Adhyaya 106

Verse 1

ऋषय ऊचुः । भूपृष्ठे पांसुभिस्तस्मिन्प्रेतैस्तैः परिपूरिते । यानि तीर्थानि लुप्तानि लिङ्गानि च वदस्व नः

ઋષિઓએ કહ્યું—ત્યાં ભૂપૃષ્ઠ ધૂળ અને તે પ્રેતો વડે પરિપૂર્ણ થઈ ગયે પછી, જે તીર્થો અને જે લિંગો લુપ્ત થયા, તે અમને કહો।

Verse 2

सूत उवाच । असंख्यातानि तीर्थानि तथा लिंगानि च द्विजाः । लोपं गतानि वक्ष्यामि प्राधान्येन प्रबोधत

સૂતજીએ કહ્યું—હે દ્વિજોએ! તીર્થો અને લિંગો અસંખ્ય છે. જે લોપ પામ્યા છે, તેમાંના મુખ્ય અને પ્રધાનનું વર્ણન હું કરીશ; ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.

Verse 3

तत्र लोपं गतं तीर्थं चक्रतीर्थमिति स्मृतम् । यत्र चक्रं पुरा न्यस्तं विष्णुना प्रभविष्णुना

તેમામાં લોપ પામેલું એક તીર્થ ‘ચક્રતીર્થ’ તરીકે સ્મરાય છે—જ્યાં પ્રાચીનકાળે પરાક્રમી ભગવાન વિષ્ણુએ પોતાનું ચક્ર સ્થાપ્યું હતું.

Verse 4

मातृतीर्थं तथैवान्यत्सर्वकामप्रदं नृणाम् । यत्र ता मातरो दिव्याः कार्तिकेयप्रतिष्ठिताः

તેમજ બીજું ‘માતૃતીર્થ’ છે, જે મનુષ્યોને સર્વ કામનાઓ આપે છે—જ્યાં દિવ્ય માતૃદેવીઓ કાર્તિકેય દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત કરવામાં આવી હતી.

Verse 5

मुचुकुन्दस्य राजर्षेस्तथान्यल्लिंग मुत्तमम् । तत्र लोपं गतं विप्राः सगरस्य तु भूपतेः

રાજર્ષિ મુચુકુન્દનું ઉત્તમ લિંગ તથા રાજા સગરનું (લિંગ પણ)—હે વિપ્રો! ત્યાં લોપ પામ્યું.

Verse 6

इक्ष्वाकोर्वसुषेणस्य ककुत्स्थस्य महात्मनः । ऐलस्य चन्द्रदेवस्य काशिराजस्य सन्मतेः

ઇક્ષ્વાકુ, વસુષેણ, મહાત્મા કકુત્સ્થ, ઐલ, ચંદ્રદેવ અને સન્મતિ કાશીરાજ—એમની પવિત્ર પ્રતિષ્ઠાઓ પણ ત્યાં લોપ પામી ગઈ.

Verse 7

अग्निवेशस्य रैभ्यस्य च्यवनस्य भृगोस्तथा । आश्रमो याज्ञवल्क्यस्य तत्र लोपं समाययौ

ત્યાં અગ્નિવેશ, રૈભ્ય, ચ્યવન અને ભૃગુના પવિત્ર સ્થાનો તથા યાજ્ઞવલ્ક્યનો આશ્રમ પણ—બધું જ નજરથી લુપ્ત થઈ ગયું.

Verse 8

हारीतस्य महर्षेश्च हर्यश्वस्य महात्मनः । कुत्सस्य च वसिष्ठस्य नारदस्य त्रितस्य च

અહીં મહર્ષિ હારીત, મહાત્મા હર્યશ્વ તથા કુત્સ, વસિષ્ઠ, નારદ અને ત્રિતના પાવન લિંગો સ્થિત છે.

Verse 9

तथैव ऋषिपत्नीनां तत्र लिंगानि भूरिशः । कात्यायन्याश्च शांडिल्या मैत्रेय्याश्च तथा पुरा

તેમજ ત્યાં ઋષિપત્નીઓના પણ અનેક લિંગો છે—કાત્યાયની, શાંડિલ્યા તથા પ્રાચીનકાળની મૈત્રેયીના પણ.

Verse 10

अन्यासां मुनिपत्नीनां यासां संख्या न विद्यते । तत्राश्चर्यमभूदन्यत्पूर्यमाणे महीतले

અન્ય મુનિપત્નીઓના પણ—જેનાં સંખ્યાનું ગણતરી નથી—ત્યાં જમીન ભરાતી વખતે બીજું એક આશ્ચર્ય થયું.

Verse 11

दृष्ट्वा पांसुमयीं वृष्टिं मुक्तां प्रेतैः समंततः । मातृवर्गेण तेनाथ प्रमुक्तः प्रचुरोऽनिलः

ચારેય તરફ પ્રેતો દ્વારા છોડાયેલી ધૂળવર્ષા જોઈને, ત્યારે માતૃગણે પ્રચંડ પવન મુક્ત કર્યો.

