Adhyaya 185

Verse 1

। अतिथिरुवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं यथा मे पिंगला गुरुः । संजाता कुररो जातो यथा तत्प्रवदान्यहम्

અતિથિ બોલ્યા—પિંગલા કેવી રીતે મારી ગુરુ બની, તે બધું મેં તમને કહી દીધું. હવે કુરર (માછલી પકડનાર પક્ષી) કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયો અને તે પ્રસંગ કેવી રીતે બન્યો તે હું કહું છું।

Verse 2

ममासीद्द्रविणं भूरि पितृपैतामहं महत्

મારે પાસે અતિશય ધન હતું—પિતા અને પિતામહ પાસેથી પ્રાપ્ત થયેલું મહાન પિતૃપરંપરાગત વૈભવ।

Verse 3

येऽथ पुत्राश्च दायादा बांधवा अपि । ते मां सर्वे प्रबाधन्ते द्रव्यसस्यकृते सदा

મારા પુત્રો, દાયાદો અને અન્ય બંધુઓ પણ—ધન-સંપત્તિ માટે જ સદા મને સતાવે છે।

Verse 4

यस्याहं न प्रयच्छामि स मां चैव प्रबाधते । सीदमानस्तु सुभृशं दर्शयन्प्राणसंक्षयम्

જેનને હું આપતો નથી, તે પણ મને સતાવે છે; અને હું અત્યંત ક્ષીણ થઈ જાણે પ્રાણક્ષય જ દર્શાવતો ઊંડે ડૂબી રહ્યો છું।

Verse 5

एक साम्ना प्रयाचंते वित्तं भेदेन चापरे । भयदानेन चान्येऽपि केचिद्दंडेन च द्विजाः

કેટલાક ચાટુકારિતાથી ધન માગે છે, કેટલાક ફૂટ પાડી; કેટલાક ભય બતાવી, અને કેટલાક—કેટલાક દ્વિજ પણ—દંડની ધમકીથી।

Verse 6

एवं नाहं क्वचित्सौख्यं तेषां पार्श्वाल्लभामि भोः । चिन्तयानो दिवानक्तं क्लेशस्य परि संक्षयम् । उपायं न च पश्यामि येन शांतिः प्रजायते

આ રીતે, હે મહાશય, તેમની પાસે રહીને મને ક્યાંય સુખ મળતું નથી. દિવસ-રાત હું મારા ક્લેશના અંતનો વિચાર કરું છું; પરંતુ જેના દ્વારા શાંતિ જન્મે એવો કોઈ ઉપાય દેખાતો નથી।

Verse 7

अन्यस्मिन्दिवसे दृष्टः कृतमांसपरिग्रहः । कुररश्चंचुना व्योम्नि गच्छमानस्त्वरान्वितः

બીજા એક દિવસે મેં જોયું—કુરર પક્ષી ચાંચમાં માંસનો ટુકડો પકડી, અતિ ઉતાવળથી આકાશમાં ઉડી રહ્યું હતું।

Verse 8

हन्यमानः समंताच्च मांसार्थे विविधैः खगैः । अथ तेन परिक्षिप्तं तन्मांसं पक्षिजाद्भयात्

માંસ માટે વિવિધ પક્ષીઓએ તેને ચારે તરફથી ઘેરીને આક્રમણ કર્યું; ત્યારે અન્ય પક્ષીઓના ભયથી તેણે તે માંસ છોડીને નાખ્યું।

Verse 9

यावत्तावत्सुखी जातस्तेऽपिसर्वे समुज्झिताः । मयापि क्लिश्यमानेन तद्वच्च निजबांधवैः

જેટલો સમય (માંસ છોડ્યું) એટલો સમય તે સુખી થયો અને તે બધા પક્ષીઓ દૂર થયા; એ જ રીતે હું પણ મારા જ બંધુઓથી પીડિત છું।

Verse 10

सामिषं कुररं दृष्ट्वा वध्यमानं निरामिषैः । आमिषस्य परित्यागात्कुररः सुखमेधते

માંસ ધરાવતો કુરર નિરામિષ પક્ષીઓથી પીડાતો દેખાય છે; તેથી સમજાય છે કે માંસનો ત્યાગ કરવાથી કુરર સુખમાં ફલે-ફૂલે છે।

Verse 11

एवं निश्चित्य मनसा सर्वानानीय बांधवान् । पुत्रान्पौत्रांस्ततः सर्वान्पुरस्तेषां निवेदितम्

આ રીતે મનમાં નક્કી કરીને તેણે પોતાના બધા બંધુઓને—પુત્રો અને પૌત્રો સહિત—બોલાવી, તેમની સામે સર્વ વાત નિવેદિત કરી।

Verse 12

त्रिःसत्यं शपथं कृत्वा नान्यदस्तीति मे गृहे । विभज्यार्थं यथान्यायं यूयं गृह्णीत बान्धवाः

ત્રિવાર સત્યની શપથ કરીને તેણે કહ્યું—“મારા ઘરમાં આ સિવાય બીજું કશું નથી. ન્યાય મુજબ ધન વહેંચી લો અને હે બાંધવો, તેને ગ્રહણ કરો।”

Verse 13

ततःप्रभृति तैर्मुक्तः सुखं तिष्ठाम्यहं द्विजाः । एतस्मात्कारणाज्जातो ममासौ कुररो गुरुः

ત્યાંથી આગળ, તે (બંધનરૂપ વિષયો)માંથી મુક્ત થઈ, હે દ્વિજોએ, હું સુખથી રહું છું. આ જ કારણથી તે કુરર પક્ષી મારો ગુરુ બન્યો।

Verse 14

अर्थसंपद्विमोहाय विमोहो नरकाय च । तस्मादर्थमनर्थं तं मोक्षार्थी दूरतस्त्यजेत्

ધન-સંપત્તિ મોહ પેદા કરે છે અને મોહ નરક તરફ લઈ જાય છે. તેથી મુક્તિ ઇચ્છનાર એ ‘ધન’ને—જે ખરેખર અનર્થ છે—દૂરથી જ ત્યજી દે।

Verse 15

यथामिषं जले मत्स्यैर्भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि । आकाशे पक्षिभिश्चैव तथा सर्वत्र वित्तवान्

જેમ જળમાં માછલીઓ, ધરતી પર પશુઓ અને આકાશમાં પક્ષીઓ ચારો ખાઈ જાય છે—તેમ ધનવાન પુરુષ સર્વત્ર શિકાર બને છે।

Verse 16

दोषहीनोऽपि धनवान्भूपाद्यैः परिताप्यते । दरिद्रः कृतदोषोऽपि सर्वत्र निरुपद्रवः

દોષરહિત હોવા છતાં ધનવાનને રાજા વગેરે દ્વારા પીડા સહન કરવી પડે છે; પરંતુ ગરીબ—દોષ કર્યો હોય તોય—સર્વત્ર તુલનાત્મક રીતે નિરુપદ્રવ રહે છે।

Verse 17

आलंबिताः परैर्यांति प्रस्खलंति पदेपदे । गद्गदानि च जल्पंते धनिनो मद्यपा इव

તેઓ પરના આધારથી ચાલે છે, પગલે પગલે લથડે છે; ગદગદ બોલે છે—ધનમદમાં ધનવાન પણ જાણે મદ્યપ સમાન.

