Adhyaya 26

Verse 1

। सूत उवाच । यत्पूर्वापरसीमान्तं तन्मया संप्रकीर्तितम् । दक्षिणोत्तरसंभूतं तद्वो वक्ष्यामि सांप्रतम्

સૂતજીએ કહ્યું—પૂર્વ અને પશ્ચિમની સીમાઓ મેં યથાવત્ વર્ણવી છે. હવે હું તમને દક્ષિણ અને ઉત્તર દિશાનો વિસ્તાર તથા મર્યાદા વર્તમાનરૂપે કહું છું.

Verse 2

अस्ति भूभितले ख्याता मधुराख्या महापुरी । नानाविप्रसमाकीर्णा यमुनातटसंश्रया

પૃથ્વી પર ‘મધુરા’ નામની એક પ્રસિદ્ધ મહાપુરી છે; તે અનેક વિપ્રોથી ભરપૂર છે અને યમુના તટનો આશ્રય લઈને વસેલી છે.

Verse 3

तस्यामासीद्द्विजश्रेष्ठो गोकर्ण इति विश्रुतः । वेदाध्ययनसंपन्नः सर्वशास्त्रविचक्षणः

તે નગરીમાં ‘ગોકર્ણ’ નામે પ્રસિદ્ધ એક દ્વિજશ્રેષ્ઠ રહેતો હતો; તે વેદાધ્યયનમાં સંપન્ન અને સર્વ શાસ્ત્રોમાં વિવેકી હતો.

Verse 4

अथापरोऽस्ति तन्नामा तत्र विप्रो वयोऽन्वितः । सोऽपि च ब्राह्मणः श्रेष्ठः सर्वविद्यासु पारगः

પછી ત્યાં એ જ નામ ધરાવતો બીજો એક વિપ્ર હતો, વયમાં વૃદ્ધ; તે પણ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ હતો અને સર્વ વિદ્યાઓમાં પારંગત હતો.

Verse 5

कस्यचित्त्वथकालस्य यमः प्राह स्वकिंकरम् । ऊर्ध्वकेशं सुरक्ताक्षं कृष्णदन्तं भयानकम्

એક સમયે યમરાજે પોતાના કિંકરને કહ્યું—જેના વાળ ઊભા હતા, આંખો અત્યંત રક્તવર્ણ, દાંત કાળા અને સ્વરૂપ ભયાનક હતું.

Verse 6

अद्य गच्छ द्रुतं दूत मथुराख्यां महापुरीम् । आनयस्व द्विजश्रेष्ठं तस्यां गोकर्णसंज्ञकम्

આજે જ ઝડપથી જા, હે દૂત, મથુરા નામની મહાપુરીમાં. ત્યાંના દ્વિજશ્રેષ્ઠ ‘ગોકર્ણ’ને અહીં તરત લઈ આવ.

Verse 7

तस्यायुषः क्षयो जातो मध्याह्नेऽद्यतने दिने । त्याज्योऽन्योऽस्ति च तत्रैव चिरायुस्तादृशो द्विजः

આજના દિવસે મધ્યાહ્ને તેની આયુષ્યનો ક્ષય થયો છે. પરંતુ ત્યાં જ એવો જ એક ચિરાયુ દ્વિજ છે—તેને છોડવો જોઈએ.

Verse 8

सूत उवाच । अथ दूतो द्रुतं गत्वा तां पुरीं यमशासनात् । विभ्रमादानयामास गोकर्णं च चिरायुषम्

સૂત બોલ્યા—પછી દૂત યમના આદેશથી ઝડપથી તે નગરીમાં ગયો અને ભૂલથી ચિરાયુ ગોકર્ણને લઈ આવ્યો.

Verse 9

ततः कोपपरीतात्मा यमः प्रोवाच किंकरम् । दीर्घायुरेष आनीतो धिक्पाप किमिदं कृतम्

પછી ક્રોધથી વ્યાપ્ત યમે સેવકને કહ્યું—આ તો દીર્ઘાયુ છે; ધિક્ પાપી! આ તું શું કરી બેઠો?

Verse 10

तस्मात्प्रापय तत्रैव यावदस्य च बन्धुभिः । नो गात्रं दह्यते शोकात्सुसमिद्धेन वह्निना

અતએવ તેને તરત જ ત્યાં પાછો પહોંચાડ, શોકથી દગ્ધ તેના બંધુઓ સुसમિદ્ધ અગ્નિમાં તેના શરીરનું દાહ કરે તે પહેલાં.

Verse 11

ब्राह्मण उवाच । नाहं तत्र गमिष्यामि दिष्ट्या प्राप्तोस्मि तेंऽतिकम् । वांछमानः सदा मृत्युं दारिद्र्येण कदर्थितः

બ્રાહ્મણે કહ્યું—હું હવે ત્યાં પાછો નહીં જાઉં. સદભાગ્યે હું આપના સાન્નિધ્યે આવી પહોંચ્યો છું. દરિદ્રતાથી પીડિત થઈ હું સદા મૃત્યુની ઇચ્છા કરતો રહ્યો છું.

