Adhyaya 34
અધ્યાય ૩૪માં ઋષિઓ સૂતને અગાઉના એક પ્રસંગ—એક મુનિ અને ક્ષીરસમુદ્ર (પયસાં-નિધિ)—વિશે પૂછે છે. સૂત ત્યારે એક પ્રાચીન સંકટનું વર્ણન કરે છે: કાલેય/કાલિકેય નામના પ્રબળ દાનવો પ્રગટ થઈ દેવોના તેજને દબાવે છે અને ત્રિલોકની સ્થિરતા હચમચાવે છે. દેવોની પીડા જોઈ વિષ્ણુ મહેશ્વરને શરણ જઈ તાત્કાલિક પ્રતિઘાત જરૂરી છે એમ વિનંતી કરે છે. વિષ્ણુ, રુદ્ર અને ઇન્દ્રના નેતૃત્વમાં દેવો યુદ્ધ માટે એકત્ર થાય છે અને જગતને કંપાવતો સંઘર્ષ શરૂ થાય છે. વિશેષ પ્રસંગમાં ઇન્દ્રનો સામનો દાનવ કાલપ્રભ સાથે થાય છે—તે ઇન્દ્રનું વજ્ર ઝૂંટી લે છે અને ભયંકર ગદાઘાતથી ઇન્દ્રને પાડી દે છે; ભયથી દેવસેના અસ્તવ્યસ્ત થઈ પાછી ખસે છે. ત્યારબાદ ગરુડારૂઢ વિષ્ણુ અસ્ત્રજાળ કાપી દાનવોને છૂટા પાડે છે, પરંતુ કાલખંજ વિષ્ણુ અને ગરુડને ઘાયલ કરે છે. વિષ્ણુ સુદર્શનચક્ર છોડે છે; દાનવ તેને સીધું સામનો કરવા પ્રયત્ન કરે છે, તેથી વિષ્ણુની વ્યથા વધે છે. આ સમયે ત્રિપુરાંતક શિવ નિર્ણાયક રીતે પ્રવેશી શૂલપ્રહારથી આક્રમક દાનવનો વધ કરે છે અને કાલપ્રભ સહિત ‘કાલ’ ઉપાધિવાળા મુખ્ય દાનવ નાયકોને પરાજિત કરે છે. શત્રુ નેતૃત્વ તૂટતાં ઇન્દ્ર અને વિષ્ણુ સ્થિર થઈ મહાદેવની સ્તુતિ કરે છે; દેવો બાકી દાનવોને હાંકી કાઢે છે. ઘાયલ અને નેતાવિહોણા દાનવો ભાગીને વરુણના ધામમાં શરણ લે છે. અધ્યાયનો બોધ—દેવોની સંયુક્ત ક્રિયા દ્વારા ધર્મની પુનઃસ્થાપના થાય છે અને શંભુનું રક્ષણ ત્રિલોકને સ્થિર કરે છે।
Shlokas
Verse 1
। ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं तं मुनिं प्रति सूतज । त्वया पुरा सुरार्थाय प्रपीतः पयसांनिधिः
ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂતપુત્ર! તે મુનિ વિષે તમે જે કહ્યું, તે અંગે કહો. દેવતાઓના હિતાર્થે પ્રાચીનકાળે ક્ષીરસાગર કેવી રીતે પી લેવાયો?
Verse 2
तत्त्वं सूतज नो ब्रूहि विस्तरेण महामते । यथा तेन पुरा पीतो मुनिना पयसांनिधिः
હે મહામતિ સૂતપુત્ર! તેનું તત્ત્વ અમને વિસ્તારે કહી બતાવો—પૂર્વકાળે તે મુનિએ ક્ષીરસાગર કેવી રીતે પી લીધો હતો.
Verse 3
सूत उवाच । कालेया इति विख्याताः पुरा दानवसत्तमाः । संभूताः सर्वदेवानां वीर्योत्साहप्रणाशकाः
સૂતએ કહ્યું—પ્રાચીનકાળે ‘કાલેય’ નામે વિખ્યાત દાનવશ્રેષ્ઠો ઉત્પન્ન થયા. તેઓ સર્વ દેવતાઓના પરાક્રમ અને ઉત્સાહનો નાશ કરનાર હતા.