Verse 18

भक्ते द्वेषो बहिः प्रीती रुचितं गुरुलघ्वपि । मुखे च कटुता नित्यं धनिनां ज्वरिणामिव

ભક્ત પ્રત્યે અંદરથી દ્વેષ, બહારથી પ્રીતિ દર્શાવે; ભારે-હળવું જે ગમે તે જ તેમને રુચે. તેમના મુખમાં સદા કટુતા—જ્વરગ્રસ્તોની જેમ ધનવાનમાં.

Verse 19

अर्थानामर्जने दुःखमर्जितानां च रक्षणे । नाशे दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थो दुःखभाजनम्

ધન કમાવવામાં દુઃખ, કમાયેલું સાચવવામાં દુઃખ; નાશમાં દુઃખ, ખર્ચમાં પણ દુઃખ—ધિક્ ધનને, તે દુઃખનું પાત્ર છે.

Verse 20

अर्थार्थी जीव लोकोऽयं स्मशानमपि सेवते । जनितारमपि त्यक्त्वा निःस्वं यांति सुता अपि

ધનના લોભે આ જીવલોક શ્મશાનને પણ સેવાવે છે; અને પુત્રો પણ જનકને ત્યજી, તે નિર્ધન બને તો દૂર ચાલ્યા જાય છે.

Verse 21

सुतस्य वल्लभस्तावत्पिता पुत्रोऽपि वै पितुः । यावन्नार्थस्य संबन्धस्ताभ्यां भावी परस्परम् । संबन्धे वित्तजे जाते वैरं संजायते मिथः

પુત્રને પિતા તેટલા સમય સુધી જ પ્રિય, અને પિતાને પુત્ર પણ તેટલા સમય સુધી જ પ્રિય—જ્યાં સુધી બંનેમાં ધનનો સંબંધ રહે. ધનજન્ય સંબંધ થતાં પરસ્પર વૈર જન્મે છે.

Verse 22

एतस्मात्कारणाद्वित्तं मया त्यक्तं तपोधनाः । तेन सौख्येन तिष्ठामि कुररस्योपदेशतः

આ કારણથી, હે તપોધન મહાત્માઓ, મેં ધનનો ત્યાગ કર્યો છે. તે ત્યાગસુખથી કુરર પક્ષીના ઉપદેશ અનુસાર હું આનંદમાં સ્થિત છું.

Verse 23

शृणुध्वं च महाभागा यथा मेऽहिर्गुरुः स्थितः

હે મહાભાગો, સાંભળો—મારા સમક્ષ સર્પ કેવી રીતે ગુરુરૂપે સ્થિત થયો છે.

Verse 24

यथा मया गृहं त्यक्तं दृष्ट्वा सर्पविचेष्टितम् । गृहारंभः सुदुःखाय सुखाय न कदाचन

સર્પની ચેષ્ટા જોઈ મેં ઘર ત્યાગ્યું; કારણ કે ગૃહનો આરંભ અને પાલન મહાદુઃખનું કારણ છે—સાચા સુખનું કદી નહીં.

Verse 25

सर्पः परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते । उषित्वा तत्र सौख्येन भूयोऽन्यत्तादृशं व्रजेत्

સર્પ બીજાએ બનાવેલા ઘરમાં પ્રવેશીને સુખથી ફલે-ફૂલે છે; ત્યાં આનંદથી રહી ફરી એવો જ બીજો સ્થાન પામે છે.

Verse 26

मम त्वं कुरुते नैव ममेदं गृहमित्यसौ । न गृहं जायते तस्य न स्वयं हि कृतं यतः

તે કદી ‘તું મારું’ અથવા ‘આ ઘર મારું’ એમ માનતું નથી; કારણ કે તેણે પોતે બનાવ્યું નથી, તેથી તેનું પોતાનું ઘર થતું નથી.

Verse 27

यः पुनः कुरुते हर्म्यं स्वयं क्लेशैः पृथग्विधैः । न तस्य याति तत्पश्चान्मृत्युकालेऽपि संस्थिते

જે મનુષ્ય અનેક પ્રકારના કષ્ટો સહીને પોતે જ ભવ્ય મહેલ બાંધે છે, તેનું તે બધું પછી સાથે નથી જતું—મૃત્યુ આવી પહોંચે ત્યારે પણ.

Verse 28

गृहात्संजायते भार्या ततः पुत्रश्च कन्यका । तेषामर्थे करोति स्म कृत्याकृत्यं ततः परम्

ઘરથી પત્ની થાય છે, પછી પુત્ર અને પુત્રી; તેમના હિત માટે માણસ આગળ ચાલીને કરવાનું અને ન કરવાનું—બંને કરી બેસે છે.

Verse 30

पुत्रदारगृहक्षेत्रसक्ताः सीदंति जंतवः । लोभपंकार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव

પુત્ર-પત્ની-ઘર-ખેતરમાં આસક્ત જીવો ડૂબી જાય છે; લોભના કાદવ-સમુદ્રમાં મગ્ન, જેમ જંગલના વૃદ્ધ હાથીઓ.

Verse 31

एकः पापानि कुरुते फलं भुंक्ते महाजनः । भोक्तारो विप्रमुच्यंते कर्ता दोषेण लिप्यते

પાપ એક જ કરે છે, ફળ ‘મહાજન’ ભોગવે છે; ભોગવનારા છૂટી જાય છે, પરંતુ કરનાર દોષથી લિપ્ત થાય છે.

Verse 32

एतस्मात्कारणाद्धर्म्यं मया त्यक्तं द्विजोत्तमाः । मोक्षमार्गार्गला भूतं दृष्ट्वा सर्पविचेष्टितम्

આ જ કારણથી, હે દ્વિજોત્તમો, મેં તે ‘ધર્મ્ય’ ગૃહસ્થજીવન ત્યજી દીધું; કારણ કે મેં સર્પસમાન ચેષ્ટા જોઈ, જે મોક્ષમાર્ગે અર્ગલા બની હતી.

Verse 33

एकरात्रं वसेद्ग्रामे त्रिरात्रं पत्तने वसेत् । यो याति स यतिः प्रोक्तो योऽन्यो योगविडंबकः

ગામમાં એક રાત અને નગરમાં ત્રણ રાત વસવું. જે સતત ગમન કરે તે જ યતિ કહેવાય; બીજો તો યોગનો ઢોંગી છે.