Verse 13

तेन पांसुकृता वृष्टिः समंतान्मथिता बहिः । तस्या भूमेः पतत्येव न किंचित्तत्र पूर्यते

તે પવનથી ધૂળથી બનેલી વર્ષા ચારે તરફથી મથાઈને બહાર તરફ હંકાઈ ગઈ. તે જમીન પર પડતી રહી, છતાં ત્યાં કશુંય ભરાઈ શક્યું નહીં.

Verse 14

ततस्ते व्यंतराः खिन्ना निराशास्तस्य पूरणे । भूतास्तस्य पुरो गत्वा चुक्रुशुः कुशभूपतेः

પછી તે વ્યંતરો તેને ભરવામાં થાકી ને નિરાશ થયા. તેઓ ભૂતગણ બની રાજા કુશની સામે જઈ આર્ત રીતે રડીને ફરિયાદ કરવા લાગ્યા.

Verse 16

स त्वं तासां विघातार्थमुपायं भूप चिंतय । येन तां पांसुभिर्भूमिं पूरयामः समंततः

અતએવ હે રાજા, તે (માતૃકાઓ)ના વિઘ્નને અટકાવવાનો ઉપાય વિચારો, જેથી અમે ચારે તરફથી તે ભૂમિને ધૂળથી ભરી શકીએ.

Verse 17

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ततः कुशमहीपतिः । रुद्रमाराधयामास तत्क्षेत्रं प्राप्य सद्द्विजाः

તેમના વચન સાંભળી રાજા કુશ તે પવિત્ર ક્ષેત્રે પહોંચીને—હે સદ્દ્વિજોય—રુદ્રની આરાધના કરવા લાગ્યા.

Verse 19

अस्माभिर्विहिता तत्र पांसुवृष्टिर्महीपते । नीयते शतधाऽन्यत्र मातृमुक्तेन वायुना

હે મહીપતે, ત્યાં અમારી દ્વારા કરાવેલી ધૂળવર્ષા માતૃકાઓએ મુક્ત કરેલા પવનથી સો દિશાઓમાં અન્યત્ર વહેંચાઈને લઈ જવામાં આવે છે.

Verse 20

मया प्रेतगणादेव निर्दिष्टास्तस्य पूरणे । मातृसंरक्ष्यमाणं तच्छक्यं चैतन्न पूरितुम्

મેં પોતે જ તેને પૂરવા માટે પ્રેતગણોને નિયુક્ત કર્યા; પરંતુ માતૃગણોથી રક્ષિત તે સ્થાન કોઈ રીતે પણ પૂરાઈ શકતું નથી.

Verse 21

तत्र राक्षसजैर्मंत्रैः संति लिंगानि च प्रभो । प्रतिष्ठितानि तत्स्पर्शाद्दर्शनात्स्याज्जनक्षयः

હે પ્રભુ, ત્યાં રાક્ષસ-મંત્રોથી પ્રતિષ્ઠિત લિંગો છે; તેમનો માત્ર સ્પર્શ—અથવા માત્ર દર્શન—થી પણ જનક્ષય થાય.

Verse 22

अचलत्वात्तथा देव लिंगानां शास्त्रसद्भयात् । अन्यदुत्पाटनाद्यं च नैव कुर्मः कथंचन

હે દેવ, તે લિંગો અચલ છે અને લિંગ વિષયક શાસ્ત્રોનો ધર્મભય પણ છે; તેથી ઉખેડવા વગેરે અન્ય ઉપાયો અમે કોઈ રીતે કરતા નથી.

Verse 23

तस्माल्लिंगकृतो नाशो ब्राह्मणानां तपस्विनाम् । यथा न स्यात्सुरश्रेष्ठ तथा नीतिर्विधीयताम्

અતએવ હે સૂરશ્રેષ્ઠ, તે લિંગોથી બ્રાહ્મણો અને તપસ્વીઓનો નાશ ન થાય—એવી યોગ્ય નીતિ/ઉપાય નિર્ધારિત કરો.

Verse 24

ततश्च भगवान्रुद्रस्ताः समाहूय मातरः । प्रोवाच त्यज्यतां स्थानं भवत्यो यत्र संस्थिताः

પછી ભગવાન રુદ્રે તે માતૃગણોને બોલાવી કહ્યું—“હે દેવીઓ, તમે જ્યાં સ્થિત છો તે સ્થાન ત્યજી દો.”

Verse 25

तत्र पांसुभिरव्यग्राः करिष्यंति दिवानिशम् । प्रेताः कुशसमादेशाद्वृष्टिं लोकहिताय च

ત્યાં પ્રેતગણ ધૂળ સાથે અવ્યગ્ર રહી દિવસ-રાત કાર્ય કરશે; અને કુશતૃણના આદેશથી લોકહિતાર્થે વરસાદ વરસાવશે।

Verse 26

मातर ऊचुः । त्यक्ष्यामश्च तवादेशात्तत्स्थानं वृषभध्वज । परं दर्शय चास्माकं किंचिदन्यत्तथाविधम्