Verse 12

यम उवाच । निमिषेणापि नो मर्त्यमानयामि महीतलात् । आयुःशेषेण विप्रेन्द्र पूर्णेनाथ त्यजामि न

યમે કહ્યું—એક નિમેષ માટે પણ હું કોઈ મર્ત્યને ધરતીના તળ પરથી લઈ જતો નથી. હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, નિર્ધારિત આયુષ્યનો શેષ ભાગ પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી હું કોઈને પણ વિદાય કરાવતો નથી.

Verse 13

तत एव हि मे नाम धर्मराज इति स्मृतम् । समत्वात्सर्वजंतूनां पक्षपातविवर्जनात्

એ જ કારણે મારું નામ ‘ધર્મરાજ’ તરીકે સ્મરાય છે—કારણ કે હું સર્વ જીવો પ્રત્યે સમભાવ રાખું છું અને પક્ષપાતથી રહિત છું.

Verse 14

तस्माद्गच्छ गृहं विप्र यावद्गात्रं न दह्यते । बंधुभिस्तव शोकार्तैर्नाधुना तत्र ते स्थितिः

અતએવ હે બ્રાહ્મણ, તારો દેહ હજી દહન થયો નથી ત્યાં સુધી ઘેર જા. તારા બંધુઓ શોકથી વ્યાકુળ છે; અત્યારે ત્યાં તારો રહેવું યોગ્ય નથી.

Verse 15

प्रार्थयस्व मनोऽभीष्टं वरं ब्राह्मणसत्तम । न वृथा दर्शनं मे स्यात्कथंचिदपि देहिनाम्

હે બ્રાહ્મણસત્તમ, તારા મનગમતા વર માટે પ્રાર્થના કર. કોઈ પણ રીતે દેહધારીઓ માટે મારું દર્શન નિષ્ફળ ન થવું જોઈએ.

Verse 16

ब्राह्मण उवाच । अवश्यं यदि गंतव्यं मया देव गृहं पुनः । तन्ममाचक्ष्व पृच्छामि वरश्चैष भवेन्मम

બ્રાહ્મણે કહ્યું—હે દેવ! જો મને નિશ્ચિતપણે ફરી મારા ગૃહે જવું જ પડે, તો કૃપા કરીને આ મને કહો; હું આ જ પૂછું છું—આ જ મારો વર થાઓ.

Verse 17

एते ये नरका रौद्राः सेविताः पापकर्मभिः । दृश्यंते वद कः केन कर्मणा सेव्यते जनैः

આ ભયંકર નરકો પાપકર્મોથી ઉપજેલા છે—અહીં દેખાય છે. કહો: કયો નરક કોને, અને કયા કર્મના કારણે ભોગવવો પડે છે?

Verse 18

यम उवाच । असंख्या नरका विप्र यथा प्राणिगणाः क्षितौ । कृत्स्नशः कथितुं शक्या नैववर्षशतैरपि

યમે કહ્યું—હે વિપ્ર! નરકો અસંખ્ય છે, જેમ પૃથ્વી પર પ્રાણીઓ અસંખ્ય છે. તેમને સંપૂર્ણ રીતે કહેવું તો સૈકડો વર્ષોમાં પણ શક્ય નથી.

Verse 19

कीर्तयिष्यामि तेषां ते प्राधान्येन द्विजोत्तम । एकविंशतिसंख्या ये पापिलोककृते कृताः

હે દ્વિજોત્તમ! તેમાંના મુખ્ય નરકોનું વર્ણન હું તને કરીશ—પાપીઓના લોક માટે સ્થાપિત, સંખ્યામાં એકવીસ.

Verse 20

आद्योऽयं रौरवो नाम नरको द्विजसत्तम । प्रतप्ततैलकुंभेषु पच्यंते यत्र जंतवः

હે દ્વિજસત્તમ! પ્રથમ નરક ‘રૌરવ’ નામનો છે. ત્યાં જીવો તપ્ત તેલથી ભરેલા કડાહોમાં પકવવામાં આવે છે.

Verse 21

हा मातस्तात पुत्रेति प्रकुर्वंति सुदारुणम् । परपाकरताः क्षुद्राः परद्रव्या पहारकाः

“હા માતા! હા પિતા! હા પુત્ર!” એમ કહી તેઓ અતિ દારુણ દુઃખમાં વિલાપ કરે છે—જે ક્ષુદ્રબુદ્ધિ પરપીડામાં રત રહે અને પરધન અપહરણ કરે છે।

Verse 22

द्वितीय एष विप्रेंद्र महारौरवसंज्ञितः । कृतघ्नैः सेव्यते नित्यं तथा च गुरुतल्पगैः

હે વિપ્રેન્દ્ર! આ બીજો નરક ‘મહારૌરવ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; કૃતઘ્નો તેમાં નિત્ય વસે છે, તેમજ ગુરુશય્યા ભંગ કરનારાઓ પણ।

Verse 23

रोरूयमाणैर्दाहार्तैः पच्यमानै र्हविर्भुजा । खंडशः क्रियमाणैश्च तीक्ष्णशस्त्रैरनेकधा

ત્યાં તેઓ ઊંચે સ્વરે રડે છે, દાહથી પીડિત થઈ; હવિર્ભુજ અગ્નિ દ્વારા ‘પકવાય’ છે, અને તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી અનેક રીતે ખંડ-ખંડ કરવામાં આવે છે।