Verse 34

विधूमे च प्रशांताग्नौ यस्तु माधुकरीं चरेत् । गृहे च विप्रमुख्यानां यतिः स नेतरः स्मृतः

જેની ગૃહાગ્નિ ધૂમરહિત અને શાંત હોય, અને જે ‘માધુકરી’ વૃત્તિથી શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોના ઘરોમાં ભિક્ષા લઈને જીવન કરે—તે જ યતિ સ્મૃત છે, બીજો નહીં.

Verse 35

दण्डी भिक्षां च वा कुर्यात्तदेव व्यसनं विना । यस्तिष्ठति न वैराग्यं याति नैव यतिर्हि सः

દંડ ધારણ કરીને ભિક્ષા કરે, અને તે પણ વ્યસનદોષ વિના કરે; છતાં જે વૈરાગ્યમાં સ્થિર નથી, તે સાચો યતિ બનતો નથી.

Verse 36

दिवा स्वप्नं वृथान्नं च स्त्रीकथाऽलोक्यमेव च । श्वेतवस्त्रं हिरण्यं च यतीनां पतनानि षट्

દિવસે ઊંઘ, વ્યર્થ અન્નભોજન, સ્ત્રીકથા અને સ્ત્રીદર્શન, શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ અને સોનું રાખવું—આ છ યતિઓના પતનનાં કારણો કહેવાય છે.

Verse 37

समः शत्रौ च मित्रे च समलोष्टाश्मकांचनः । सुहृत्पुत्र उदासीनः स यतिर्नेतरः स्मृतः

જે શત્રુ અને મિત્ર પ્રત્યે સમ છે, જેને ઢેલો-પથ્થર-સોનું સમાન લાગે છે, અને જે મિત્રના પુત્ર પ્રત્યે પણ ઉદાસીન રહે—તે જ યતિ સ્મૃત છે, બીજો નહીં.

Verse 38

समौ मानापमानौ च स्वदेशे परिकेपि वा । यो न हृष्यति न द्वेष्टि स यतिर्नेतरः स्मृतः

માન અને અપમાનને સમાન ગણી, સ્વદેશમાં હોય કે પરદેશમાં, જે ન હર્ષિત થાય ન દ્વેષ કરે—એ જ યતિ સ્મરણીય છે, બીજો નહિ.

Verse 39

यस्मिन्गृहे विशेषेण लभेद्भिक्षा च वाशनम् । तत्र नो याति यो भूयः स यतिर्नेतरः स्मृतः

જે ઘરમાં વિશેષ સન્માનથી ભિક્ષા અને નિવાસ મળે, ત્યાં પણ જે વારંવાર નથી જતો—એ જ યતિ સ્મરણીય છે, બીજો નહિ.

Verse 40

एवं ज्ञात्वा मया विप्र दृष्ट्वा सर्पविचेष्टितम् । सर्वसंगपरित्यागो मोक्षार्थं परिकल्पितः

હે વિપ્ર! સર્પની ચેષ્ટા જોઈને મેં આ તત્ત્વ જાણ્યું; તેથી મોક્ષાર્થે સર્વ સંગ-આસક્તિનો પરિત્યાગ મેં સ્વીકાર્યો છે.

Verse 41

एवं ममाहिः संजातो गुरुर्ब्राह्मणसत्तमाः । तत्प्रभावान्महत्तेजः संजातं विग्रहे मम

હે બ્રાહ્મણસત્તમો! આ રીતે તે સર્પ મારો ગુરુ બન્યો; અને તેના પ્રભાવથી મારા દેહમાં મહાન તેજ પ્રગટ થયું.

Verse 42

यथा मे भ्रमरो जातो गुरुस्तद्वद्वदामि च । कस्मिन्वृक्षे मया दृष्टो भ्रमरः कोऽपि संगतः

જેમ મારા માટે ભમરો ગુરુ બન્યો, તેમ જ હું કહું છું; કયા વૃક્ષ પર મેં તે કોઈ ભમરાને અચાનક મળીને જોયો હતો?

Verse 43

शाखाय तु समाश्रित्य कृतपूर्वनिबंधनम् । वसंतसमये प्राप्ते पुष्पवंतश्च ये द्रुमाः

શાખાનો આશ્રય લઈને, પૂર્વે કરેલું બંધન કરીને, વસંત ઋતુ આવતા ચારે તરફ પુષ્પોથી ભરેલા વૃક્ષો શોભી ઊઠ્યા।

Verse 44

सुगन्धफलपुष्पाश्च सुगन्धदलसंयुताः । तेषामणुं समादाय श्रेष्ठश्रेष्ठतमं रसम्

સુગંધિત ફળ-પુષ્પ અને સુવાસિત પાંદડાં ધરાવતાં તેમાંથી ભમરો અણુમાત્ર લે છે, છતાં શ્રેષ્ઠાતિશ્રેષ્ઠ રસ ખેંચી લે છે।

Verse 45

नियोजयति शाखाग्रे तरोरस्य सदैव हि । अनिर्विण्णतया हृष्टस्तदा सम्यङ्निरीक्षितः

તે હંમેશાં વૃક્ષની શાખાના અગ્રભાગે જ પોતાને લગાડે છે; કદી કંટાળ્યા વિના હર્ષિત રહી લક્ષ્યને સાવધાનીથી નિહાળે છે।

Verse 46

मधुजालं ततो जातं कालेन महता महत् । येनान्ये मधुना तृप्तिं प्राप्ताः शतसहस्रशः

પછી લાંબા કાળે મધનો વિશાળ સંગ્રહ થયો; તે મધથી સૈકડા-હજારો અન્ય લોકો તૃપ્ત થયા।

Verse 47

तच्चेष्टितं मया वीक्ष्य शास्त्राण्यन्यानि भूरिशः । ततस्तेषां समादाय सारभूतं पृथक्पृथक् । कृतानि भूरिशास्त्राणि वेदांतानि च कृत्स्नशः

તે કાર્ય જોઈ મેં અનેક અન્ય શાસ્ત્રોનું પરિશીલન કર્યું. પછી દરેકમાંથી સાર તત્ત્વ અલગ અલગ લઈને મેં અનેક ગ્રંથો તથા સંપૂર્ણ વેદાંત પણ રચ્યાં।

Verse 48

उपजीवंति यान्यन्ये यथा भृङ्गास्तथा द्विजाः

જેમ ભમરા અનેક પુષ્પોમાંથી મધુ સંચય કરીને જીવન નિર્વાહ કરે છે, તેમ દ્વિજ પણ અનેક શાસ્ત્ર-ઉપદેશ અને ઉપાયોનો આશ્રય લઈને જીવિકા ચલાવે છે।