માતાઓ બોલ્યાં—હે વૃષભધ્વજ! તમારી આજ્ઞાથી અમે તે સ્થાન છોડીએ; પરંતુ અમને તેવું જ કોઈ અન્ય શ્રેષ્ઠ સ્થાન દર્શાવો।

Verse 27

क्षेत्रेऽत्रैव निवत्स्यामो येन स्कन्दकृते वयम् । तेन संस्थापिताश्चात्र प्रोक्ताः स्थेयं सदा ततः

અમે આ જ ક્ષેત્રમાં નિવાસ કરીશું, કારણ કે અમે સ્કંદના કાર્ય સાથે જોડાયેલા છીએ. તેમણે જ અમને અહીં સ્થાપિત કરીને ‘સદા અહીં જ રહો’ એમ કહ્યું છે।

Verse 28

ततः प्रोवाच भगवांस्तस्मात्स्थानान्महत्तरम् । स्थानं दास्यामि सर्वासां पृथक्त्वेन शुभावहम्

પછી ભગવાન બોલ્યા—તે સ્થાન કરતાં પણ મહત્તર સ્થાન હું આપું છું. તમારાં સૌને અલગ અલગ શુભદાયક નિવાસસ્થાન પ્રદાન કરીશ।

Verse 29

अष्टषष्टिस्तु क्षेत्राणां मदीयानां समंततः । संस्थितास्ति महाभागा येषु मत्संस्थितिः सदा

હે મહાભાગો, મારા અષ્ટસષ્ટ ક્ષેત્રો સર્વત્ર વિસ્તરેલા છે; જેમાં મારી સાન્નિધ્ય સદા સ્થિત રહે છે।

Verse 30

अष्टषष्टिविभागेन भूत्वा सर्वाः पृथक्पृथक् । तेषु तिष्ठथ मद्वाक्यात्पूजामग्र्यामवाप्स्यथ

અષ્ટષષ્ટિ વિભાગે વિભાજિત થઈ તમે સર્વ માતૃકાઓ અલગ અલગ બની પોતાના પોતાના સ્થાને સ્થિત થાઓ. મારા વચનથી તે ક્ષેત્રોમાં નિવાસ કરો; ત્યારે તમે પરમ પૂજાને પ્રાપ્ત કરશો.

Verse 31

तस्य देवस्य तच्छ्रुत्वा वाक्यं ता मातरस्तदा । प्रहृष्टास्तत्परित्यज्य स्थानं स्कन्दविनिर्मितम्

તે દેવના વચનને સાંભળી તે માતૃદેવીઓ ત્યારે અત્યંત હર્ષિત થઈ. પછી સ્કંદે રચેલ તે સ્થાન ત્યજી તેઓ પ્રસ્થાન કરી ગયા.

Verse 32

अष्टषष्टिविभागेन भूत्वा रूपैः पृथग्विधैः । अष्टषष्टिषु क्षेत्रेषु तस्य ताः संस्थिताः सदा

અષ્ટષષ્ટિ વિભાગે વિભાજિત થઈ અને વિવિધ રૂપો ધારણ કરીને તે માતૃકાઓ તેમના અષ્ટષષ્ટિ પવિત્ર ક્ષેત્રોમાં સદા સ્થાપિત રહે છે.

Verse 33

ततस्ताभिर्विनिर्मुक्तं तत्सर्वं भूमिमण्डलम् । पांसुभिः पूरितं प्रेतैर्दिवारात्रमतंद्रितैः

ત્યારબાદ તેમના દ્વારા છોડાયેલું તે સમગ્ર ભૂમિમંડળ, દિવસ-રાત અવિરત પરિશ્રમ કરનાર પ્રેતોથી ધૂળથી ભરાઈ ગયું.

Verse 34

एवं तस्य वरं दत्त्वा भगवान्वृषवाहनः । जगामादर्शनं पश्चात्सार्धं सवर्गैणैर्द्विजाः

આ રીતે તેને વર આપીને, વૃષભવાહન ભગવાન (શિવ) પછી, હે દ્વિજોએ, દેવગણો સાથે અદૃશ્ય થઈ ગયા.

Verse 35

कुतोऽपि ब्राह्मणैः सर्वेस्तापसैश्च प्रशंसितः । लब्धाशी प्रययौ तस्मादयोध्यानगरीं प्रति

બ્રાહ્મણો અને તપસ્વીઓ દ્વારા સર્વ તરફથી પ્રશંસિત થઈ, તથા આહાર પ્રાપ્ત કરીને, તે ત્યાંથી અયોધ્યા નગરી તરફ પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 106

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये लुप्ततीर्थमाहात्म्यकथनंनाम षडुत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘લુપ્તતીર્થ-માહાત્મ્ય-કથન’ નામનો એકસો છઠ્ઠો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 198

ततस्तस्य गतस्तुष्टिं वर्षांते भगवान्हरः । प्रोवाच प्रार्थयाभीष्टं यत्ते मनसि वांछितम्

પછી વર્ષાઋતુના અંતે ભગવાન હર તેનાથી પ્રસન્ન થયા અને બોલ્યા—“તને જે અભીષ્ટ હોય, જે તારા મનમાં ઇચ્છિત હોય, તે વર માગ।”