Verse 4
ततस्तैः पीडितं दृष्ट्वा विष्णुना प्रभविष्णुना । त्रैलोक्यं शक्तियोगेन प्रोक्तो देवो महेश्वरः
તેમના દ્વારા પીડિત થયેલ ત્રિલોક્યને જોઈ, પ્રભાવશાળી વિષ્ણુએ પોતાની દિવ્ય શક્તિ-યોગથી દેવ મહેશ્વરને સંબોધ્યા.
Verse 5
एतदीशान दैतेयैस्त्रैलोक्यं परिपीडितम् । कालिकेयैर्महावीर्येस्तस्मात्कार्यो महाहवः । अद्यैव तैः समं देव समासाद्य धरातलम्
હે ઈશાન! મહાવીર્યવાન કાલિકેય દૈત્યોએ ત્રણેય લોકને પીડિત કર્યા છે. તેથી મહાયુદ્ધ કરવું આવશ્યક છે. હે દેવ! આજે જ પૃથ્વી પર જઈને તેમનો સામનો કરો.
Verse 6
ततो विष्णुश्च रुद्रश्च सहस्राक्षः सुरैः सह । शितशस्त्रधराः सर्वे संप्राप्ता धरणीतलम्
ત્યારબાદ વિષ્ણુ, રુદ્ર અને દેવો સહિત ઈન્દ્ર, બધા તીક્ષ્ણ શસ્ત્રો ધારણ કરીને પૃથ્વીતળ પર આવી પહોંચ્યા.
Verse 7
अथ ते दानवाः सर्वे श्रुत्वा देवान्समागतान् । युद्धार्थं सहसा जग्मुः संमुखाः कोपसंयुताः
ત્યારબાદ દેવોના આગમનના સમાચાર સાંભળીને તે બધા દાનવો ક્રોધિત થઈને યુદ્ધ માટે એકાએક તેમની સામે આવી ગયા.
Verse 8
ततोऽभवन्महायुद्धं देवानां दानवैः सह । त्रैलोक्यं कंपितं येन समस्तं भय विह्वलम्
ત્યારે દેવો અને દાનવો વચ્ચે ભયંકર મહાયુદ્ધ થયું, જેનાથી ત્રણેય લોક ધ્રૂજી ઉઠ્યા અને સર્વત્ર ભય વ્યાપી ગયો.
Verse 9
अथ कालप्रभोनाम दानवो बलगर्वितः । स शक्रं पुरतो दृष्ट्वा वज्रोच्छ्रितकरं स्थितम् । प्रोवाच प्रहसन्वाक्यं मेघगम्भीरनिःस्वनः
ત્યારે પોતાના બળના ગર્વમાં ચકચૂર કાલપ્રભ નામના દાનવે, હાથમાં વજ્ર ઉગામીને ઉભેલા ઈન્દ્રને સામે જોઈને, મેઘ સમાન ગંભીર સ્વરે હસતા હસતા કહ્યું.
Verse 10
मुंच वज्र सहस्राक्ष पश्यामि तव पौरुषम् । चिरात्प्राप्तोऽसि मे दृष्टिं दिष्ट्या त्वं त्रिदिवेश्वरः
હે સહસ્રાક્ષ! વજ્ર છોડ, હું તારો પરાક્રમ જોઈ લઉં. બહુ સમય પછી તું મારી નજરે આવ્યો છે; દૈવયોગે તું ત્રિદિવનો ઈશ્વર છે.
Verse 11
ततश्चिक्षेप संक्रुद्धस्तस्य वज्रं शतक्रतुः । सोऽपि तल्लीलया धृत्वा जगृहे सव्यपाणिना
પછી ક્રોધિત શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) એ તેના પર વજ્ર ફેંક્યો; પરંતુ તેણે તેને રમતમાં જેમ સહેલાઈથી પકડી લઈને ડાબા હાથથી ગ્રહણ કર્યું.
Verse 12
ततः शक्रं समुद्दिश्य गदां गुर्वीं मुमोच सः । सर्वायसमयीं रौद्रां यमजिह्वामिवापराम्
પછી શક્રને નિશાન બનાવી તેણે એક ભારે ગદા ફેંકી—સંપૂર્ણ લોખંડની, રૌદ્ર અને ભયંકર, જાણે યમજીહ્વાની બીજી જ હોય તેમ.
Verse 13
तया हतः सहस्राक्षो विसंज्ञो रुधिरप्लुतः । ध्वजयष्टिं समाश्रित्य संनिविष्टो रथोपरि
તેના પ્રહારથી સહસ્રાક્ષ લોહીમાં તરબોળ થઈ બેભાન થયો; ધ્વજદંડને ટેકો લઈને રથ પર જ ઢળી પડ્યો.