Verse 49

एवं मे मधुपो जातो गुरुत्वे च द्विजोत्तमाः । तेनाहं तेजसा युक्तो नान्यदस्तीह कारणम्

આ રીતે, હે દ્વિજોત્તમો, ગુરુત્વના વિષયમાં હું ‘મધુપ’ (ભમરો) બન્યો. તેથી જ હું તેજથી યુક્ત થયો છું; અહીં બીજું કોઈ કારણ નથી।

Verse 50

वेदांतवादिनो येऽत्र प्रभवंति व्रतान्विताः । निर्लोभा गततृष्णाश्च ते भवंति सुतेजसः

અહીં જે વેદાંતના ઉપદેશક તરીકે ફૂલેફાલે છે—વ્રતનિષ્ઠ, નિર્લોભ અને તૃષ્ણાતીત—તે ઉત્તમ આધ્યાત્મિક તેજથી યુક્ત થાય છે।

Verse 51

एकेनापि विहीना ये प्रभवंति कुबुद्धयः । लोभमोहान्विताः पापा जायंते ते विचेतसः

પરંતુ જે કૂબુદ્ધિ લોકો આ ગુણોમાંથી એક પણ વિના છતાં પ્રભાવ પામે છે, તેઓ લોભ-મોહથી યુક્ત પાપી બને છે અને યોગ્ય વિવેક વિનાના થાય છે।

Verse 52

वेदांतानि सुभूरीणि मया दृष्ट्वा विचार्य च । समरूपाः कृता ग्रन्था मर्त्यलोकहितार्थिना

મેં અનેક ઉત્તમ વેદાંત-ઉપદેશોને જોઈને અને વિચાર કરીને, મર્ત્યલોકના હિતાર્થે સમન્વિત સ્વરૂપના ગ્રંથો રચ્યા છે।

Verse 53

एवं मे गुरुतां प्राप्तो मधुपो द्विजसत्तमाः । इषुकारो यथा जातस्तथा चैव ब्रवीमि वः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! આ રીતે મેં ગુરુત્વનું ગૌરવ પ્રાપ્ત કર્યું—મધુમાખી સમાન; અને જેમ ઇષુકાર (બાણકાર) કુશળ બન્યો, તેમ જ આ તત્ત્વ હું તમને કહું છું.

Verse 54

आत्मावलोकनार्थाय मया दृष्टाः सहस्रशः । योगिनो ज्ञानसंपन्नास्तैः प्रोक्तं च स्वशक्तितः

આત્મદર્શન માટે મેં હજારો જ્ઞાનસંપન્ન યોગીઓને જોયા; અને તેમણે પોતાની પોતાની શક્તિ મુજબ મને ઉપદેશ આપ્યો.

Verse 55

आत्मावलोकनं भावि सुशिष्याय यथा तथा । स समाधिजद्वारेण चतुराशीतिकेन च

તેઓએ કહ્યું—સુશિષ્યને આત્મદર્શન નિશ્ચયે પ્રગટે છે; સમાધિના દ્વારથી અને ચોર્યાસી પ્રકારની સાધના-વિધિથી.

Verse 56

आसनैस्तत्प्रमाणैश्च पद्मासनप्रपूर्वकैः । असंख्यैः कारणैश्चैव ह्यध्यात्मपठनैस्तथा । ततोपि लक्षितो नैव मयाऽत्मा च कथंचन

પદ્માસનથી આરંભ કરીને યોગ્ય પ્રમાણ મુજબ આસનો કર્યા છતાં, અસંખ્ય ઉપાયો અને અધ્યાત્મશાસ્ત્રોના પાઠ છતાં, હું કોઈ રીતે પણ આત્માને લક્ષ્ય કરી શક્યો નહિ.

Verse 57

ततो वैराग्यमापन्नः प्रभ्रमामि धरातले । गुर्वर्थे न च लेभेऽहं गुरुमात्मावलोकने

પછી વૈરાગ્ય પામી હું ધરાતલ પર ભટકતો રહ્યો; પરંતુ આત્મસાક્ષાત્કાર માટે મને સચ્ચો ગુરુ મળ્યો નહિ.

Verse 58

अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते राजमार्गेण गच्छता । मया दृष्टो महीपालः सैन्येन महता वृतः

બીજા એક દિવસે રાજમાર્ગે જતા હુંએ એક રાજાને જોયો; તે મહાન સેનાથી ઘેરાયેલો હતો.

Verse 59

ततोऽहं मार्गमुत्सृज्य संमुखस्य महीपतेः । उटजद्वारमाश्रित्य किंचिदूर्ध्वोपि संस्थितः

પછી મેં માર્ગ છોડીને રાજાને સામે રાખી, ઉટજના દ્વારનો આશ્રય લીધો અને થોડું ઊંચે ઊભો રહ્યો.

Verse 60

तत्रापि च स्थितः कश्चित्पुरुषः कांडकारकः । ऋजुकर्मणि संयुक्तः शराणां नतपर्वणाम्

ત્યાં એક પુરુષ પણ ઊભો હતો—તે બાણના કાંડ બનાવનાર હતો; તે એકાગ્રતાથી, વાંકાં સાંધાવાળા બાણ તૈયાર કરવામાં લાગેલો હતો.

Verse 61

तस्मिन्दूरगते भूपे तथान्यः सेवकोऽभ्यगात्

રાજા થોડો દૂર ગયો ત્યારે, બીજો એક સેવક ત્યાં આવી પહોંચ્યો.

Verse 62

तं पप्रच्छ त्वरायुक्तः शृण्वतोऽपि मम द्विजाः । कांडकर्मणि संसक्तमृजुत्वेन स्थितं तदा

હે દ્વિજજન, તે સેવક ઉતાવળે આવી તેને પૂછવા લાગ્યો; તે સમયે હું પણ સાંભળતો હતો—તે કાંડકર્મમાં લીન રહી એકાગ્રતાથી ઊભો હતો.

Verse 63

कियती वर्तते वेला गतस्य पृथिवीपतेः । मार्गेणानेन मे ब्रूहि येन गच्छामि पृष्ठतः

રાજા પ્રસ્થાન કર્યા પછી કેટલો સમય વીતી ગયો છે? આ માર્ગે મને કહો, જેથી હું પાછળથી તેની અનુગમન કરી શકું।

Verse 64

सोऽब्रवीत्तं तदा विप्रा अधोवक्त्रः स्थितो नरः । अनेन राजमार्गेण गच्छमानो महीपतिः

ત્યારે, હે બ્રાહ્મણો, મુખ નીચે કરીને ઊભેલો તે પુરુષ તેને બોલ્યો: “મહીપતિ આ રાજમાર્ગે જઈ રહ્યા છે.”