Verse 24

तृतीयोंऽधतमोनाम नरकः सुभयावहः । अत्र ये पुरुषा यांति तांश्च वक्ष्यामि सुद्विज

ત્રીજો નરક ‘અંધતમસ’ નામે ઓળખાય છે, અતિ ભયાવહ છે. હે સુદ્વિજ! જે પુરુષો ત્યાં જાય છે, તેમને હું કહું છું।

Verse 26

चतुर्थोऽयं प्रतप्ताख्यो नरकः संप्रकीर्तितः । अत्र ते यातनां भुक्त्वा तथा शुद्धा भवंति च

આ ચોથો નરક ‘પ્રતાપ્ત’ (દગ્ધ) તરીકે પ્રકીર્તિત છે. ત્યાં યાતના ભોગવી તેઓ પણ કર્મક્ષયથી શુદ્ધ બને છે।

Verse 27

यैः कृता सततं निंदा गुरुदेवतपस्वि नाम् । तेषामुत्पाट्यते जिह्वा जाताजाताऽत्र भूरिशः

જે લોકો સતત ગુરુ, દેવતા અને તપસ્વીઓની નિંદા કરે છે, તેમની જીભ અહીં વારંવાર, અનેક વખત ઉપાડી લેવામાં આવે છે।

Verse 28

एषोऽन्यः पंचमो नाम सुप्रसिद्धो विदारकः । मित्रद्रोहरताश्चात्र च्छिद्यंते करपत्रकैः

આ બીજો પાંચમો નરક ‘વિદારક’ નામે સુપ્રસિદ્ધ છે; અહીં મિત્રદ્રોહમાં રત લોકો કરપત્રક સમાન ધારદાર પાંદડાંથી કાપવામાં આવે છે।

Verse 29

दुष्टेन चक्षुषा दृष्टाः परदारा नराधमैः । सुलोहास्याः खगास्तेषां हरंत्यत्र विलोचने

દુષ્ટ નજરે પરસ્ત્રીઓને જોનાર નરાધમોના નેત્રો અહીં લોખંડની ચાંચવાળા પક્ષીઓ ખેંચી લઈ જાય છે।

Verse 30

प्राणांतिकं पुरा दत्तं यैर्दुःखं प्राणिनां नरैः । अपराधं विना तेऽत्र पच्यंते वालुकोत्करैः

જેઓએ પહેલાં નિર્દોષ પ્રાણીઓને પ્રાણાંતક દુઃખ આપ્યું, તેઓ અહીં તપ્ત રેતીના ઢગલાઓ પર ‘પકાવવામાં’ આવે છે।

Verse 31

बीभत्सुरिति विख्यातः सप्तमो नरकाधमः । मूत्रामेध्य समाकीर्णः समंतादतिगर्हितः

સાતમો, નરકોમાં અતિ અધમ, ‘બીભત્સુ’ નામે વિખ્યાત છે; તે મૂત્ર અને મલિનતાથી ભરેલો, સર્વ તરફથી અત્યંત ઘૃણાસ્પદ છે।

Verse 32

राजगामि च पैशुन्यं यैः कृतं सुदुरात्मभिः । अमेध्यपूर्णवक्त्रास्ते धार्यंतेऽत्र नराधमाः

જે અતિ દુષ્ટ લોકો રાજા સુધી પહોંચે એવી ચાડી‑નિંદા કરે છે, તે નરાધમો અહીં અશુચિથી ભરેલા મુખ સાથે બંધાઈ રાખવામાં આવે છે।

Verse 33

कुत्सितोनाम विख्यातो द्विजायं चाष्टमोऽधमः । श्लेष्ममूत्राभिसंपूर्णैस्तथा गन्धैश्च कुत्सितैः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! આઠમો અધમ નરક ‘કુત્સિત’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; તે કફ‑મૂત્રથી ભરેલો અને ઘૃણાસ્પદ દુર્ગંધથી વ્યાપ્ત છે।

Verse 34

गुरुदेवातिथिभ्यश्च स्वभृत्येभ्यो विशेषतः । अदत्त्वा भोजनं यैस्तु कृतं तेऽत्र व्यवस्थिताः

જે લોકો ગુરુ, દેવો, અતિથિઓ તથા ખાસ કરીને પોતાના આશ્રિત‑સેવકોને ભોજન આપ્યા વિના પોતે જ ખાઈ લે છે, તેઓ અહીં દંડ ભોગવવા સ્થિત છે।

Verse 35

एष दुर्गमनामा च नवमो द्विजसत्तम । तीक्ष्णकंटकसंकीर्णः सर्पवृश्चिकसंकुलः

હે દ્વિજસત્તમ! આ નવમો નરક ‘દુર્ગમ’ કહેવાય છે; તે તીખા કાંટાઓથી ભરેલો અને સાપ‑વિચ્છુઓથી વ્યાપ્ત છે।

Verse 36

एकसार्थप्रयाताय क्षुत्क्षामायावसीदते । अदत्त्वा भोजनं यैश्च कृतं तेऽत्र व्यवस्थिताः

જે લોકો કારવાં સાથે મુસાફરી કરતા, ભૂખથી ક્ષીણ થઈ ઢળી પડતા મુસાફરને ભોજન ન આપી પોતે જ ખાઈ લે છે, તેઓ અહીં રહેવા મજબૂર થાય છે।

Verse 37

दशमोऽयं सुविख्यातो नरको नामदुः सहः । तप्तलोहमयैः स्तंभैः समंतात्परिवारितः

આ દસમો નરક ‘દુઃસહ’ નામે સુવિખ્યાત છે. તે સર્વ બાજુ તપ્ત લોખંડના સ્તંભોથી ઘેરાયેલો છે.

