Adhyaya 186

Verse 1

ऋषय ऊचुः । भूय एव महाभाग वद माहात्म्यमुत्तमम् । अतिथेः कृत्यमस्माकं विस्तरेण च सूतज

ઋષિઓએ કહ્યું—હે મહાભાગ, તે ઉત્તમ માહાત્મ્ય ફરી કહો. અને હે સૂતપુત્ર, અતિથિ પ્રત્યેનું કર્તવ્ય અમને વિસ્તારે સમજાવો।

Verse 2

सूत उवाच । शृण्वन्तु मुनयः सर्वे माहात्म्यमिदमुत्तमम् । येन संश्रुतमात्रेण नश्येत्पापं दिनोद्भवम्

સૂત બોલ્યા—હે મુનિઓ, તમે સૌ આ ઉત્તમ માહાત્મ્ય સાંભળો; જેના માત્ર શ્રવણથી દિનપ્રતિદિન ઉત્પન્ન થતું પાપ નાશ પામે છે।

Verse 3

यन्मया च श्रुतं पूर्वं सकाशात्स्वपितुः शुभम्

જે શુભ અને હિતકારી વચન મેં અગાઉ મારા જ પિતાના સાન્નિધ્યમાંથી સાંભળ્યાં હતાં, તે જ (હવે કહું છું)।

Verse 4

गृहस्थानां परो धर्मो नान्योऽस्त्यतिथिपूजनात् । अतिथेर्न च दोषोस्ति तस्यातिक्रमणेन च

ગૃહસ્થ માટે અતિથિ-પૂજન કરતાં ઊંચો ધર્મ બીજો નથી. અતિથિમાં દોષ નથી; દોષ તો તેના પ્રત્યે કર્તવ્યભંગમાં છે।

Verse 5

अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति

જેના ઘરેથી અતિથિ આશાભંગ થઈ પાછો ફરે, તે અતિથિ તેને પોતાનું પાપ આપી જાય છે અને તે ગૃહસ્થનું પુણ્ય લઈને ચાલ્યો જાય છે।

Verse 6

सत्यं शौचं तपोऽधीतं दत्तमिष्टं शतं समाः । तस्य सर्वमिदं नष्टमतिथिं यो न पूजयेत्

સત્ય, શૌચ, તપ, અધ્યયન, દાન, યજ્ઞ—આવા આચરણના સો વર્ષ પણ; જે અતિથિનું પૂજન ન કરે, તેનું બધું નષ્ટ થાય છે।

Verse 7

दूरादतिथयो यस्य गृहमायांति निर्वृताः । स गृहस्थ इति प्रोक्तः शेषाश्च गृहरक्षिणः

જેના ઘરે અતિથિઓ દૂરથી પણ પ્રસન્ન થઈને આવે છે, તે જ ‘ગૃહસ્થ’ કહેવાય; બાકીના તો માત્ર ઘરનાં રક્ષક છે।

Verse 8

न पुराकृतपुण्यानां नराणामिह भूतले । त्रीनेतान्प्रतिहन्यंते श्राद्धं दानं शुभा गिरः

આ ભૂતલ પર જેમણે પૂર્વે પુણ્ય ન કર્યું હોય, તેમના માટે આ ત્રણેય નિષ્ફળ થાય છે—શ્રાદ્ધ, દાન અને શુભ વચનો।

Verse 9

तुष्टेऽतिथौ गृहस्थस्य तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः । विमुखे विमुखाः सर्वा भवंति च न संशयः

ગૃહસ્થનો અતિથિ તૃપ્ત થાય તો સર્વ દેવતાઓ તૃપ્ત થાય; અને અતિથિ વિમુખ થાય તો સર્વ દેવતાઓ પણ વિમુખ થાય—એમાં શંકા નથી।

Verse 10

तस्मात्तोषयितव्यश्च गृहस्थेन सदाऽतिथिः । अप्यात्मनः प्रदानेन यदीच्छेत्पुण्यमात्मनः

અતએવ ગૃહસ્થએ હંમેશાં અતિથિને સંતોષવો જોઈએ; પોતાને પુણ્ય ઇચ્છે તો પોતાના હિસ્સામાંથી પણ આપી.

Verse 11

त्रिविधस्त्वतिथिः प्रोक्तो गृहस्थानां द्विजोत्तमाः । तस्याहं वच्मि वः कालं शृणुध्वं सुसमाहिताः

હે દ્વિજોત્તમો! ગૃહસ્થો માટે અતિથિ ત્રણ પ્રકારનો કહેવાયો છે. તેમનો યોગ્ય સમય હું તમને કહું છું—મન એકાગ્ર કરીને સાંભળો।

Verse 12

श्राद्धीयो वैश्वदेवीयः सूर्योढश्च तृतीयकः । ये चान्ये भोजनार्थीयास्ते सामान्याः प्रकीर्तिता

ત્રણ (મુખ્ય) અતિથિ—શ્રાદ્ધીય, વૈશ્વદેવીય અને ત્રીજો સૂર્યોઢ. જે અન્ય માત્ર ભોજન માટે આવે છે, તેઓ સામાન્ય કહેવાય છે।

Verse 13

सांकल्पे विहिते श्राद्धे पितॄणां भोजनोद्भवे । समागच्छति यः काले तस्मिञ्छ्राद्धीय एव सः