Verse 65

न मया वीक्षितः कश्चिदिदानीं राजसेवक । तदन्यं पृच्छ चेत्कार्यं तवानेन ब्रवीतु सः

હે રાજસેવક, મેં હમણાં કોઈને જોયો નથી. જો તારે કંઈ કાર્ય હોય તો બીજાને પૂછ; તે તને કહેશે।

Verse 66

शरकर्मणि संसक्तस्त्वहमत्र व्यवस्थितः । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य स्वचित्ते चिन्तितं मया

હું અહીં બાણ બનાવવાના કાર્યમાં આસક્ત થઈ રહ્યો છું. તેની વાત સાંભળી મેં મારા ચિત્તમાં વિચાર કર્યો।

Verse 67

एकचित्ततया योगो ब्रह्मज्ञानसमुद्भवः । नान्यथा भविता मे स ततश्चित्तनिरोधनम् । करोमि ब्रह्मसंसिद्ध्यै ततो मेऽसौ भविष्यति

એકાગ્ર ચિત્તથી બ્રહ્મજ્ઞાનમાંથી યોગ ઉત્પન્ન થાય છે; અન્યથા તે મને પ્રાપ્ત નહીં થાય. તેથી બ્રહ્મસિદ્ધિ માટે હું ચિત્તનિરોધનો અભ્યાસ કરું છું; ત્યારે તે સાક્ષાત્કાર નિશ્ચયે મારો થશે।

Verse 68

ततःप्रभृति चित्ते स्वे धारयामि सदैव तु । विश्वरूपं तथा सूर्यं हृत्पंकजनिवासिनम्

ત્યાંથી હું મારા ચિત્તમાં સદા વિશ્વરૂપ સૂર્યદેવને, હૃદયકમળમાં નિવાસ કરનારને, સતત ધારણ કરું છું।

Verse 69

ततो दिक्षु दिगन्तेषु गगने धरणीतले । तमेकं चैव पश्यामि नान्यत्किंचिद्द्विजोत्तमाः

પછી દિશાઓમાં, દિગંતોમાં, આકાશમાં અને ધરતી પર પણ, હે દ્વિજોત્તમો, હું માત્ર તે એકને જ જોઉં છું; બીજું કશું નથી।

Verse 70

अहं च तेजसा युक्तस्तत्प्रभावेण संस्थितः

અને હું પણ તેમના જ પ્રભાવથી તેજથી યુક્ત થઈ સ્થિર રીતે સ્થિત છું।

Verse 71

एवं मे स गुरुर्जातः शरकारो द्विजोत्तमाः । शृणुध्वं कन्यका जाता गुरुत्वे मे यथा पुरा

આ રીતે, હે દ્વિજોત્તમો, તે બાણ બનાવનાર મારો ગુરુ થયો. હવે સાંભળો—પહેલાની જેમ એક કન્યિકા પણ મારા ગુરુત્વમાં ગુરુ બની।

Verse 72

सर्वसंगपरित्यागी यदाहं निर्गतो गृहात् । ममानुपृष्ठतश्चैव ततो भार्या विनिर्गता

જ્યારે હું સર્વ આસક્તિઓનો ત્યાગ કરીને ઘરેથી નીકળ્યો, ત્યારે મારી પત્ની પણ મારી પાછળ પાછળ નીકળી આવી।

Verse 73

शिशुं पुत्रं समादाय कन्यामेकां च शोभनाम् । ततोऽहं भार्यया प्रोक्तो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः

અમારા શિશુ પુત્રને અને એક સુંદર કન્યાને સાથે લઈને મારી પત્નીએ ત્યારે મને કહ્યું; અને હું વાનપ્રસ્થ આશ્રમમાં સ્થિત થયો.

Verse 74

कुरु मे वचनं मुक्तिरत्रैव हि भविष्यति । ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथवा यतिः । यदि स्यात्संयतात्मा स नूनं मुक्तिमवाप्नुयात्

મારું વચન કરો—મુક્તિ નિશ્ચયે અહીં જ થશે. બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ કે યતિ—જો આત્મસંયમી હોય તો તે અવશ્ય મુક્તિ પામે છે.

Verse 75

अथवा मां परित्यज्य यदि यास्यसि चान्यतः । तदहं च मरिष्यामि सत्यमेतदसंशयम्

પરંતુ જો મને ત્યજીને તમે અન્યત્ર જશો, તો હું પણ મરી જઈશ—આ સત્ય છે, તેમાં શંકા નથી.

Verse 76

मृतायां मयि ते बालावेतावनुमरिष्यतः । कुमारी च कुमारश्च तस्मान्नाथ दयां कुरु

હું મરી જઈશ તો તમારા આ બે બાળકો પણ મારા પછી મરી જશે—કન્યા અને કુમાર. તેથી, હે નાથ, દયા કરો.

Verse 77

मा व्रजस्व परं तीर्थं परिजानन्नपि स्वयम् । हाटकेश्वरजं क्षेत्रमेतत्पुण्यतरं स्मृतम्

તમે સ્વયં તીર્થોને જાણતા હો છતાં બીજા તીર્થમાં ન જશો. હાટકેશ્વરનું આ ક્ષેત્ર વધુ પુણ્યદાયક માનવામાં આવ્યું છે.

Verse 78

सर्वेषामेव तीर्थानां श्रुतमेतन्मया विभो । वदतां ब्राह्मणेन्द्राणां तथान्येषां तपस्विनाम्

હે વિભો! સર્વ તીર્થોના વિષયે આ મેં સાંભળ્યું છે—શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોના વચનોથી તથા અન્ય તપસ્વીઓ પાસેથી પણ।

Verse 79

श्लोकोऽयं बहुधा नाथ कीर्त्यमानो मया विभो । विश्वामित्रस्य वक्त्रेण सन्मुनेः सत्यवादिनः

હે નાથ, હે વિભો! આ શ્લોક મેં અનેકવાર કીર્તિત કર્યો છે—સત્યવાદી સન્મુનિ વિશ્વામિત્રના મુખેથી પ્રાપ્ત થયેલો।

Verse 81

ततः कृच्छ्रात्प्रतिज्ञातं मयाश्रमनिषेवणम् । वानप्रस्थोद्भवं वा स्यात्ततोऽहं तत्र संस्थितः

ત્યારબાદ કઠિનતાથી મેં આશ્રમધર્મનું અનુસરણ કરવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી. તે વાનપ્રસ્થ આચાર પણ હોઈ શકે; તેથી હું તે વ્રતમાં ત્યાં સ્થિત થયો।

Verse 82

तत्रस्थस्य हि मे कन्या क्रीडते परतः स्थिता । वलयापूरिताभ्यां च प्रकोष्ठाभ्यां ततस्ततः