Verse 38

ये पापाः परदारेषु रक्ता मिष्टामिषेषु वा । तप्तलोहमयान्स्तंभांस्तेऽत्रालिंगंति मानवाः

જે પાપીઓ પરસ્ત્રીઓમાં રક્ત છે, અથવા મીઠાઈ અને માંસમાં આસક્ત છે, તેઓ અહીં તપ્ત લોખંડના સ્તંભોને બળજબરીથી આલિંગન કરે છે.

Verse 39

एकादशोऽपरश्चायमाकर्षाख्यः प्रकीर्तितः । नरको विप्रशार्दूल तप्तसंदंशसंकुलः

હે વિપ્રશાર્દૂલ! આ બીજો—અગિયારમો—નરક ‘આકર્ષ’ તરીકે પ્રખ્યાત છે. તે તપ્ત સંડસો અને ચિમટાઓથી ભરેલો છે.

Verse 40

स्त्रीविप्रगुरुदेवानां वित्तं चाश्नंति ये नराः । संदंशैरपि कृष्यंते तत्र तप्तैः समंततः

જે પુરુષો સ્ત્રીઓ, બ્રાહ્મણો, ગુરુઓ અથવા દેવતાઓનું ધન ભોગવે કે હરણ કરે, તેઓ ત્યાં સર્વ બાજુ તપ્ત સંડસોથી ખેંચાઈ જાય છે.

Verse 41

संदंशो द्वादशश्चायं तथाऽभक्ष्यप्रभक्षकाः । लोहदंतमुखैर्गृधैर्भक्ष्यंतेऽत्र नराधमाः

આ બારમો નરક ‘સંદંશ’ છે. અહીં અભક્ષ્ય ભક્ષણ કરનારા અધમ પુરુષોને લોખંડના દાંત અને ચાંચવાળા ગીધો ભક્ષે છે.

Verse 42

एष त्रयोदशोनाम सुविख्यातो नियंत्रकः । समंतात्कृमिभिर्व्याप्तस्तथा च दृढबन्धनैः

આ તેરમો નરક ‘નિયંત્રક’ નામે સુવિખ્યાત છે. તે સર્વ તરફ કૃમિઓથી વ્યાપ્ત છે અને કઠોર, અડગ બંધનો વડે ઘેરાયેલો છે.

Verse 43

न्यासापहारकाः पापास्तत्र बद्धाश्च बंधनैः । कृमिवृश्चिक कीटाद्यैर्भक्ष्यते द्विजसत्तम

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, જે પાપીઓ ન્યાસ (અમાનત) હરી લે છે તેઓ ત્યાં બંધનોમાં બાંધવામાં આવે છે; કૃમિ, વિચ્છુ અને અન્ય દંશક કીટો તેમને ભક્ષે છે.

Verse 44

तथा चतुर्दशोनाम नरकोऽधोमुखः स्थितः । नरकाणां समस्तानामेष रौद्रतमाकृतिः

તે જ રીતે ચૌદમો નરક ‘અધોમુખ’ કહેવાય છે, જ્યાં મનુષ્યને ઉલટો (મુખ નીચે) રાખવામાં આવે છે. સર્વ નરકોમાં આનું સ્વરૂપ સર્વाधिक ભયાનક છે.

Verse 45

अत्र चाधोमुखा बद्धा वृक्षशाखावलंबिताः । पच्यंते वह्निनाऽधस्ताद्ब्रह्मघ्ना ये च मानवाः

અહીં મુખ નીચે કરીને બાંધીને વૃક્ષની શાખાઓથી લટકાવવામાં આવે છે; જે માનવો બ્રાહ્મણહંત્યા કરનાર છે તેઓને નીચે તરફથી અગ્નિ વડે પકાવવામાં આવે છે.

Verse 46

यूकामत्कुणदंशाद्यैः संकीर्णोऽयं द्विजोत्तम । नरको भीषणो नाम ख्यातः पञ्चदशो महान्

હે દ્વિજોત્તમ, આ પ્રદેશ જૂં, ખટમલ, મચ્છર વગેરે વડે ભરેલો છે. આ મહાન પંદરમો નરક ‘ભીષણ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 47

कूटसाक्ष्यरतानां च तथैवानृतवादिनाम् । अत्राश्रयो मया दत्तस्तथान्येषां कुकर्मिणाम्

ખોટી સાક્ષીમાં રત અને સદા અસત્ય બોલનારાઓ માટે—તથા અન્ય કુકર્મીઓ માટે પણ—અહીં મેં બંધનસ્થાનરૂપ આશ્રય નિર્ધારિત કર્યો છે।

Verse 49

एष षोडश उद्दिष्टो नरको नाम क्षुद्रदः । युधार्तैर्मानवैर्व्याप्तः समंताद्द्विजसत्तम

