Adhyaya 213

Verse 1

सूत उवाच । रत्नादित्यस्य माहात्म्यमेतद्वः परिकीर्तितम् । सर्वकुष्ठहरं यच्च सर्वपातकनाशनम् । भूयस्तथैव माहात्म्यं महद्वै श्रूयतां रवेः

સૂત બોલ્યા—રત્નાદિત્યનું માહાત્મ્ય તમને વર્ણવ્યું છે; તે સર્વ પ્રકારના કુષ્ઠને હરે છે અને સર્વ પાતકોનો નાશ કરે છે. હવે ફરી રવિ (સૂર્ય)નું મહાન માહાત્મ્ય સાંભળો।

Verse 2

तेन चाराधितः सूर्यस्तत्रस्थेन द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો! ત્યાં નિવાસ કરનાર તે પુરુષે સૂર્યની વિધિપૂર્વક આરાધના કરી।

Verse 3

पूर्वदक्षिणदिग्भागे समासाद्य ततः परम् । रक्त चन्दनजां कृत्वा प्रतिमां भावितात्मना

પછી તે આગ્નેય દિશામાં પહોંચી, એકાગ્ર મનથી, રક્તચંદનથી એક પવિત્ર પ્રતિમા બનાવી।

Verse 4

ततो वर्षसहस्रांते तुष्टस्तस्य दिवाकरः । वरदोऽस्मीति तं प्राह दृष्टिगोचरमागतः

પછી હજાર વર્ષના અંતે, પ્રસન્ન થયેલો દિવાકર તેની નજર સામે આવીને બોલ્યો—“હું વર આપનાર છું।”

Verse 5

ब्राह्मण उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव कुष्ठव्याधिं हर प्रभो । नान्येन कारणं मेऽस्ति राज्येनापि त्रिविष्टपे

બ્રાહ્મણે કહ્યું—હે દેવ, હે પ્રભુ, જો તમે મારે પર પ્રસન્ન હો તો મારી કુષ્ઠવ્યાધિ દૂર કરો. મને બીજી કોઈ ઇચ્છા નથી; સ્વર્ગનું રાજ્ય પણ નથી જોઈએ.

Verse 6

श्रीभगवानुवाच । सप्तम्यां सूर्यवारेण कुरु विप्र प्रदक्षिणाम् । शतमष्टोत्तरं यावत्स्नात्वा पुण्यह्रदे शुभे । फलहस्तः पृथक्त्वेन ततः कुष्ठेन मुच्यसे

શ્રીભગવાને કહ્યું—હે વિપ્ર, સપ્તમી તિથિએ, રવિવારે પ્રદક્ષિણા કર. પછી શુભ પુણ્યહ્રદમાં સ્નાન કરીને, હાથમાં ફળ ધારણ કરી અલગ અર્પણભાવથી એકસો આઠ વાર પૂર્ણ કર; ત્યારબાદ તું કુષ્ઠથી મુક્ત થશ.

Verse 7

अन्योऽत्र गां गतो योऽपि व्रतमेतत्करिष्यति । सर्वरोगविनिर्मुक्तो मम लोकं स गच्छति

અહીં જે કોઈ આવીને આ વ્રત કરશે, તે સર્વ રોગોથી મુક્ત થઈ મારા લોકને પ્રાપ્ત કરશે.

Verse 8

श्रीसूर्य उवाच । तच्छ्रुत्वा स तथा चक्रे ब्राह्मणः श्रद्धयाऽन्वितः । विमुक्तश्च तदा कुष्ठाद्दिव्यदेहमवाप्तवान्

શ્રીસૂર્યે કહ્યું—તે સાંભળી તે બ્રાહ્મણે શ્રદ્ધાપૂર્વક એ જ રીતે કર્યું. ત્યારે તે કુષ્ઠથી મુક્ત થઈ દિવ્ય દેહને પ્રાપ્ત થયો.

Verse 9

अथ भूयोऽपि तं प्राह नीरोगं भगवान्रविः । किं ते प्रियं करोम्यन्यद्वद ब्राह्मणसत्तम

પછી ભગવાન રવિએ તેને નિરોગ જોઈ ફરી કહ્યું—હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, કહો; તમારા માટે બીજો કયો પ્રિય વર હું કરું?