ત્યાં રહેતાં મારી કન્યા થોડે દૂર ઊભી રહીને રમતી હતી; વલયોથી ભરેલા હાથકાંડા લઈને તે અહીં-ત્યાં ફરતી હતી।

Verse 83

यथायथा सा कुरुते कन्दमूलफलाशनम् । तनुत्वं याति कायेन तथा चैव दिनेदिने

જેમ જેમ તે કંદ, મૂળ અને ફળ જ આહાર કરતી રહી, તેમ તેમ દિવસેદિવસ તેના શરીરમાં વધુ ને વધુ ક્ષીણતા આવતી ગઈ।

Verse 84

ततो मे जायते दुःखं तेषां पतन संभवम् । कस्यचित्त्वथ कालस्य संजातं वलयत्रयम् । तस्या हस्ते ततस्ताभ्यां शब्दः संजायते मिथः

ત્યારે તેમના પતનની આશંકાથી મારા હૃદયમાં દુઃખ ઉપજ્યું. થોડા સમય પછી તેના હાથમાં ત્રણ વળયો બન્યા; અને તે પરસ્પર અથડાતા ખણખણ એવો શબ્દ ઊઠવા લાગ્યો.

Verse 85

ततः कालेन महता ताभ्यामेकं व्यवस्थितम् । न संघर्षो न शब्दश्च तत्रस्थस्य च जायते

ઘણો સમય ગયા પછી સમજાયું કે એક જ વળય એકલો રહે ત્યારે ન ઘર્ષણ થાય ન અવાજ; તેમ જ જે એકલો રહે છે તેને કલહ ઉપજતો નથી.

Verse 86

तद्विचिन्त्य मया सोऽपि ह्याश्रमः परिवर्जितः । चिन्तितं च मया चित्ते कृत्वा चैवं सुनिश्चयम्

આ વિચાર કરીને મેં તે આશ્રમ-જીવન પણ ત્યજી દીધું. હૃદયમાં મનન કરીને મેં આ રીતે દૃઢ નિશ્ચય કર્યો.

Verse 87

बहुभिः कलहो नित्यं द्वाभ्यां संघर्षणं तथा । एकाकी विचरिष्यामि कुमारीवलयं यथा

ઘણાં સાથે સદા કલહ થાય છે; બે સાથે પણ ઘર્ષણ થાય છે. તેથી હું એકલો જ વિચરીશ—કુમારીના કાંડા પરના એકમાત્ર વળયની જેમ, જે એકલો હોય ત્યારે અવાજ કરતો નથી.

Verse 88

ततः सुप्तां परित्यज्य तां भार्यां शिशुसंयुताम् । गतोऽहं दूरमध्वानं यत्र नो वेत्ति सा च माम्

પછી શિશુ સાથે સૂતી મારી પત્નીને છોડીને હું દૂરના માર્ગે નીકળી પડ્યો—એવા સ્થાને, જ્યાં તે મને ન જાણે અને હું પણ તેને ન જાણું.

Verse 89

यत्राऽस्तमितशायी च यलब्धकृतभोजनः । भ्रमामि मेदिनीपृष्ठे त्यक्त्वा संसारबन्धनम्

હું જ્યાં જ્યાં હોઉં ત્યાં સૂર્યાસ્ત થયા પછી ત્યાં જ શયન કરું છું અને જે કંઈ યદૃચ્છાએ મળે તે જ ભોજન કરું છું. આમ સંસારબંધન ત્યજીને હું ધરતીપીઠ પર ભ્રમણ કરું છું.

Verse 90

ततो मे ज्ञानमापन्नमेवं विप्राः शनैःशनैः । अतीतानागतं चैव वर्तमानं विशेषतः

પછી, હે વિપ્રો, આ રીતે ધીમે ધીમે મારા અંદર જ્ઞાન પ્રગટ થયું—ભૂતનું, ભવિષ્યનું અને વિશેષ કરીને વર્તમાનનું.

Verse 91

एवं मे कन्यका जाता गुरुत्वे द्विजसत्तमाः

આ રીતે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, મને એક કન્યા જન્મી—જે ગુરુત્વ, એટલે આચાર્યપદની મહિમા માટે નિયત હતી.

Verse 92

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि गुरोः कृते । न युष्माकं पुरो मिथ्या कीर्तयामि कथंचन

ગુરુના હિતાર્થે મને જે પૂછવામાં આવ્યું હતું, તે બધું મેં તમને કહી દીધું છે. તમારી સામે હું કોઈ રીતે પણ અસત્યનું ઉચ્ચારણ કરતો નથી.

Verse 93

एवं मे ज्ञानमुत्पन्नं प्रकारैः षड्भिरेव च । एभिर्लोकोत्तरं ज्ञानं युष्मत्प्रत्ययकारकम्

આ રીતે મારા અંદર ચોક્કસ છ પ્રકારે જ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું. એ જ દ્વારા લોકોત્તર (અલૌકિક) જ્ઞાન—જે તમામાં દૃઢ પ્રત્યય ઉત્પન્ન કરે છે—સ્થાપિત થયું.

Verse 94

सूत उवाच । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे पप्रच्छुस्तं द्विजोत्तमाः । वानप्रस्थाश्रमं त्यक्त्वा भार्यां शिशुसमन्विताम् । क्व गतस्त्वं तदाचक्ष्व कियत्कालं च संस्थितः

સૂતજીએ કહ્યું—પછી તે બધા બ્રાહ્મણો, દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ, તેને પૂછવા લાગ્યા—“વાનપ્રસ્થ-આશ્રમ ત્યજીને અને શિશુ સહિત પત્નીને પરિત્યજીને તું ક્યાં ગયો? તે કહો, અને ત્યાં કેટલો સમય રહ્યો?”

Verse 95

अतिथिरुवाच । अहं भीतः सहस्राणि ग्रामाणां च शतानि च । यत्रास्तमितशायी सन्ननेकानि द्विजोत्तमाः । संख्यया रहितान्येव वर्षाणां च शतानि च

અતિથિએ કહ્યું—“ભયથી હું હજારો ગામો અને સૈકડો અન્ય સ્થળોમાં ભટક્યો; જ્યાં અનેક દ્વિજોત્તમ બ્રાહ્મણો સૂર્યાસ્તે શયન કરતા. મેં વર્ષોના સૈકડા પણ વિતાવ્યા—ગણતરીથી પરે.”

Verse 96

दृष्टानि मुख्यतीर्थानि तथैवायतनानि च । दृष्टाश्च पर्वताः श्रेष्ठा नद्यश्च विमलोदकाः

“મેં મુખ્ય તીર્થો અને તેમ જ પવિત્ર આયતનો (દેવાલય) જોયાં છે. શ્રેષ્ઠ પર્વતો અને નિર્મળ જળવાળી નદીઓ પણ મેં જોયાં છે.”