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! આ સોળમો નરક ‘ક્ષુદ્રદ’ નામે ઉદ્દિષ્ટ છે; યુદ્ધથી પીડિત માનવોથી તે સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે।

Verse 50

तथा सप्तदशश्चायं क्षाराख्यो नरकः स्मृतः । सुक्षारेण समाकीर्णः सर्वप्राणिभयावहः

તેમજ આ સત્તરમો નરક ‘ક્ષાર’ નામે સ્મૃત છે; તીક્ષ્ણ દહકતા ક્ષારથી તે ભરેલો છે અને સર્વ પ્રાણીઓ માટે ભયાવહ છે।

Verse 51

व्रतभंगकरा ये च ये च पाषण्डिनो नराः । तेऽत्रागत्य शितैः शस्त्रैः पिष्यंते पापकृत्तमाः

જે વ્રતભંગ કરે છે અને જે પાષંડી બની ધર્મવિરોધી માર્ગે ચાલે છે—એ પાપીઓમાં અધમ અહીં આવી તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી પીસાઈ જાય છે।

Verse 52

एष चाष्टादशो नाम कथितश्च निदाघकः । ज्वलितांगारसंकीर्णो दुःसेव्यः सर्वदेहिनाम्

આ અઢારમો નરક ‘નિદાઘક’ નામે કહેવાયો છે; તે પ્રજ્વલિત અંગારોથી ભરેલો છે અને સર્વ દેહધારીઓ માટે અસહ્ય છે।

Verse 53

दूषयंति च ये शास्त्रं काव्यं विप्रं च कन्यकाम् । अंगारांतः स्थितातेऽत्र ध्रियंते मानवा द्विज

હે દ્વિજ! જે શાસ્ત્ર, કાવ્ય, બ્રાહ્મણ અને કન્યાને દૂષિત કરે છે, તે મનુષ્યો અહીં દહકતા અંગારામાં બંધાઈ રાખવામાં આવે છે।

Verse 54

एकोनविंशतिश्चायं प्रख्यातः कूटशाल्मलिः । सुतीक्ष्णकंटकाकीर्णः समंताद्द्विजसत्तम ।ा

હે દ્વિજસત્તમ! આ ઓગણીસમો નરક ‘કૂટશાલ્મલી’ તરીકે પ્રખ્યાત છે; ચારે તરફ અતિ તીક્ષ્ણ કાંટાઓથી ભરેલો છે।

Verse 56

एष विंशतिमो नाम नरको द्विजसत्तम । असिपत्रवनाख्यश्च कष्टसेव्यो दुरात्मभिः

હે દ્વિજસત્તમ! આ વીસમો નરક ‘અસિપત્રવન’ કહેવાય છે; અતિ કષ્ટદાયક, દુરાત્માઓને જ ભોગવવો પડે એવો।

Verse 57

अत्र यांति नरा विप्र पररंध्रनिरीक्षकाः । कूटकर्मरता ये च शास्त्रविक्रयकारकाः

હે બ્રાહ્મણ! અહીં તેઓ આવે છે, જે બીજાના દોષ શોધે છે, જે કૂટકર્મમાં રત છે, અને જે શાસ્ત્રનો વેપાર કરે છે।

Verse 58

एकविंशतिमा चैषा नाम्ना वैतरणी नदी । सर्वैरेव नरैर्गम्या धर्मपापानुयायिभिः

અને આ એકવીસમું—‘વૈતરણિ’ નામની નદી છે; ધર્મનું અનુસરણ કરનાર હોય કે પાપમાર્ગી, સર્વ મનુષ્યોને તેની પાસે જવું જ પડે છે।

Verse 59

मृत्युकाले समुत्पन्ने धेनुं यच्छंति ये नराः । तस्या लांगूलमाश्रित्य तारयंति सुखेन च

મૃત્યુનો સમય આવતાં જે મનુષ્યો ધેનુનું દાન કરે છે, તેઓ તે ગાયની પૂંછડીનો આશ્રય લઈને સહેલાઈથી પાર ઉતરે છે।

Verse 60

अदत्त्वा गां च ये मर्त्या म्रियंते द्विजसत्तम । तीर्त्वा हस्तादिभिर्दुर्गा त इमां संतरंति च

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, જે મર્ત્યો ગાય દાન કર્યા વિના મરે છે, તેઓ હાથ-પગ વગેરે વડે પોતે જ તે દુર્ગમ ધારા કષ્ટથી પાર કરે છે।

Verse 61

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तम । विस्तरेण तव प्रीत्या स्वरूपं नरकोद्भवम्

હે દ્વિજોત્તમ, તું જે પૂછ્યું તે બધું મેં તારી પ્રીતિથી વિસ્તારે કહ્યું—નરકજન્ય યાતનાઓનું સ્વરૂપ પણ સ્પષ્ટ કર્યું।

Verse 62

तस्माद्गच्छ गृहं शीघ्रं यावद्गात्रं न दह्यते । बन्धुभिस्तव शोकार्तैर्गृहीत्वा वांछितं धनम्

અતએવ તારો દેહ દહન થાય તે પહેલાં જલ્દી ઘેર જા; તારા શોકાકુલ સગાં તું ઇચ્છેલું ધન ઉઠાવી લેશે।

Verse 63

ब्राह्मण उवाच । यदि देव मया सम्यग्गंतव्यं निजमंदिरम् । तद्ब्रूहि कर्मणा येन नरकं याति नो नरः

બ્રાહ્મણે કહ્યું—હે દેવ, જો મને યોગ્ય રીતે મારા નિવાસે પાછું જવું હોય, તો કહો; કયા આચરણથી મનુષ્ય નરકમાં નથી જતો?