Verse 14
अथ तं मातलिर्दृष्ट्वा विसंज्ञं वलघातिनम् । प्राङ्मुखं च रथं चक्रे संस्मरन्सारथेर्नयम्
ત્યારે માતલીએ અચેત થયેલા વલઘાતિન ઇન્દ્રને જોઈ, સારથિની નીતિ સ્મરીને રથને પૂર્વમુખ કર્યો.
Verse 15
ततः पराङ्मुखीभूते रथे शक्रस्य संगरे । दुद्रुवुर्भयसंत्रस्ताः सर्वे देवाः समंततः
ત્યારે યુદ્ધમાં શક્રનો રથ પરાઙ્મુખ થયો, અને ભયથી વ્યાકુળ થયેલા સર્વ દેવો ચારે દિશામાં દોડી ગયા।
Verse 16
आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः । व्रीडां विहाय विध्वस्ताः पृष्ठदेशे शितैः शरैः
આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, વિશ્વેદેવ અને મરુદ્ગણ—લાજ ત્યજીને—તીક્ષ્ણ બાણોથી પીઠમાં વિદ્ધ થઈ વિધ્વસ્ત થયા।
Verse 17
अथ भग्नं बलं दृष्ट्वा दानवैर्मधुसूदनः । आरुह्य गरुडं तूर्णं कालप्रभमुपाद्रवत्
ત્યારે દાનવો દ્વારા સેનાને ભંગ થયેલી જોઈ મધુસૂદને ત્વરિત ગરુડ પર આરોહણ કરી કાલપ્રભ પર ધાવા કર્યો।
Verse 19
स तैराच्छादितो विष्णुः शुशुभे च समंततः । सम्यक्पुलकितांगश्च रक्ताचल इवापरः
તેમની દ્વારા ચારે તરફથી આચ્છાદિત વિષ્ણુ સર્વત્ર તેજથી ઝળહળ્યા; અંગોમાં રોમાંચ સાથે તેઓ જાણે બીજો લાલ પર્વત લાગ્યા।
Verse 20
ततः शार्ङ्गविनिर्मुक्तैः शरैः कंकपतत्रिभिः । छेदयित्वेषुजालानि दैतेयान्निजघान सः
પછી શારઙ્ગમાંથી છૂટેલા, બગલાના પાંખવાળા બાણોથી તેણે ઇષુજાળ કાપી નાખ્યા અને દૈત્યોને સંહાર્યા।
Verse 21
ततो दैत्यगणाः सर्वे हन्यमाना सुरारिणा । त्रातारं नाभ्यगच्छंत मृगाः सिंहार्दिता इव
ત્યારે દેવોના શત્રુ દ્વારા સંહારાતા સર્વ દૈત્યગણને કોઈ ત્રાતા ન મળ્યો—સિંહથી પીડિત મૃગો જેવા તેઓ થયા।
Verse 22
एतस्मिन्नंतरे दैत्यः कालखंज इति स्मृतः । स कोपवशमापन्नो वासुदेवमुपाद्रवत्
એ જ સમયે ‘કાલખંજ’ નામે પ્રસિદ્ધ દૈત્ય ક્રોધવશ થઈ વાસુદેવ પર ધસી આવ્યો।
Verse 23
स हत्वा पञ्चभिर्बाणैर्वासुदेवं शिला शितैः । जघान गरुडं क्रुद्धो दशभिर्नतपर्वभिः
તેણે શિલા સમા તીક્ષ્ણ પાંચ બાણોથી વાસુદેવને આઘાત કર્યો; પછી ક્રોધિત થઈ વાંકાં સાંધાવાળા (કાંટેદાર) દસ બાણોથી ગરુડને પણ વિંધ્યો।
Verse 24
ततः सुदर्शनं चक्रं तस्य दैत्यस्य माधवः । प्रमुमोच वधार्थाय ज्वालामालासमावृतम्
ત્યારે માધવે તે દૈત્યના વધાર્થે જ્વાલામાલાથી આવૃત સુદર્શન ચક્ર છોડ્યું।
Verse 25
सोऽपि तच्चक्रमालोक्य वासुदेवकराच्च्युतम् । आगच्छंतं प्रसार्यास्यं ग्रस्तुं तत्संमुखो ययौ
વાસુદેવના હાથમાંથી છૂટેલું તે ચક્ર પોતાની તરફ આવતું જોઈ, તેણે પણ મોઢું ફેલાવી તેને ગળી જવા સામે જઈને સામનો કર્યો।
Verse 26
अग्रसच्च महादैत्यस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् । वासुदेवं समुद्दिश्य ततश्चिक्षेप सायकान्
મહાદૈત્ય આગળ વધ્યો અને બોલ્યો—“થંભો, થંભો!” પછી વાસુદેવને લક્ષ્ય કરીને તેણે બાણો ફેંક્યા.