Verse 10

सोऽब्रवीत्सर्वदैवात्र स्थातव्यं भगवन्विभो

તે બોલ્યો—હે ભગવન્, હે સર્વશક્તિમાન પ્રભુ, તમે અહીં સદાકાળ નિવાસ કરો।

Verse 11

श्रीभगवानुवाच । अतः परं ममावासः स्थानेऽत्र च भविष्यति । नाम्ना कुहरवासाख्या संज्ञा मम भविष्यति

શ્રીભગવાન બોલ્યા—આથી આગળ મારું નિવાસ આ સ્થાનમાં જ રહેશે; અને અહીં મારી સંજ્ઞા ‘કુહરવાસ’ નામે થશે।

Verse 12

कस्यचित्त्वथ कालस्य विष्णुपुत्रो बभूव ह । सांबोनाम सुरूपाढ्यो जांबवत्यां द्विजोत्तमाः

કેટલાક સમય પછી વિષ્ણુનો પુત્ર જન્મ્યો—જાંબવતીથી, અતિ સુંદર રૂપવાળો, ‘સાંબ’ નામે; હે દ્વિજોત્તમો।

Verse 13

अथ तं राजमार्गेण गच्छंतं यदुसत्तमम्

પછી લોકોએ રાજમાર્ગે જતા તે યદુશ્રેષ્ઠને જોયો।

Verse 14

पुरनार्योऽपि संतुष्टा वीक्षांचक्रुः सुकौतुकात् । गृहकार्याणि संत्यज्य समारूढा गवाक्षकान्

નગરની સ્ત્રીઓ પણ પ્રસન્ન થઈ કૌતુકથી જોવા લાગી; ઘરકામ છોડીને ગવાક્ષો પર ચઢી ગઈ।

Verse 15

तस्य कामात्मदेहस्य दर्शनार्थं समुत्सुकाः । काश्चिदर्धानुलिप्तांग्यः काश्चिदेकांजितेक्षणाः

તેનાં કામમોહક દેહના દર્શન માટે ઉત્સુક કેટલીક સ્ત્રીઓ ઉતાવળમાં અર્ધાંગે જ લેપન લગાવી આવી, અને કેટલીક માત્ર એક આંખમાં કાજળ આંજીને આવી।

Verse 16

अर्धसंयमितैः केशैस्तथान्यास्त्यक्तबालकाः । एकस्मिंश्चरणे काश्चिन्नियोज्योपानहं द्रुताः

કેટલીક સ્ત્રીઓ ઉતાવળમાં અર્ધાંધરી વાળ બાંધેલા હતા, કેટલીક તો બાળકોને છોડીને આવી; અને કેટલીક એક પગમાં જ ચપ્પલ પહેરી ઝડપથી બહાર દોડી નીકળી।

Verse 17

पादुकां च द्वितीये तु पर्यधावन्नितंबिनीः । व्रजंतीषु तथान्यासु वनितासु गवाक्षकान्

બીજા પગમાં પણ પાદુકા પહેરીને તે સુન્દરી સ્ત્રીઓ દોડવા લાગી; અને બીજી સ્ત્રીઓ ઉતાવળે જતાં જતાં બારીઓ તરફ પણ દોડી ગઈ।

Verse 18

व्याक्रोशंति क्रुधाविष्टाः शिशवो गुरवस्तथा । नीवीबन्धनविश्लेषसमाकुलितचेतसः

ક્રોધથી આવેશિત બાળકો ચીસો પાડવા લાગ્યા, વડીલો પણ તેમ જ; કમરબંધ ઢીલો પડવાથી અને અવ્યવસ્થાથી તેમનું ચિત્ત વ્યાકુળ બન્યું।

Verse 19

ययुरेवापराः स्वेषु गवाक्षेषु वरांगनाः । स चकर्ष तदा तासां पतितैर्नेत्ररश्मिभिः

બીજી શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ પોતાના-પોતાના ગવાક્ષે ગઈ; અને તે સમયે તે તેમની ઝુકેલી નજરના કિરણોથી જાણે તેમને પોતાની તરફ ખેંચતો હતો।

Verse 20

हृदयानि धरापृष्ठे कामदेवसमो युवा । काचिद्दृष्ट्वैव तद्रूपं तस्य सांबस्य कामिनी

ધરાપૃષ્ઠ પર કામદેવ સમાન એક યુવાન ઊભો હતો; સાંબના તે રૂપને માત્ર જોઈને જ એક કામિની પ્રેમવિહ્વળ થઈ ગઈ।

Verse 21

निश्चला कामतप्तांगी लिखितेव विभाब्यते । काचिदग्निसमान्मुक्त्वा निश्वासान्कामपीडिता

એક, કામતાપથી દગ્ધ અંગવાળી, અચળ રહી જાણે ચિતરાયેલી દેખાઈ; બીજી, કામપીડિત, અગ્નિસમાન શ્વાસો છોડવા લાગી।

Verse 22

एकास्तं च समालोक्य रूपयौवनसंयुतम् । गवाक्षात्प्रपतंति स्म निश्चेष्टा धरणीतले

કેટલીક સ્ત્રીઓ તેને—રૂપ અને યૌવનથી યુક્ત—જોઈને ગવાક્ષમાંથી પડી ગઈ અને ધરતી પર નિશ્ચેષ્ટ પડી રહી।