Verse 64

यम उवाच । तीर्थयात्रापरो नित्यं देवतातिथिपूजकः । ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च न याति नरकं नरः

યમ બોલ્યા—જે નિત્ય તીર્થયાત્રામાં તત્પર રહે, દેવતાઓની પૂજા કરે અને અતિથિ-સત્કાર કરે, બ્રાહ્મણભક્ત તથા શરણદાતા હોય—એ મનુષ્ય નરકમાં જતો નથી।

Verse 65

परोपकारसंयुक्तो नित्यं जपपरायणः । स्वाध्यायनिरतश्चैव न याति नरकं द्विज

હે દ્વિજ! જે પરોપકારમાં જોડાયેલો છે, નિત્ય જપમાં પરાયણ છે અને સ્વાધ્યાયમાં નિરત રહે છે—તે નરકમાં જતો નથી।

Verse 66

वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च । यः करोति नरो नित्यं नरकं न स पश्यति

જે મનુષ્ય નિત્ય વાવ, કૂવો, તળાવ વગેરે બનાવે અને દેવતાઓના મંદિરો પણ સ્થાપે—તે નરકને જોતો નથી।

Verse 67

हेमंते वह्निदो यः स्यात्तथा ग्रीष्मे जलप्रदः । वर्षास्वाश्रयदो यश्च नरकं न स पश्यति

જે હેમંતમાં અગ્નિ/ઉષ્ણતા આપે, ગ્રીષ્મમાં પાણી આપે અને વર્ષામાં આશ્રય આપે—તે નરકને જોતો નથી।

Verse 68

व्रतोपवाससंयुक्तः शांतात्मा विजितेंद्रियः । ब्रह्मचारी सदा ध्यानी नरकं याति नो नरः

જે વ્રત-ઉપવાસથી યુક્ત, શાંતચિત્ત, ઇન્દ્રિયજિત, બ્રહ્મચારી અને સદા ધ્યાનનિષ્ઠ હોય—તે મનુષ્ય નરકમાં જતો નથી।

Verse 69

अन्नप्रदो नरो यः स्याद्विशेषेण तिलप्रदः । अहिंसानिरतश्चैव नरकं न स पश्यति

જે મનુષ્ય અન્નદાન કરે છે—વિશેષ કરીને તિલદાન કરે છે—અને અહિંસામાં રત રહે છે, તે નરકને નથી જોતો.

Verse 70

वेदाध्ययनसंपन्नः शास्त्रासक्तः सुमृष्टवाक् । धर्माख्यानपरो नित्यं नरकं न स पश्यति

જે વેદાધ્યયનમાં નિપુણ, શાસ્ત્રોમાં આસક્ત, વાણીમાં પરિષ્કૃત અને નિત્ય ધર્મકથા-પ્રવચનમાં તત્પર રહે છે—તે નરક નથી જોતો.

Verse 71

ब्राह्मण उवाच । एतन्मूर्खोऽपि जानाति शुभकर्मकरः पुमान् । न याति नरकं स्वर्गे तथा पापक्रियारतः

બ્રાહ્મણે કહ્યું: આ તો મૂર્ખ પણ જાણે છે—જે પુરુષ શુભકર્મ કરે છે તે નરકમાં નથી જતો, સ્વર્ગને પામે છે; અને જે પાપક્રિયામાં રત છે તેનું ફળ વિપરીત થાય છે.

Verse 72

तस्मादशुभकर्मापि कर्मणा येन पातकम् । स्वल्पेनापि निहन्त्याशु याति स्वर्गं नरस्ततः

અતઃ અશુભ કર્મોથી કલુષિત હોય તોય, જો કોઈ કર્મ દ્વારા તે પાતકને શીઘ્ર—અલ્પ પ્રયત્નથી પણ—નાશ કરે, તો તે મનુષ્ય સ્વર્ગે જાય છે.

Verse 73

तन्मेब्रूहि सुरश्रेष्ठ व्रतं नियममेव वा । तीर्थं वा जपहोमं वा सर्वलोकसुखावहम्

હે સૂરશ્રેષ્ઠ! મને કહો—સર્વ લોકોને સુખ-કલ્યાણ આપનારું કોઈ વ્રત કે નિયમ, અથવા કોઈ તીર્થ, કે જપ-હોમ.

Verse 74

यम उवाच । अत्र ते सुमहद्गुह्यं कीर्तयिष्ये द्विजोत्तध । गोपनीयं प्रयत्नेन वचनान्मम सर्वदा

યમે કહ્યું—હે દ્વિજોત્તમ! અહીં હું તને અતિ મહાન ગુહ્ય રહસ્ય કહું છું. મારા આ વચનોને સદા પ્રયત્નપૂર્વક ગુપ્ત અને સુરક્ષિત રાખજે.

