Adhyaya 236

Verse 1

ब्रह्मोवाच । इष्टवस्तुप्रदो विष्णुर्लोकश्चेष्टरुचिः सदा । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चातुमास्ये त्यजेच्च तत्

બ્રહ્માએ કહ્યું—વિષ્ણુ ઇષ્ટ વસ્તુઓ આપનાર છે અને લોક સદા પોતાની પ્રિય રુચિ તરફ ઝુકે છે. તેથી ચાતુર્માસ્યમાં સર્વ પ્રયત્નથી તે પ્રિય ભોગનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.

Verse 2

नारायणस्य प्रीत्यर्थं तदेवाक्षय्यमाप्यते । मर्त्यस्त्यजति श्रद्धावान्सोऽनंतफलभाग्भवेत्

નારાયણની પ્રીતિ માટે કરાયેલું આ વ્રત/ત્યાગ અક્ષય ફળ આપનારું બને છે. જે મનુષ્ય શ્રદ્ધાપૂર્વક તેનું આચરણ કરે છે, તે અનંત ફળનો ભાગી બને છે.

Verse 3

कांस्यभाजनसंत्यागाज्जायते भूपतिर्भुवि । पालाशपत्रे भुञ्जानो ब्रह्मभूयस्त्वमश्नुते

કાંસ્ય વાસણમાં ભોજન કરવાનું ત્યાગ કરવાથી મનુષ્ય પૃથ્વી પર રાજા રૂપે જન્મે છે. પલાશના પાન પર ભોજન કરનાર બ્રહ્મપદ/બ્રહ્મત્વ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 4

ताम्रपात्रे न भुञ्जीत कदाचिद्वा गृही नरः । चातुर्मास्ये विशेषेण ताम्रपात्रं विवर्जयेत्

ગૃહસ્થ પુરુષે ક્યારેય તાંબાના પાત્રમાં ભોજન ન કરવું જોઈએ. ખાસ કરીને ચાતુર્માસ્યમાં તાંબાના વાસણો ત્યજવા જોઈએ.

Verse 5

अर्कपत्रेषु भुञ्जानोऽनुपमं लभते फलम् । वटपत्रेषु भोक्तव्यं चातुर्मास्ये विशेषतः

અર્કના પાન પર ભોજન કરવાથી અનુપમ ફળ મળે છે. ચાતુર્માસ્યમાં ખાસ કરીને વડ (વટ)ના પાન પર ભોજન કરવું જોઈએ.

Verse 6

अश्वत्थपत्रसंभोगः कार्यो बुधजनैः सदा । एकान्नभोजी राजा स्यात्सकलं भूमिमण्डले

બુદ્ધિમાનોએ સદા અશ્વત્થ (પીપળ)ના પાન પર ભોજન કરવું જોઈએ. જે એક વખત જ ભોજન કરે છે, તે સમગ્ર ભૂમંડળનો રાજા બને છે.

Verse 7

तथा च लवणत्यागात्सुभगो जायते नरः । गोधूमान्नपरित्यागाज्जायते जनवलभः

એ જ રીતે લવણનો ત્યાગ કરવાથી મનુષ્ય સુભાગ્યવાન અને મનોહર બને છે. ગોધૂમથી બનેલા અન્નનો પરિત્યાગ કરવાથી તે લોકોમાં પ્રિય બને છે.

Verse 8

अशाकभोजी दीर्घायुश्चातुर्मास्येऽभिजायते । रसत्यागान्महाप्राणी मधुत्यागात्सुलोचनः

ચાતુર્માસ્ય વ્રતમાં જે શાકભોજન ન કરે તે દીર્ઘાયુ બને છે. રસનો ત્યાગ કરવાથી મહાપ્રાણશક્તિ મળે છે અને મધુનો ત્યાગ કરવાથી સુંદર નેત્ર પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 9

मुद्गत्यागाद्रिपुमृती राजमाषाद्धनाढ्यता । अश्वाप्तिस्तंडुलत्यागाच्चातुर्मास्येऽभिजायते

મુદગ (મૂંગ) નો ત્યાગ કરવાથી શત્રુઓનો નાશ થાય છે; રાજમાષનો ત્યાગ કરવાથી ધન-સમૃદ્ધિ મળે છે. તંડુલ (ચોખા) નો ત્યાગ કરવાથી અશ્વપ્રાપ્તિ થાય છે—આ બધું ચાતુર્માસ્ય વ્રતનું ફળ છે.

Verse 10

फलत्यागाद्बहुसुतस्तैलत्यागात्सुरूपिता । ज्ञानी तुवरिसंत्यागाद्बलं वीर्यं सदैव हि

ફળનો ત્યાગ કરવાથી બહુ સંતાનનું ફળ મળે છે; તેલનો ત્યાગ કરવાથી સુરૂપતા પ્રાપ્ત થાય છે. તુવરીનો ત્યાગ કરવાથી જ્ઞાન થાય છે અને બળ તથા વીર્ય સદા સ્થિર રહે છે.