Verse 23

अन्याः परस्परालाप प्रकुर्वंति वरस्त्रियः । एका सा कामिनी धन्या यास्य चक्रेवगूहनम्

બીજી શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ પરસ્પર વાતો કરવા લાગી; પરંતુ તે ધન્યા કામિની તો જાણે તેને આલિંગન કરવા જ આગળ વધી।

Verse 24

निःशेषां रजनीं प्राप्य माघमाससमुद्भवाम् । आस्तां तावत्स्त्रियो याश्च नरा अपि निरर्गलम्

માઘ માસની તે સંપૂર્ણ રાત વીતી ગયા પછી પણ સ્ત્રીઓ અને પુરુષો સૌ એમ જ રહ્યા—કોઈ રોકટોક વિના।

Verse 25

जल्पंति चेदृशं सर्वं तस्य रूपेण विस्मिताः । अत्रये वदन्ति सेवाम एनमर्थेन वर्जिताः

તેનાં સૌંદર્યરૂપથી વિસ્મિત થઈ તેઓ સર્વ પ્રકારની એવી વાતો બોલવા લાગ્યા; અને અત્રિને કહ્યું—“અમે આની સેવા કરીશું,” છતાં તેમાં કોઈ યોગ્ય હેતુ કે લૌકિક પ્રેરણા ન હતી।

Verse 26

वीक्ष्यामो वदनं येन नित्यमेवेंदुसंनिभम् । कर्णाभ्यां वारिता वृद्धिर्नेत्रयोरप्यसंशयम् । नो चेज्जानीमहे नैव कियती सं भविष्यति

જે મુખના કારણે તે સદાય ચંદ્ર સમાન દેખાય છે, તે મુખને અમે નિહાળશું. કાનોથી કામવૃદ્ધિ અટકે છે અને આંખોથી પણ—નિઃસંદેહ; નહિતર તે કેટલી વધશે તે અમને ખબર નથી।

Verse 27

एवं संवीक्ष्यमाणस्तु कामिनीभिर्नरैस्तथा । निर्ययौ राजमार्गेण पितृदर्शनलालसः

આ રીતે કામિની સ્ત્રીઓ અને પુરુષો પણ તેને નિહાળતા હતા; પિતૃદર્શનની લાલસાથી તે રાજમાર્ગે બહાર નીકળ્યો।

Verse 28

भगिन्यो मातरो याश्च भ्रातृपत्न्यश्च याः स्थिताः । अवस्थामीदृशीं प्राप्ता ब्राह्मणानामपि स्त्रियः । मातरोऽपि च यास्तस्य भगिन्यश्च विशेषतः

ત્યાં રહેલી બહેનો અને માતાઓ, તેમજ ભાઈઓની પત્નીઓ—અહીં સુધી કે બ્રાહ્મણોની સ્ત્રીઓ પણ—એવી જ સ્થિતિને પામી; અને તેની પોતાની માતાઓ તથા બહેનો તો વિશેષ કરીને।

Verse 29

अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते प्रावृट्काले निशागमे । कृष्णपक्षे तमोभूते अलक्ष्येऽपि गते पुरः

બીજા એક દિવસે, વર્ષાઋતુમાં રાત્રિ આવતાં, કૃષ્ણપક્ષમાં ઘોર અંધકાર છવાઈ ગયો અને આગળનું નગર પણ અસ્પષ્ટ બની ગયું ત્યારે…

Verse 30

तन्माता नन्दिनीनाम कामदेवशरार्दिता । तत्पत्न्या वेषमाधाय तच्छय्यायामुपस्थिता

તેની માતા નંદિની, કામદેવના બાણોથી વિદ્ધ થઈ, તેની પત્નીનું વેષ ધારણ કરીને તેની શય્યા પાસે આવી ઉપસ્થિત થઈ।

Verse 31

सोऽपि तां दयितां ज्ञात्वा सेवयामास कामिनीम् । रतोपचारैर्विविधैरश्रद्धेयविनिर्मितैः

તે પણ તેણીને પોતાની પ્રિયા માનીને તે કામિની સાથે રતિમાં પ્રવૃત્ત થયો—વિવિધ પ્રકારના, અદ્ભુત રીતે રચાયેલા રતિ-ઉપચારોથી।

Verse 32

तया तत्र यदुश्रेष्ठो विकल्पमकरोत्तदा । अंगराजसुता या मे प्राणेभ्योऽपि गरीयसी

તેણીના કારણે ત્યાં યદુશ્રેષ્ઠ સંશયમાં પડ્યો—“અંગરાજની એ પુત્રી, જે મને પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય છે…”