Verse 75

महापातकयुक्तोऽपि पुरुषो येन कर्मणा । अनुष्ठितेन नो याति नरकं क्लेशकारकम्

મહાપાતકોથી યુક્ત પુરુષ પણ જે કર્મનું વિધિપૂર્વક અનુષ્ઠાન કરે છે, તે ક્લેશકારક નરકમાં જતો નથી.

Verse 76

आनर्तविषये रम्यं सर्वतीर्थमयं शुभम् । हाटकेश्वरजं क्षेत्रं महापातकनाशनम्

આનર્ત દેશમાં એક રમ્ય અને શુભ ક્ષેત્ર છે—હાટકેશ્વરથી ઉત્પન્ન—જે સર્વતીર્થમય છે અને મહાપાતકોનો નાશ કરનાર છે.

Verse 77

तत्रैकमपि मासार्धं यो भक्त्या पूजयेद्धरम् । स सर्वपापयुक्तोऽपि शिवलोके महीयते

તે સ્થળે જે ભક્તિપૂર્વક અર્ધ માસ પણ હર (ભગવાન)ની પૂજા કરે છે, તે સર્વ પાપોથી યુક્ત હોવા છતાં શિવલોકમાં મહિમાવાન થાય છે.

Verse 78

तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा त्वमाराधय शंकरम् । येन गच्छसि निर्वाणं दशभिः पुरुषैः सह

અતએવ તું ઝડપથી ત્યાં જઈ શંકરની આરાધના કર; જેના દ્વારા તું દસ પુરુષો સાથે નિર્વાણ (મોક્ષ) પ્રાપ્ત કરશી.

Verse 79

सूत उवाच । उपदेशं समाकर्ण्य स यदा प्रस्थितो गृहम् । धर्मराजस्य संहष्टो मधुरां नगरीं प्रति

સૂત બોલ્યા—ઉપદેશ સાંભળી જ્યારે તે ઘેર જવા નીકળ્યો, ત્યારે ધર્મરાજની આજ્ઞાથી તેને મધુરા નગરી તરફ મોકલવામાં આવ્યો।

Verse 80

तावद्द्वितीयं गो कर्णं दूत आदाय संगतः । दर्शयामास धृत्वाग्रे धर्मराजस्य सत्वरम्

એ જ ક્ષણે દૂત બીજા ગોકર્ણને લઈને આવ્યો અને તત્કાળ ધર્મરાજના સમક્ષ તેને ઝડપથી રજૂ કર્યો।

Verse 81

ततः प्रोवाच तं दूतं धर्मराजः प्रहर्षितः । गोकर्णं पुरतो दृष्ट्वा द्वितीयं प्रस्थितं गृहम्

પછી ધર્મરાજ આનંદિત થયા; સામે ઊભેલા બીજા ગોકર્ણને જોઈ, પ્રસ્થાન કરેલા તે દૂતને કહ્યું।

Verse 82

यस्मात्कालात्ययं कृत्वाऽनीतोऽयं ब्राह्मणस्त्वया । तस्मादेनमपि क्षिप्रं द्वितीयेन समं त्यज

તમે યોગ્ય સમય વીત્યા પછી આ બ્રાહ્મણને લાવ્યો; તેથી એને પણ બીજા સમાન તત્કાળ મુક્ત કરો।

Verse 83

ततस्तौ तत्क्षणान्मुक्तौ गोकर्णौ ब्राह्मणौ समम् । स्वंस्वं कलेवरं प्राप्य सहसाथ समन्वितौ

પછી તે જ ક્ષણે ગોકર્ણ નામના બંને બ્રાહ્મણો એકસાથે મુક્ત થયા; પોતપોતાનું શરીર મેળવી તેઓ તરત જ પૂર્ણતા પામ્યા।

Verse 84

ततः स कथयामास गोकर्णः प्रथमो द्विजः । यमोपदेशसंजुष्टो द्वितीयाय सविस्तरम्

ત્યાર પછી પ્રથમ દ્વિજ ગોકર્ણ, યમના ઉપદેશથી સમૃદ્ધ બની, બીજા માટે સર્વ વાતો વિસ્તારે કહી સંભળાવી।

Verse 85

ततो गृहं परित्यज्य गोकर्णौ द्वावपि स्थितौ । देवतायतनैर्व्याप्तं क्षेत्रं दृष्ट्वाऽखिलं ततः

પછી ઘર ત્યજી ગોકર્ણ નામના તે બંને ત્યાં જ સ્થિર રહ્યા। દેવાલયોથી વ્યાપ્ત તે સમગ્ર ક્ષેત્ર જોઈને તેમણે તેની પાવનતા જાણી।

Verse 86

लिंगे संस्थापिते ताभ्यां सीमांते दक्षिणोत्तरे । हाटकेश्वरजं क्षेत्रं संप्राप्य तपसि द्रुतम्

તે બંનેએ દક્ષિણ-ઉત્તર સીમાએ લિંગ સ્થાપિત કર્યું. પછી હાટકેશ્વર સાથે સંબંધિત ક્ષેત્રમાં પહોંચી તરત જ તપશ્ચર્યામાં લાગી ગયા।