Verse 97

स्वयमेव मया ज्ञातो वाराणस्यां स्थितेन च । यज्ञः पैतामहो भावी स्थानेऽस्मिन्मामके यतः

“વારાણસીમાં રહેતાં મેં સ્વયં જાણ્યું કે મારા આ જ સ્થાને ‘પૈતામહ’ યજ્ઞ થવાનો છે—પિતામહસંબંધિત પ્રાચીન વિધિ.”

Verse 98

ततोऽहं सत्वरं प्राप्तः कौतुकेन द्विजोत्तमाः । कीदृशः स मखो भावी यत्र यज्वा पितामहः

“એથી, હે દ્વિજોત્તમો, કૌતુકથી હું ત્વરિત અહીં આવ્યો—જે યજ્ઞમાં સ્વયં પિતામહ યજમાન હશે, તે મખ કેવો હશે?”

Verse 99

सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे प्राप्ताः सर्वे देवाः सवासवाः । वासुदेवं पुरस्कृत्य तथा चैव महेश्वरम्

સૂતજીએ કહ્યું—એ દરમિયાન ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવો આવી પહોંચ્યા. તેમણે વાસુદેવને અગ્રસ્થાને રાખી અને તેમ જ મહેશ્વરને પણ પુરસ્કૃત કરીને આવ્યા.

Verse 100

कमान्तरं समासाद्य पुलस्त्याद्यास्तथर्त्विजः । ब्रह्मापि स्वयमायातो मृगचर्मधरस्तथा

નિયત સમયાંતર પ્રાપ્ત કરીને પુલસ્ત્ય આદિ તથા ઋત્વિજગણ આવ્યા. સ્વયં બ્રહ્મદેવ પણ મૃગચર્મ ધારણ કરીને ત્યાં પધાર્યા.

Verse 101

ततस्ते तुष्टिमापन्नास्तस्य ज्ञानेन तेन च । प्रोचुश्च वरदास्तुभ्यं सर्व एव दिवौकसः

પછી તેના તે જ્ઞાનથી પ્રસન્ન થયેલા સ્વર્ગવાસી સર્વ દેવો, વરદાતા બનીને તને બોલ્યા.

Verse 102

तस्माद्वरय भद्रं ते प्रार्थयस्व यथेप्सितम् । अवश्यं तव दास्यामो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

અતએવ તું વર પસંદ કર—તારું કલ્યાણ થાઓ. જે ઇચ્છિત હોય તે માગ; તે અતિ દુર્લભ હોય તોય અમે નિશ્ચયે તને આપીશું.

Verse 103

अतिथिरुवाच । यदि तुष्टाः सुरा मह्यं प्रयच्छंति वरं मम । अनेनैव शरीरेण देवत्वं प्रार्थयाम्यहम्

અતિથિએ કહ્યું—જો દેવો પ્રસન્ન થઈ મને મારો વર આપે, તો હું આ જ શરીર સાથે દેવત્વની પ્રાર્થના કરું છું.

Verse 105

देवा ऊचुः । नूनं त्वं विबुधो भूत्वा देवलोके निवत्स्यसि । अनेनेव शरीरेण यज्ञभागविवर्जितः

દેવોએ કહ્યું—નિશ્ચય તું દેવત્વ પામી દેવલોકમાં નિવાસ કરશ; પરંતુ આ જ શરીરથી યજ્ઞભાગથી વંચિત રહીશ.

Verse 106

यच्छामो यदि ते विप्र यज्ञांशं मानुषस्य भोः । अप्रामाण्यं श्रुतेर्भावि तव दत्तेन तेन च

હે વિપ્ર! જો અમે તને માનવનો યજ્ઞાંશ આપીએ, તો તારા આપેલા તે કારણે શ્રુતિનું પ્રામાણ્ય ડગમગી જશે.

Verse 107

अतिथिरुवाच । देवत्वेन न मे कार्यं यज्ञांशरहितेन च । तदहं साधयिष्यामि यथा मुक्तिर्भविष्यति

અતિથિએ કહ્યું—યજ્ઞભાગ વિના દેવત્વ મને ન જોઈએ. મુક્તિ થાય તેવું હું સાધીશ.

Verse 109

यज्ञभागसमोपेतं तथान्येषां दिवौकसाम् । विशेषेण सुरश्रेष्ठाः स्थानं चोपरि संस्थितम्

યજ્ઞભાગથી યુક્ત થઈ અન્ય સ્વર્ગવાસીઓની જેમ—હે સૂરશ્રેષ્ઠો—વિશેષરૂપે એક ઊંચું સ્થાન પણ ઉપર સ્થાપિત છે.

Verse 110

प्रतिज्ञातस्तथा सर्वैर्वरोऽस्य विबुधैर्यतः । तस्मात्प्रदीयतामस्मै यदभीष्टं सुरोत्तमाः

કારણ કે સર્વ વિબુધોએ તેને વર આપવાની પ્રતિજ્ઞા કરી છે; તેથી, હે સૂરોત્તમો, તેને જે અભીષ્ટ છે તે આપો.

Verse 111

महेश्वर उवाच । यथाऽस्य जायते तृप्तिर्यज्ञभागाधिका सदा । तथाहं कथयिष्यामि शृण्वंतु विबुधोत्तमाः

મહેશ્વરે કહ્યું—યજ્ઞભાગોથી પણ તેની તૃપ્તિ સદા કેવી રીતે વધુ થાય છે, તે હું કહું છું; હે દેવશ્રેષ્ઠો, સાંભળો.

Verse 112

य एष क्रियते यज्ञस्तस्य नाथो हरिः स्मृतः । एतस्मात्कारणात्प्रोक्तः स देवो यज्ञपूरुषः

આ યજ્ઞ જે કરવામાં આવે છે, તેનો નાથ હરી સ્મૃત છે; આ કારણથી જ તે દેવ ‘યજ્ઞપુરુષ’ કહેવાય છે.

Verse 113

अद्यप्रभृति यत्किंचिच्छ्राद्धं मर्त्ये भविष्यति । दैवं वा पैतृकं वाऽपि तस्य चांते व्यवस्थितः

આજથી આગળ મનુષ્યોમાં જે કોઈ શ્રાદ્ધ થશે—દૈવ હોય કે પિતૃક—તેના અંતે તે જ સ્થિત રહેશે.

Verse 114

एतस्य नाम संकीर्त्य पश्चाच्च यज्ञपूरुषम् । संकीर्त्य भोजनं देयं ब्राह्मणस्य द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો, પ્રથમ તેના નામનું સંકીર્તન કરીને, પછી યજ્ઞપુરુષનું સંકીર્તન કરીને, બ્રાહ્મણને ભોજન આપવું જોઈએ—શ્રદ્ધાપૂર્વક તે જ ઉચ્ચાર સાથે.