Verse 33

नैवंविधं रतं वेद अनया यद्विनिर्मितम् । वेश्या अपि न जानंति रतमीदृक्कथञ्चन

આવી રતિ, જેવી તેણીએ રચી, કોઈ જાણતું નથી; વેશ્યાઓ પણ કોઈ રીતે આવો ભોગ જાણતી નથી।

Verse 34

ततो गाढं करे धृत्वा दीपमानीय तत्क्षणात् । यावत्पश्यति सा माता नन्दिनीति च या स्मृता

પછી તેણીએ તેનો હાથ મજબૂતીથી પકડી તરત જ દીવો લાવ્યો, જેથી ‘નંદિની’ તરીકે સ્મરાતી તે માતા સ્પષ્ટ જોઈ શકે।

Verse 35

ततश्च गर्हयामास रपे किमिदं कृतम् । गर्हितं सर्वलोकानां नर कार्तिप्रदं तथा

ત્યારે તેણીએ તેને ધિક્કારતાં કહ્યું—“અરે પાપી! આ તું શું કરી બેઠો? આ સર્વ લોકો દ્વારા નિંદિત છે, હે નર, અને આ પણ અપકીર્તિ આપનારું થશે.”

Verse 36

सापि लज्जासमोपेता महाभयसमाकुला । प्रणष्टा तत्क्षणादेव भयेन महताऽन्विना

તે પણ લજ્જાથી યુક્ત અને મહાભયથી વ્યાકુળ થઈ, એ જ ક્ષણે અતિશય ભયના વેગથી અદૃશ્ય થઈ ગઈ.

Verse 37

सांबोऽपि प्रलपन्नार्तो निद्रां लेभे न वै द्विजाः । रात्रिशेषमभूत्तस्य तदा वर्षशतोपमम्

હે દ્વિજોએ! આર્ત વિલાપ કરતો સાંબ પણ નિદ્રા ન પામ્યો; અને તે રાતનો બાકી ભાગ તેને જાણે સો વર્ષ સમાન લાગ્યો.

Verse 38

अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रोद्गते रविमण्डले । दुःखेन महता युक्तः प्रोत्थितः स हरेः सुतः

પછી રાત્રિ વીતી ગઈ અને સૂર્યમંડળ ઉદિત થયું ત્યારે, મહાદુઃખથી ભારિત એ હરિપુત્ર ઊઠ્યો.

Verse 39

आवश्यकमपि त्यक्त्वा कंचिद्ब्राह्मणसत्तमम् । धर्मशास्त्रविधानज्ञं समानीयाथ चाब्रवीत्

પોતાના નિત્યકર્મને પણ બાજુ પર રાખીને, ધર્મશાસ્ત્રના વિધાનમાં નિપુણ એવા એક શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને બોલાવી, પછી તેણે કહ્યું.

Verse 40

रहस्ये विनयोपेतः कृतांजलिपुटः स्थितः । सांब उवाच । मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा स्वयं स्याद्यदि मोहनम्

એકાંતમાં વિનયપૂર્વક હાથ જોડીને સાંબ બોલ્યો: 'જો માતા, બહેન કે પુત્રી પ્રત્યે સ્વયં મોહ ઉત્પન્ન થાય તો શું કરવું?'

Verse 41

कथं शुद्धिर्भवेत्तस्य परमार्थेन मे वद । धर्मशास्त्राणि संवीक्ष्य सर्वाणि च यथाक्रमम्

તમામ ધર્મશાસ્ત્રોને ક્રમશઃ જોઈને મને સાચું કહો કે તેની શુદ્ધિ પરમાર્થ રીતે કેવી રીતે થઈ શકે.

Verse 42

ब्राह्मण उवाच । परनार्याः कृते वत्स प्रायश्चित्तं विनिर्मितम् । धर्म द्रोणेषु सर्वेषु वर्णानां च पृथग्विधम्

બ્રાહ્મણ બોલ્યા: 'હે વત્સ! પરસ્ત્રીના સંબંધમાં તમામ ધર્મગ્રંથોમાં વર્ણો મુજબ અલગ અલગ પ્રાયશ્ચિત નક્કી કરવામાં આવ્યા છે.'

Verse 43

आसां च तिसृणां चैव त्रयाणां परिकीर्तितम् । एवमेवं विनिर्दिष्टं प्रायश्चित्तं विशुदये

આ ત્રણેય (માતા, બહેન, પુત્રી) માટે પણ પ્રાયશ્ચિત કહેવામાં આવ્યું છે. આમ શુદ્ધિ માટે વિધાન દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

Verse 44

मात्रा मोहनमासाद्य भगिन्या वाथ यादव । दुहित्रा वा प्रमादाच्च कार्यं संशोधनं बुधैः । शुद्ध्यर्थं तिंगिनीमेकां नान्यज्जानाम्यहं यतः

હે યાદવ! માતા, બહેન કે પુત્રી સાથે પ્રમાદવશ મોહ થવા પર જ્ઞાનીઓએ શુદ્ધિકરણ કરવું જોઈએ. શુદ્ધિ માટે હું માત્ર 'તિંગિની'ને જ જાણું છું, બીજું કંઈ નહીં.