પિતૃઓના ભોજનાર્થે સંકલ્પપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે ત્યારે, એ જ સમયે જે કોઈ આવે તે જ શ્રાદ્ધીય અતિથિ ગણવો।

Verse 14

दूराध्वानं पथि श्रांतं वैश्वदेवांत आगतम् । अतिथिं तं विजानीयान्नातिथिः पूर्वमागतः

દૂર મુસાફરી કરીને માર્ગમાં થાકી વૈશ્વદેવ પછી જે આવે, તેને જ સાચો અતિથિ માનવો; પહેલાં આવેલો આ અર્થમાં અતિથિ નથી।

Verse 15

प्रियो वा यदि वा द्वेष्यो मूर्खः पंडित एव वा । वैश्वदेवे तु संप्राप्तः सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः

તે પ્રિય હોય કે અપ્રિય, મૂર્ખ હોય કે પંડિત—વૈશ્વદેવના સમયે જે આવે તે જ અતિથિ; તેની સેવા સ્વર્ગપ્રાપ્તિનો માર્ગ બને છે।

Verse 16

न पृच्छेद्गोत्रचरणं न स्थानं वेदमेव च । दृष्ट्वा यज्ञोपवीतं च भोजयेत्तं प्रभक्तितः

તેનું ગોત્ર-ચરણ, નિવાસસ્થાન કે કઈ વેદશાખા—કશું પૂછવું નહીં; યજ્ઞોપવીત જોઈને ભક્તિપૂર્વક ભોજન કરાવવું।

Verse 17

श्राद्धे वा वैश्वदेवे वा यद्यागच्छति नातिथिः । घृताहुतिं ततो दद्यात्तन्नाम्ना च हविर्भुजि

શ્રાદ્ધમાં કે વૈશ્વદેવમાં જો કોઈ અતિથિ ન આવે, તો તેના નામનું ઉચ્ચારણ કરીને હવિર્ભુજ અગ્નિમાં ઘૃતાહુતિ આપવી।

Verse 18

अशक्त्या भोज्यदानस्य देयं भक्त्या ततः परम् । तस्यान्नमपि तु स्तोकं येन तुष्टिं प्रगच्छति

પૂર્ણ ભોજનદાન કરવાની શક્તિ ન હોય તો પણ ભક્તિપૂર્વક કંઈક તો આપવું જોઈએ—અતિથિ તૃપ્ત થાય એટલા માટે થોડું અન્ન પણ અર્પણ કરવું।

Verse 19

तथान्यश्च तृतीयस्तु सूर्योढोऽतिथिरुच्यते । कृते तु भोजने यस्तु रात्रौ वा चाधिगच्छति । तस्य शक्त्या प्रदातव्यं सस्यं च गृहमेधिना

બીજો, ત્રીજા પ્રકારનો અતિથિ ‘સૂર્યોઢ અતિથિ’ કહેવાય—ગૃહસ્થનું ભોજન તૈયાર થયા પછી જે સાંજે કે રાત્રે આવી પહોંચે. એવા અતિથિને ગૃહસ્થએ પોતાની શક્તિ મુજબ ધાન્ય અને જરૂરી સામગ્રી આપવી।

Verse 21

तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता । एतान्यपि सतां गेहे नोच्छिद्यंते कदाचन

તૃણ (બેસવા માટે), ભૂમિ (બેસવાની જગ્યા), જળ અને ચોથું—મૃદુ સત્ય વાણી; આ બધું સજ્જનોના ઘરમાં કદી અછત પડતું નથી।

Verse 22

स्वागतेनाग्नयस्तृप्तिं गृहस्थस्य प्रयांति च । आसनेन व्रजेत्तुष्टिं स्वयंभूः प्रपितामहः

આદરપૂર્વક સ્વાગત કરવાથી ગૃહસ્થના પવિત્ર અગ્નિઓ તૃપ્ત થાય છે; અને આસન આપવાથી સ્વયંભૂ પ્રપિતામહ બ્રહ્મા પ્રસન્ન થઈ પ્રસ્થાન કરે છે।

Verse 23

अर्घेण शंभुः पाद्येन सर्वे देवाः सवासवाः । भोज्यदानेन विष्णुः स्यात्सर्वदेवमयोऽतिथिः

અર્ઘ્ય અર્પણથી શંભુની પૂજા થાય છે, પાદ્ય આપવાથી ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવતાઓ પૂજાય છે; અને ભોજનદાનથી વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાય છે—કારણ કે અતિથિ સર્વદેવમય છે।

Verse 24

तस्मात्पूज्यः सदा विप्रा भोजनीयो विशेषतः । नामाप्युच्चार्य भोज्योऽन्यो ब्राह्मणो गृहमेधिना

અતએવ બ્રાહ્મણો સદા પૂજ્ય છે અને વિશેષ કરીને તેમને ભોજન કરાવવું જોઈએ. ગૃહસ્થએ નામ ઉચ્ચારીને બોલાવીને પણ બીજા બ્રાહ્મણને પણ અવશ્ય ભોજન કરાવવું જોઈએ.

Verse 186

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाट केश्वरक्षेत्रमाहात्म्येऽतिथिमाहात्म्यवर्णनंनाम षडशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એક્યાસી સહસ્ર શ્લોકોની સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, શ્રીહાટ કેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘અતિથિમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ૧૮૬મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.