Verse 11

मार्गमांसपरित्यागान्नरकं न च पश्यति । शौकरस्य पीरत्यागाद्ब्रह्मवासमवाप्नुयात्

વન્ય પ્રાણીઓના માંસનો પરિત્યાગ કરવાથી મનુષ્ય નરકને નથી જોતો. શૂકરનું માંસ ત્યજવાથી તે બ્રહ્મલોકમાં નિવાસ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 12

ज्ञानं लावकसन्त्यागादाज्यत्यागे महत्सुखम् । आसवं सम्परित्यज्य मुक्तिस्तस्य न दुर्लभा

લાવકનો ત્યાગ કરવાથી સમ્યક્ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે; ઘીનો ત્યાગ કરવાથી મહાસુખ મળે છે. અને આસવ (મદ્ય)નો પરિત્યાગ કરનાર માટે મોક્ષ દુર્લભ નથી.

Verse 13

दधिदुग्धपरित्यागी गोलोके सुख भाग्भवेत्

જે દહીં અને દૂધનો પરિત્યાગ કરે છે, તે ગોલોકમાં સુખનો ભાગી બને છે.

Verse 14

ब्रह्मा पायससंत्यागात्क्षिप्रात्यागान्महेश्वरः । कन्दर्पोऽपूपसंत्यागान्मोदकत्याजकः सुखी

પાયસનો પરિત્યાગ કરવાથી બ્રહ્મપદ પ્રાપ્ત થાય છે; શીઘ્ર ત્યાગથી મહેશ્વરપદ મળે છે. અપુપનો ત્યાગ કરવાથી કંદર્પ સમ તેજ મળે છે, અને મોદક ત્યાગનાર સુખી બને છે.

Verse 15

गृहाश्रमपरित्यागी बाह्या श्रमनिषेवकः । चातुर्मास्यं हरिप्रीत्यै न मातुर्जठरे शिशुः

જે ગૃહાશ્રમનો પરિત્યાગ કરીને બાહ્ય શ્રમ-તપસ્યા કરે છે અને હરિપ્રિતિ માટે ચાતુર્માસ્ય વ્રત આચરે છે, તે ફરી માતાના ગર્ભમાં શિશુ બનતો નથી.

Verse 16

नृपो मरीचसंत्यागाच्छुण्ठीत्यागेन सत्कविः । शर्करायाः परित्यागाज्जायते राजपूजितः

મરીચ (કાળી મરી)નો ત્યાગ કરવાથી મનુષ્ય નૃપ બને છે; શુંઠી (સૂંઠ)નો ત્યાગ કરવાથી સત્કવિ બને છે. અને શર્કરાનો પરિત્યાગ કરવાથી તે રાજાઓ દ્વારા પૂજિત થઈ જન્મે છે.

Verse 17

गुडत्यागान्महाभूतिस्तथा दाडिमवर्जनात् । रक्तवस्त्रपरित्यागाज्जायते जनवल्लभः

ગોળનો ત્યાગ કરવાથી મહાન સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે; તેમ જ દાડમનું વર્જન કરવાથી પણ. લાલ વસ્ત્રોનો પરિત્યાગ કરવાથી મનુષ્ય જનપ્રિય બને છે.

Verse 18

पट्टकूलपरित्यागादक्षय्यं स्वर्ग माप्नुयात् । माषान्नचणकान्नस्य त्यागान्नैव पुनर्भवः

ઉત્તમ (પટ્ટ) વસ્ત્રનો પરિત્યાગ કરવાથી અક્ષય સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે. માષ (ઉડદ) અને ચણક (ચણા)ના અન્નનો ત્યાગ કરવાથી પુનર્જન્મ થતો નથી.

Verse 19

कृष्णवस्त्रं सदा त्याज्यं चातुर्मास्ये विशेषतः । सूर्यसंदर्शनाच्छुद्धिर्नीलवस्त्रस्य दर्शनात्

કાળા વસ્ત્રો સદાય ત્યાજ્ય છે, વિશેષ કરીને ચાતુર્માસમાં. સૂર્યદર્શનથી શુદ્ધિ થાય છે; તેમ જ નીલા વસ્ત્રના દર્શન વિષયે પણ (એવો નિયમ છે).

Verse 20

चंदनस्य परित्यागाद्गांधर्वं लोकमश्नुते । कर्पूरस्य परित्यागाद्यावज्जीवं महाधनी

ચંદનનો પરિત્યાગ કરવાથી ગંધર્વલોક પ્રાપ્ત થાય છે. કપૂરનો પરિત્યાગ કરવાથી મનુષ્ય જીવનભર મહાધનવાન બને છે.