Verse 45

धर्मद्रोणेषु सर्वेषु निर्णयोऽयमुदाहृतः । यो मया तव संदिष्टो नान्योस्ति यदुपुंगव

સર્વ ધર્મગ્રંથોમાં આ જ નિર્ણય પ્રખ્યાત છે. હે યદુશ્રેષ્ઠ! મેં તને જે ઉપાય કહ્યો છે, તે સિવાય બીજો કોઈ નથી.

Verse 46

अन्यथा यो वदेत्पृष्टः प्रायाश्चित्तं स्वच्छन्द तः । तस्य पापस्य भागी स्याद्यथा कर्ता तथैव सः

જો પૂછવામાં આવે ત્યારે કોઈ સ્વઇચ્છાથી ખોટું પ્રાયશ્ચિત્ત કહે, તો તે પાપનો ભાગી બને—જેમ કરનાર તેમ જ તે પણ.

Verse 47

सांब उवाच । तिंगिन्याः किं स्वरूपं च किं प्रमाणं द्विजोत्तम । सर्वं विस्तरतो ब्रूहि ममास्त्यत्र प्रयोजनम्

સાંબ બોલ્યો: હે દ્વિજોત્તમ! તિંગિનીનું સ્વરૂપ શું છે અને તેનું પ્રમાણ (નિયમ/પરિમાણ) શું છે? બધું વિસ્તારે કહો; મને અહીં પ્રયોજન છે.

Verse 48

ब्राह्मण उवाच । गोवाटचूर्णमादाय गर्तां भृत्वा स्वमानजाम् । शयनं तत्र कर्तव्यं यावद्वक्त्रेण यादव

બ્રાહ્મણે કહ્યું: ગોવાટનું ચૂર્ણ લઈને, પોતાના દેહમાપની ગર્તા ભરી, ત્યાં શયન કરવું—હે યાદવ! મુખપ્રમાણ સુધી.

Verse 49

उपरिष्टात्तच्च चूर्णं धार्यं गोवाटसंभवम् । यावद्वक्त्रप्रमाणं च वर्जयित्वा स्वमाननम्

અને ઉપરથી પણ તે ગોવાટસમ્ભવ ચૂર્ણ મૂકવું—મુખપ્રમાણ સુધી; સંપૂર્ણ દેહપ્રમાણને છોડીને.

Verse 50

ततः पादप्रदेशे तु ज्वालयेद्धव्यवाहनम् । यथा शनैः शनैर्दाहः शरीरस्य प्रजायते

ત્યારબાદ પાદ-પ્રદેશે હવ્યવાહન (યજ્ઞાગ્નિ) પ્રજ્વલિત કરવો, જેથી શરીરમાં ધીમે ધીમે દાહ ઉત્પન્ન થાય.

Verse 51

न चैव चालयेदंगं कथंचित्तत्र संस्थितः । नैवाक्रंदं तथा कुर्याद्ध्यायेदेकं जनार्दनम्

ત્યાં સ્થિત રહી કોઈ રીતે અંગોને હલાવા ન દે; ન તો આર્તનાદ કરે; અને એકમાત્ર જનાર્દનનું ધ્યાન કરે.

Verse 52

ततो जीवितनाशेन गात्रशुद्धिः प्रजायते

ત્યારબાદ પ્રાણનાશથી દેહની શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 53

तिंगिन्या यत्स्वरूपं च तन्मया परिकीर्तितम् । प्रायश्चित्तमिदं सम्यङ्महापातकनाशनम्

તિંગિનીનું જે સ્વરૂપ છે તે મેં વર્ણવ્યું. આ પ્રાયશ્ચિત્ત યોગ્ય રીતે કરાય તો મહાપાતકોનો પણ નાશ કરે છે.

Verse 54

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सांबो जांबवतीसुतः । हृदये निश्चयं कृत्वा तिंगिनीसाधकोद्भवम्

તેના વચન સાંભળી જાંબવતીપુત્ર સાંબે હૃદયમાં દૃઢ નિશ્ચય કર્યો—તિંગિની-સાધના કરીને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરીશ.