Verse 87

ततः शिवं समाराध्य तपः कृत्वा यथोचितम् । सशरीरौ दिवं प्राप्तौ तत्प्रभावाद्विजोत्तमाः

પછી શિવની યથાવિધી આરાધના કરીને અને નિયમ મુજબ તપ કરીને, તેના પ્રભાવથી તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ દેહসহ સ્વર્ગને પામ્યા।

Verse 88

ताभ्यां मार्गचतुर्दश्यां कृष्णायां जागरः कृतः । यः करोति नरो भक्त्या स गच्छति शिवालयम्

માર્ગશીર્ષ માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ તેમણે જાગરણ કર્યું. જે નર ભક્તિથી આવું જાગરણ કરે છે, તે શિવધામે જાય છે।

Verse 89

अपुत्रो लभते पुत्रान्धनार्थी धनमाप्नुयात् । निष्कामस्तु पुनर्मोक्षं नरो याति न संशयः

અપુત્રને પુત્રો પ્રાપ્ત થાય છે, ધનાર્થીને ધન મળે છે. પરંતુ નિષ્કામ પુરુષ મોક્ષને પામે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 90

सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं सीमांतं द्विजसत्तमाः । क्षेत्रस्यास्य प्रमाणं च विस्तरेण चतुर्दिशम्

સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! આ ક્ષેત્રની સીમાઓ તથા ચારેય દિશામાં તેનો વિસ્તાર મેં તમને વિસ્તૃત રીતે સંપૂર્ણ કહી દીધો છે.

Verse 91

अत्रांतरे नरा ये च निवसंति द्विजोत्तमाः । कृषिकर्मोद्यताश्चापि यांति ते परमां गतिम् । किं पुनर्नियतात्मानः शांता दांता जितेंद्रियाः

હે દ્વિજોત્તમો! આ ક્ષેત્રની અંદર રહેતા લોકો માત્ર ખેતીકામમાં તત્પર હોય તોય પરમ ગતિને પામે છે; તો પછી નિયતાત્મા, શાંત, દાંત અને જિતેન્દ્રિય હોય તેવા લોકો વિશે શું કહેવું!

Verse 92

अपि कीटपतंगा ये पशवः पक्षिणो मृगाः । तस्मिन्क्षेत्रे मृता यांति स्वर्गलोकं न संशयः

કીટ-પતંગ, પશુ, પક્ષી અને મૃગ પણ—જો તે ક્ષેત્રમાં મરે—તો સ્વર્ગલોકને જાય છે; તેમાં સંશય નથી.

Verse 93

किं पुनर्ये नरास्तत्र कृत्वा प्रायोपवेशनम् । संन्यस्ताः श्रद्धयोपेता हृदयस्थे जनार्दने

તો પછી ત્યાં જે નર પ્રાયોપવેશન (ઉપવાસપૂર્વક દેહત્યાગ) કરે છે—ત્યાગી, શ્રદ્ધાસંપન્ન, અને હૃદયસ્થ જનાર્દનને ધારણ કરનાર—તે કેટલા ધન્ય!

Verse 94

तस्मात्सर्व प्रयत्नेन तत्क्षेत्रं सेव्यमेव हि । विशेषेण कलौ प्राप्ते युगे पापसमावृते

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી તે પવિત્ર ક્ષેત્રનું અવશ્ય સેવન અને સેવા કરવી જોઈએ—વિશેષ કરીને હવે, પાપથી આવૃત કલિયુગ પ્રાપ્ત થયો છે ત્યારે।

Verse 95

नास्तिका भिन्नमर्यादा ये च विप्रस्य घातकाः । ते सर्वेऽत्र नरा नित्यमारुहंति पतंति च

નાસ્તિક, ધર્મમર્યાદા ભંગ કરનાર, અને બ્રાહ્મણનો ઘાત કરનાર—એવા બધા મનુષ્યો અહીં નિત્ય ઊંચે ચડે અને ફરી પડે; વારંવાર પતન ભોગવે છે।

Verse 96

वापीकूपतडागेषु यत्रयत्र जलं द्विजाः । तत्रतत्र नरः स्नातः सर्वपापैः प्रमुच्यते

હે દ્વિજોએ! જ્યાં જ્યાં વાવ, કૂવો કે તળાવમાં જળ છે, ત્યાં ત્યાં જે મનુષ્ય સ્નાન કરે છે તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 97

किं य्रज्ञैः किं वृथा दानैः क व्रतैः किं जपैरपि । वरं तत्र कृतो वासः क्षेत्रे स्वर्गमभीप्सुभिः

યજ્ઞોથી શું? વ્યર્થ દાનોથી શું? વ્રતોથી શું, જપોથી પણ શું? સ્વર્ગ ઇચ્છનારાઓ માટે તે ક્ષેત્રમાં નિવાસ કરવો જ શ્રેષ્ઠ છે।

Verse 98

एतत्पवित्रमायुष्यं मांगल्यं पापनाशनम् । हाटकेश्वरजक्षेत्रमाहात्म्यं शृण्वतां सदा

હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રનું આ માહાત્મ્ય સદા સાંભળનારાઓ માટે પવિત્રકર્તા, આયુષ્યવર્ધક, મંગલકારી અને પાપનાશક છે।