Verse 27
ततश्चक्री स दैत्येन ग्रस्तचक्रेण ताडितः । सुपर्णेन समायुक्तो जगाम विषमां व्यथाम्
ત્યારે ચક્રધારી શક્રને તે દૈત્યે, જેણે એ જ ચક્ર પકડી લીધો હતો, પ્રહાર કર્યો; સુપર્ણ (ગરુડ) સહાય હોવા છતાં તે ઘોર વ્યથામાં પડ્યો.
Verse 28
एतस्मिन्नंतरे क्रुद्धो भगवांस्त्रिपुरांतकः । दृष्ट्वा हरिं तथाभूतं शक्रं चापि पराङ्मुखम्
એ સમયે ક્રોધિત ભગવાન ત્રિપુરાંતક (શિવ) એ હરિને તેવી હાલતમાં અને શક્રને પણ પરાઙ્મુખ (પાછો હટતો) જોઈ લીધો.
Verse 29
ततः शूलप्रहारेण तं निहत्य दनोः सुतम् । शरैः पिनाकनिर्मुक्तैर्जघानोच्चैस्तथा परान्
પછી શૂલના પ્રહારથી દનુના પુત્રને સંહાર કરીને, પિનાકમાંથી છૂટેલા બાણોથી તેણે અન્ય શત્રુઓને પણ પ્રચંડ વેગે ઢાળી દીધા.
Verse 30
कालप्रभं प्रकालं च कालास्यं कालविग्रहम् । जघान भगवाञ्छंभुस्तथान्यानपि नायकान्
ભગવાન શંભુએ કાલપ્રભ, પ્રકાલ, કાલાસ્ય અને કાલવિગ્રહને તથા અન્ય નાયકોને પણ સંહાર્યા.
Verse 31
ततः प्रधानास्ते सर्वे दानवा अपिदारुणाः । पलायनपरा जाता निरुत्साहा द्विषज्जये
ત્યારે તે બધા મુખ્ય દાનવો, ભલે અતિ ભયંકર હતા, શત્રુની જીત જોઈ નિરુત્સાહ બની માત્ર પલાયનમાં જ તત્પર થયા.
Verse 32
ततः शक्रश्च विष्णुश्च लब्धसंज्ञौ धृतायुधौ । श्लाघयंतौ महादेवं संस्थितौ रणमूर्धनि
ત્યારે શક્ર અને વિષ્ણુ સંજ્ઞા પામી, શસ્ત્ર ધારણ કરીને, રણના મથાળે ઊભા રહી મહાદેવની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.
Verse 33
एतस्मिन्नंतरे भग्नान्समुद्वीक्ष्य दनोः सुतान् । जघ्नुः शरशतैः शस्त्रैः सर्वे देवाः सवासवाः
આ દરમિયાન દનુના પુત્રોને ભંગ થયેલા જોઈ, વાસવ સહિત સર્વ દેવોએ શરશતો અને શસ્ત્રોથી તેમનો સંહાર કર્યો.
Verse 34
अथ ते हतभूयिष्ठा दानवा बलवत्तराः । हन्यमानाः शितैर्बाणैस्त्रिदशैर्जितकाशिभिः
પછી તે અતિ બળવાન દાનવો પણ મોટા ભાગે હણાઈ ગયા; વિજયકાંતિથી દીપ્ત ત્રિદશો ના તીક્ષ્ણ બાણોથી તેઓ સતત ઘાયલ થતા ગયા.
Verse 35
अगम्यं मनसा तेषां प्रविष्टा वरुणालयम् । शस्त्रैश्च क्षतसर्वांगा हतनाथाः सुदुःखिताः
તેમની કલ્પનાથી પરે તેઓ વરુણના આલયમાં પ્રવેશ્યા; શસ્ત્રોથી સર્વાંગ ઘાયલ, નાયકો હણાયેલા, અને તેઓ મહાદુઃખમાં ડૂબ્યા.