Verse 55

ततः प्रोवाच विजने वासुदेवं घृणान्वितः । ताताहं विप्रलब्धस्तु नंदिन्या तव भार्यया

પછી તે કરુણાથી ભરાઈ એકાંત સ્થાને વાસુદેવને બોલ્યો—“તાત! તારી પત્ની નંદિનીએ મને નિશ્ચયે છેતર્યો છે.”

Verse 56

भार्याया रूपमाधाय पापया तमसि स्थिते । सा मया निजभार्येयमिति मत्वा निषेविता

અંધકાર છવાયો ત્યારે એક પાપી સ્ત્રીએ મારી પત્નીનું રૂપ ધારણ કર્યું; ‘આ મારી જ પત્ની છે’ એમ માનીને મેં તેની સાથે સંગ કર્યો.

Verse 57

ततस्तु चेष्टितैर्ज्ञात्वा गर्हयित्वा विसर्जिता । ततःप्रभृति गात्रे मे कुष्ठव्याधिरयं स्थितः

પછી તેના વર્તનથી ઓળખીને મેં તેને ધિક્કારીને દૂર કરી દીધી; ત્યારથી મારા શરીરમાં આ કુષ્ઠરોગ વસ્યો છે.

Verse 58

मयाथ धर्मशास्त्रज्ञः कश्चित्पृष्टो द्विजोत्तमः । प्रायश्चित्तं यथोक्तं मे वद मातृनिषेवणात्

એથી હું ધર્મશાસ્ત્રજ્ઞ એવા એક શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને પૂછવા ગયો—‘અજ્ઞાનવશ માતૃ-સેવન માટે શાસ્ત્રોક્ત પ્રાયશ્ચિત્ત મને કહો.’

Verse 59

तेनोक्तं साधनं सम्यक्तिंगिन्या मम शुद्धये । सोऽहं तां साधयिष्यामि तस्य पापस्य शुद्धये

તેણે મારી શુદ્ધિ માટે તિંગિની-વ્રત/સાધનનો યોગ્ય ઉપાય કહ્યું; તે પાપની શુદ્ધિ માટે હું તે જ સાધના કરીશ.

Verse 60

अनुज्ञां देहि मे शीघ्रं कार्यं येन करोम्यहम् । क्षंतव्यं च मया बाल्ये यत्किंचित्कुकृतं कृतम्

મને શીઘ્ર અનુમતિ આપો, જેથી હું કર્તવ્યકર્મ કરી શકું. અને બાળપણમાં મારાથી જે કંઈ કુકૃત્ય થયું હોય, તે સર્વ ક્ષમા કરશો।

Verse 61

मम माता यथा दुःखं न कुर्यात्त्वं तथा कुरु

મારી માતાને જેમ દુઃખ ન થાય, તેમ જ તમે વર્તન કરો।

Verse 62

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वज्रपातोपमं हरिः । बाष्पपूर्णेक्षणो दीनस्ततः प्रोवाच गद्गदम्

તેના વચન વજ્રપાત સમાન સાંભળી હરિ દીન થયો; આંખો અશ્રુથી ભરાઈ, પછી ગદગદ વાણીથી બોલ્યો।

Verse 63

न त्वया कामतः पुत्र कृत्यमेतदनुष्ठितम् । न ज्ञानेन कृतं यस्मात्तत्स्मात्स्वल्पं हि पातकम्

પુત્ર, તું આ કાર્ય ઇચ્છાથી કર્યું નથી; અને કારણ કે તે જાણીને કરેલું નથી, તેથી આ પાતક ખરેખર અલ્પ છે।

Verse 64

जानता यत्कृतं पापं तच्चैवाक्षयतां व्रजेत् । न करोति महीपालो यदि तस्य विनिग्रहम्

પરંતુ જાણીને કરેલું પાપ અક્ષય પરિણામ તરફ જાય છે; જો ભૂપાલ રાજા તેનું નિયંત્રણ અને દંડ ન કરે તો।

Verse 65

तस्मात्ते कीर्तयिष्यामि प्रायश्चित्तं विशुद्धये । दानं चैव महाभाग येन कुष्ठं प्रणश्यति

અતએવ, હે મહાભાગ, સંપૂર્ણ શુદ્ધિ માટેનું પ્રાયશ્ચિત્ત અને તે દાન હું તને કહું છું, જેના દ્વારા કુષ્ઠરોગ નાશ પામે છે.

Verse 66

उक्तानि प्रतिषिद्धानि पुनः संभावितानि च । सापेक्षनिरपेक्षाणि मुनिवाक्यान्यशेषतः

મુનિઓનાં વચનો—વિધેય, નિષિદ્ધ, પુનઃ સમર્થિત, તેમજ શરતસાપેક્ષ કે નિઃશરત—અહીં સર્વથા પૂર્ણરૂપે કહ્યાં છે.