Verse 21

कुसुम्भस्य परित्यागान्नैव पश्येद्यमाल यम् । केशरस्य परित्यागान्मनुष्यो राजवल्लभः

કુસુંભ (રંગદ્રવ્ય)નો પરિત્યાગ કરવાથી યમાલયનું દર્શન થતું નથી. કેસર (જાફરાન)નો પરિત્યાગ કરવાથી મનુષ્ય રાજાઓનો પ્રિય બને છે.

Verse 22

यक्षकर्दमसंत्यागाद्ब्रह्मलोके महीयते । ज्ञानी पुष्पपरित्यागाच्छय्यात्यागे महत्सु खम्

યક્ષ-કર્દમ (સુગંધિત લેપ) નો ત્યાગ ન કરવાથી બ્રહ્મલોકમાં માન મળે છે. જ્ઞાની પુષ્પત્યાગ અને શય્યાત્યાગથી મહાસુખ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 23

भार्यावियोगं नाप्नोति चातुर्मास्ये न संशयः । अलीकवादसंत्यागान्मोक्षद्वारमपावृतम्

ચાતુર્માસ્યમાં—નિઃસંદેહ—પત્નીવિયોગ થતો નથી. પરંતુ અસત્ય વાણીનો ત્યાગ ન કરવાથી મોક્ષનું દ્વાર બંધ થઈ જાય છે.

Verse 24

परमर्मप्रकाशश्च सद्यःपापसमा गमः । चातुर्मास्ये हरौ सुप्ते परनिन्दां विवर्जयेत्

બીજાના ગૂઢ મર્મને પ્રગટ કરવાથી તરત પાપનો સંગ્રહ થાય છે. તેથી ચાતુર્માસ્યમાં, જ્યારે હરિ શયનસ્થ કહેવાય છે, ત્યારે પરનિંદા ત્યજવી જોઈએ.

Verse 25

परनिन्दा महापापं परनिन्दा महाभयम् । परनिन्दा महद्दुःखं न तस्यां पातकं परम्

પરનિંદા મહાપાપ છે, પરનિંદા મહાભય છે. પરનિંદા મહાદુઃખ છે; તેનાથી મોટું પાતક નથી.

Verse 26

केवलं निन्दने चैव तत्पापं लभते गुरु । यथा शृण्वान एव स्यात्पातकी न ततः परः

માત્ર નિંદા કરવાથી જ તે ભારે પાપ પ્રાપ્ત થાય છે. તેમ જ જે ફક્ત સાંભળે તે પણ પાપી બને છે; તેનાથી વધુ અધમ કોઈ નથી.

Verse 27

केशसंस्कारसंत्यागात्तापत्रयविवर्जितः । नखरोमधरो यस्तु हरौ सुप्ते विशेषतः

કેશ-સંસ્કારનો ત્યાગ કરવાથી મનુષ્ય ત્રિવિધ તાપોથી મુક્ત થાય છે. અને જે નખ, રોમ તથા દાઢી વગેરે ન કાપે—વિશેષ કરીને હરિ શયનમાં હોય તે ચાતુર્માસ્યકાળમાં—તે મહાપુણ્ય પામે છે.

Verse 29

सर्वोपायैर्विष्णुरेव प्रसाद्यो योगिध्येयः प्रवरैः सर्ववर्णेः । विष्णोर्नाम्ना मुच्यते घोरबन्धाच्चातुर्मास्ये स्मर्यतेऽसौ विशेषात्

સર્વ ઉપાયોથી માત્ર વિષ્ણુને જ પ્રસન્ન કરવો જોઈએ; તેઓ જ શ્રેષ્ઠ યોગીઓ તથા સર્વ વર્ણોના લોકો માટે પરમ ધ્યાનલક્ષ્ય છે. વિષ્ણુના નામમાત્રથી ઘોર બંધનમાંથી મુક્તિ મળે છે, અને ચાતુર્માસ્યમાં તેમને વિશેષ ભક્તિથી સ્મરવા જોઈએ.

Verse 69

सबलः कनकत्यागाद्रूप्यत्यागेन मानुषः

સોનાનો ત્યાગ કરવાથી મનુષ્ય બળવાન બને છે; અને ચાંદીનો ત્યાગ કરવાથી પણ માનવમાં સ્થિરતા તથા શક્તિ વધે છે.

Verse 236

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहिता यां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने चातुर्मास्यमाहात्म्ये ब्रह्मनारदसंवाद इष्टवस्तुपरित्यागमहिमवर्णनंनाम षट्त्रिंशदुत्तरद्वि शततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય હેઠળ, શેષશાયી ઉપાખ્યાન તથા ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્યમાં, બ્રહ્મા-નારદ સંવાદનું ‘ઇષ્ટવસ્તુ-પરિત્યાગની મહિમાનું વર્ણન’ નામનું ૨૩૬મું અધ્યાય સમાપ્ત થયું.