Verse 115

तेनास्य भविता तृप्तिर्यज्ञांताऽभ्यधिका सदा । अदत्त्वास्य कृतं श्राद्धं यत्किंचित्प्रभविष्यति

આથી તેની તૃપ્તિ સદા યજ્ઞાંતથી પણ વધુ થશે; પરંતુ આ (યોગ્ય દાન/ઉચ્ચાર) કર્યા વિના જે કોઈ શ્રાદ્ધ કરાશે તે નિષ્ફળ થશે.

Verse 116

तद्यास्यत्यखिलं व्यर्थं तथा भस्महुतं यथा । वैश्वदेवांतमासाद्य यश्चैनं पूजयिष्यति

કરેલું બધું સંપૂર્ણ વ્યર્થ થશે—જેમ ભસ્મમાં ઢોળેલી આહુતિ. પરંતુ જે વૈશ્વદેવના અંતે પહોંચી એને વિધિપૂર્વક પૂજે, તેનું જ કર્મ સફળ ગણાશે.

Verse 117

विष्णुनामसमोपेतं भविष्यति तदक्षयम् । दत्तं स्वल्पमपि प्रायः श्रद्धापूतेन चेतसा

વિષ્ણુનામ સાથે આપેલું જે કોઈ દાન હોય તે અક્ષય બને છે. શ્રદ્ધાથી શુદ્ધ થયેલા ચિત્તથી આપેલું અલ્પ દાન પણ સામાન્ય રીતે અચૂક પુણ્ય આપે છે.

Verse 118

श्राद्धे वा वैश्वदेवे वा यश्चैनं नार्चयिष्यति । संप्राप्तं व्यर्थतां तस्य तच्च सर्वं भविष्यति

શ્રાદ્ધમાં હોય કે વૈશ્વદેવમાં—જે એને અર્ચન નહીં કરે, તેના દ્વારા પ્રાપ્ત અને કરેલું બધું વ્યર્થ થઈ જશે.

Verse 119

अस्मिंस्तुष्टिं गते सर्वे सुरा यास्यंति संमुदम् । पितरश्च तमायांति विमुखे संमुखे तथा

એ સંતોષ પામે ત્યારે બધા દેવતાઓ આનંદથી હર્ષિત થઈ પ્રસ્થાન કરે છે. પિતૃઓ પણ તેની તરફ આવે છે—જે વિમુખ હતા તે પણ સંમુખ થાય છે.

Verse 120

तच्छ्रुत्वा विबुधाः सर्वे महेश्वरवचस्तदा । तथेति मुदिताः प्रोचुर्ब्रह्मविष्णुपुरस्सराः

ત્યારે મહેશ્વરના વચન સાંભળી બધા દેવતાઓ આનંદિત થઈ “તથાસ્તુ” એમ બોલ્યા; તેમના અગ્રે બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ હતા.

Verse 121

ततःप्रभृति संजाता पूजा चातिथिसंभवा । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजा कार्याऽतिथेः सदा । यज्ञे पूरुषयज्ञस्य न चैकस्य कथंचन

ત્યાંથી અતિથિ-સત્કાર સાથે જોડાયેલી પૂજાની પરંપરા પ્રગટ થઈ. તેથી સર્વ પ્રયત્નથી સદા અતિથિની પૂજા કરવી જોઈએ—યજ્ઞમાં પણ ‘પુરુષ-યજ્ઞ’ રૂપે; કોઈપણ રીતે અવગણના ન કરવી.

Verse 122

अतिथिरुवाच । अत्रास्ति मामकं तीर्थं मया यत्र तपः कृतम् । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पुरुकाले द्विजोत्तमाः

અતિથિ બોલ્યા—અહીં મારું એક તીર્થ છે, જ્યાં મેં તપ કર્યું હતું. હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં, પ્રાચીન કાળે, હે દ્વિજોત્તમો!

Verse 123

अंगारकेण संयुक्ता चतुर्थी स्याद्यदा तिथिः । सांनिध्यं तत्र कार्यं च सर्वैर्देवैश्च तद्दिने

જ્યારે ચતુર્થી તિથિ અઙ્ગારક (મંગળવાર) સાથે જોડાય, ત્યારે તે દિવસે ત્યાં સર્વ દેવોએ પોતાનું સાન્નિધ્ય સ્થાપવું જોઈએ.

Verse 124

कुर्यात्तत्रैव यः स्नानं तस्मिन्नहनि संस्थिते । सर्वतीर्थफलं तस्य जायतां वः प्रसादतः

જે તે દિવસે ત્યાં જ રહી સ્નાન કરે છે, તેને સર્વ તીર્થોનું ફળ મળે છે; આપના પ્રસાદથી તે ફળ તેને પ્રાપ્ત થાઓ.

Verse 125

तथास्त्विति ततः सर्वेऽतिथिं प्रोचुः सुरोत्तमाः । एतस्मिन्नंतरे प्राह पुलस्त्यर्षिः पितामहम्

પછી સર્વ શ્રેષ્ઠ દેવોએ અતિથિને “તથાસ્તુ” કહ્યું. એ વચ્ચે પુલસ્ત્ય ઋષિએ પિતામહ (બ્રહ્મા)ને કહ્યું.

Verse 126

पुलस्त्य उवाच । ऋत्विजः सकला देवाः संस्थिताः कौतुकान्विताः । उत्तिष्ठंतु च ते शीघ्रं यज्ञकर्मप्रसिद्धये

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—ઋત્વિજ અને સર્વ દેવો ઉત્સુકતાથી સમવેત થયા છે. તમે સૌ શીઘ્ર ઊઠો, જેથી યજ્ઞકર્મ સિદ્ધિ પામી પૂર્ણ થાય।

Verse 127

एतस्मिन्नंतरे सर्वे तस्य वाक्यप्रणोदिताः । उत्थिता ऋत्विजो ये च स्वानि स्थानानि भेजिरे । ततः प्रववृते यज्ञः सपुनर्द्विजसत्तमाः । कुर्वता यज्ञकर्माणि होमपूर्वाणि यानि च

એ દરમિયાન તેના વચનથી પ્રેરિત થઈ સૌ ઊભા થયા; ઋત્વિજોએ પોતપોતાના સ્થાનો ગ્રહણ કર્યા. ત્યારબાદ યજ્ઞ ફરી શરૂ થયો; શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ હોમથી આરંભ કરીને અનુગામી યજ્ઞકર્મો કરવા લાગ્યા।

Verse 129

कोशकारमिवात्मानं वेष्टयन्नावबुध्यते

રેશમના કીડા જેમ પોતાને કોશમાં લપેટે છે તેમ જે પોતાને જ ઢાંકી લે છે, તે પોતાના આત્મસ્વરૂપને સમજી શકતો નથી।