Verse 67

तदत्र विषये पुत्र मम वाक्यं समाचर । भविष्यति महच्छ्रेय इह लोके परत्र च

અતએવ, હે પુત્ર, આ વિષયમાં મારા વચનનું આચરણ કર; ઇહ લોકમાં અને પરલોકમાં પણ મહાન કલ્યાણ થશે.

Verse 68

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे विश्वामित्रप्रतिष्ठितः । मार्तण्डोऽस्ति सुविख्यातः सर्वकुष्ठविनाशकः

હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં વિશ્વામિત્રે પ્રતિષ્ઠિત કરેલો સુવિખ્યાત માર્તંડ (સૂર્યદેવ) છે, જે સર્વ પ્રકારના કુષ્ઠનો નાશ કરે છે.

Verse 69

सूर्यवारेण सप्तम्यां संप्राप्ते मासि माधवे । नक्षत्रे पितृदैवत्ये शुक्लपक्षे समागते

જ્યારે રવિવાર સાથે સપ્તમી તિથિ આવે, માધવ (વૈશાખ) માસ પ્રાપ્તિ પામે, પિતૃદૈવત્ય નક્ષત્ર હોય અને શુક્લપક્ષ સમાગત થાય—

Verse 70

भास्करस्योदये प्राप्ते श्रद्धापूतेन चेतसा । शतमष्टोत्तरं यावत्कुरुते च प्रदक्षिणाम्

ભાસ્કરના ઉદયકાળે, શ્રદ્ધાથી પવિત્ર થયેલા ચિત્તથી, એકસો આઠ સુધી પ્રદક્ષિણા કરવી જોઈએ.

Verse 71

फलैः श्रेष्ठतमैश्चैव तत्प्रमाणैः पृथक्पृथक् । तस्य कुष्ठं विनिर्याति सद्य एव न संशयः

શ્રેષ્ઠ ફળો યોગ્ય પ્રમાણમાં અલગ અલગ અર્પણ કરવાથી, તેની કુષ્ઠરોગ તત્ક્ષણે દૂર થાય છે—કોઈ સંશય નથી.

Verse 72

नीरोगः कुरुते यस्तु रवेस्तस्य प्रदक्षिणाः । तावद्युगं पुमानेष सूर्यलोके महीयते

જે નિરોગ હોવા છતાં રવિની આ પ્રદક્ષિણાઓ કરે છે, તે તેટલા યુગો સુધી સૂર્યલોકમાં મહિમાવાન બને છે.

Verse 73

सूर्यवारेण यो मर्त्यस्तस्य कृत्वा ण्दक्षिणाम् । नमस्करोति सद्भक्त्या सोऽपि रोगैः प्रमुच्यते

જે મનુષ્ય રવિવારે પ્રદક્ષિણા કરીને સચ્ચી ભક્તિથી નમસ્કાર કરે છે, તે પણ રોગોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 74

तस्मात्त्वं हि महाराज तमाराधय भास्करम् । देवं वै विधिनानेन यो मयोक्तोऽखिलस्तव

અતએવ, હે મહારાજ, મેં તને સંપૂર્ણ રીતે કહેલી આ જ વિધિથી તે દેવ ભાસ્કરની આરાધના કર.

Verse 75

अविकल्पेन मनसा समाराधय सत्वरम् । मुक्तरोगे विपाप्माथ दिब्यदेहमवाप्स्यसि

અવિકલ્પ મનથી ત્વરિત ભગવાનની આરાધના કર. રોગ અને પાપથી મુક્ત થઈ તું દિવ્ય દેહ પ્રાપ્ત કરશી.

Verse 76

मा कुरुष्व विषादं त्वं कुष्ठव्याधिसमुद्रवम् । तस्मिन्क्षेत्रे स्थिते देवे कुहराश्रयसंज्ञिते

કુષ્ઠરોગથી પીડિત હોવા છતાં તું નિરાશ ન થા. તે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં ‘કુહરાશ્રય’ નામે દેવ નિવાસ કરે છે.

Verse 77

अथ तद्वचनं श्रुत्वा प्रस्थितो विष्णुनन्दनः

પછી તે વચન સાંભળી વિષ્ણુનો પુત્ર પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 78

सूत उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य देवदेवस्य चक्रिणः । चकार गमने बुद्धियोगं सांबोऽर्बुदं प्रति

સૂત બોલ્યા—દેવદેવ ચક્રધારીના વચન સાંભળી સાંબે મનમાં પ્રસ્થાનનો નિશ્ચય કર્યો અને અર્બુદ તરફ માર્ગ લીધો.

