका मखाः । पारत्रिकाः प्रवर्तंते नैहिकाश्चाभिचारिकाः

ઋગ્, યજુઃ અને સામ નામે ઓળખાતા—અગ્નિષ્ટોમ વગેરે—યજ્ઞો પરલોકફળ માટે પ્રવર્તે છે; અને કેટલાક ઇહલોકફળ માટે પણ, જેમાં અભિચાર-પ્રતિકાર વગેરે ક્રિયાઓ સામેલ છે.

Verse 17

अथर्ववेदे तच्चोक्तं सर्वं चैवाभिचारिकम् । हिताय सर्वलोकानां ब्रह्मणा लोककारिणा

અથર્વવેદમાં જે કંઈ કહેલું છે—વિશેષ કરીને રક્ષણાત્મક તથા પ્રભાવશાળી પ્રયોગવિધિઓ—તે લોકકર્તા બ્રહ્માએ સર્વ પ્રાણીઓના હિતાર્થે પ્રણીત કર્યું છે।

Verse 18

अथर्ववेदः प्रथमं द्रष्टव्यः कार्यसिद्धये । एतस्मात्कारणादाद्यः स चतुर्थोऽपि संस्थितः

કાર્યસિદ્ધિ માટે પ્રથમ તો અથર્વવેદનું અવલોકન કરવું જોઈએ; આ કારણે વ્યવહારમાં તે ‘પ્રથમ’ છે, જો કે ગણતરીમાં તે ‘ચોથું’ સ્થિત છે।

Verse 19

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः । पृच्छा संबंधजं सर्वमेकं कार्यं सदैव हि

હે દ્વિજોત્તમો! તમે જે પૂછ્યું તે બધું મેં કહી દીધું; ખરેખર, પૂછપરછથી ઉપજતું સર્વ હંમેશા એક જ કાર્ય—સત્કાર્યસિદ્ધિ—તરફ જ પ્રવર્તે છે।

Verse 202

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये भर्तृयज्ञवाक्यनिर्णयवर्णनंनाम द्व्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી સહસ્ર શ્લોકોની સંહિતામાં, ષષ્ઠ નાગરખંડના હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘ભર્તૃયજ્ઞવાક્યનિર્ણયવર્ણન’ નામનો બે સો બેમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।