Verse 79

ततः शुभेऽहनि प्राप्ते हस्त्यश्वरथसंयुतः । प्रतस्थे स सुतो विष्णोः सेनया परिवारितः

પછી શુભ દિવસ આવતા, હાથી-ઘોડા અને રથોથી સજ્જ વિષ્ણુનો પુત્ર સેનાથી ઘેરાઈ પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 80

अनुयातः सुदूरं च कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा । बाष्पपूर्णे क्षणेनैव सर्वमातृजनेन च

અક્લિષ્ટ કર્મવાળા શ્રીકૃષ્ણે તેને બહુ દૂર સુધી સાથ આપ્યો; અને કુળની સર્વ માતૃજન સ્ત્રીઓની આંખો ક્ષણમાં જ આંસુથી ભરાઈ ગઈ.

Verse 81

बलभद्रेण वीरेण चारुदेष्णेन धीमता । युयुधानानिरुद्धाभ्यां प्रद्युम्नेन च धीमता

વીર બલભદ્ર, ધીમાન ચારુદેષ્ણ, યુયુધાન અને અનિરુદ્ધ, તેમજ ધીમાન પ્રદ્યુમ્ન પણ તેની સાથે ગયા.

Verse 82

ततो जांबवती पुत्रं दृष्ट्वा तीर्थोन्मुखं तदा । गच्छमानं प्रचक्रेऽथ प्रलापान्कुररी यथा

પછી જાંબવતીએ પોતાના પુત્રને તીર્થયાત્રા તરફ ઉન્મુખ થઈ જતા જોઈ, કુરરી પક્ષીની જેમ વિલાપ શરૂ કર્યો.

Verse 83

हा हतास्मि विनष्टास्मि मंदभाग्या ह्यभागिनी । एकोपि तनयो यस्या ममाप्येनां दशां गतः

હાય! હું હણાઈ ગઈ, હું નાશ પામી—હું મંદભાગ્યા, ખરેખર અભાગિની. જેને એક જ પુત્ર હતો, મારો એ જ પુત્ર મને આ દશામાં લઈ આવ્યો.

Verse 84

अथ तां रुदतीं दृष्ट्वा प्रोवाच मधुसूदनः । किममंगलमेतस्य प्रस्थितस्य करिष्यसि

તેને રડતી જોઈ મધુસૂદને કહ્યું—“જે પ્રસ્થાન કરી ચૂક્યો છે, તેના માટે તું કયું અમંગળ કરવાનું વિચારે છે?”

Verse 85

बाष्पपूर्णेक्षणा दीना मुक्तकेशी विशेषतः । एष व्याधिविनिर्मुक्तस्तीर्थयात्राफलान्वितः । कुष्ठव्याधिपरित्यक्तः पुनरेष्यति तेंऽतिकम्

આંસુભરી આંખોવાળી, દીન અને વિશેષ કરીને વિખરેલા વાળવાળી તે વિલાપ કરવા લાગી. ‘એ રોગમુક્ત થશે, તીર્થયાત્રાનું ફળ પામશે; કુષ્ઠવ્યાધિ ત્યજી ફરી તારા સમીપે પરત આવશે.’

Verse 86

एतस्मिन्नंतरे यानादवतीर्य त्वरान्वितः । सांबोऽसौ प्रस्थितस्तत्र यत्र जांबवती स्थिता

એ જ સમયે સાંબ પોતાના વાહનમાંથી ઉતરી, ઉતાવળથી ભરાઈ, જ્યાં જાંબવતી સ્થિત હતી ત્યાં પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 87

स तां प्रणम्य हृष्टात्मा कृतांजलिपुटः स्थितः । प्रणिपत्य विहस्यो च्चैर्वाक्यमेतदुवाच ह

તે હર્ષિત હૃદયથી તેને પ્રણામ કરીને, હાથ જોડીને ઊભો રહ્યો; પછી સાષ્ટાંગ નમસ્કાર કરી, હસતાં હસતાં ઊંચા સ્વરે આ વચન બોલ્યો.

Verse 88

मा त्वं मातर्वृथा दुःखमस्मदर्थे करिष्यसि । आगमिष्याम्यहं शीघ्रं तीर्थयात्रां विधाय वै

માતા, મારા કારણે વ્યર્થ દુઃખ ન કરશો. હું વિધિપૂર્વક તીર્થયાત્રા કરીને શીઘ્રે પાછો આવીશ.

Verse 89

जांबवत्युवाच । रक्षतु त्वां वने वत्स सर्वास्ता वनदेवताः । श्वापदेभ्यः पिशाचेभ्यो दुष्टेभ्यः पुत्र सर्वतः

જાંબવતીએ કહ્યું—વત્સ, વનમાં તે સર્વ વનદેવતાઓ તારી રક્ષા કરે. પુત્ર, સર્વ દિશાઓથી જંગલી પશુઓ, પિશાચો અને દુષ્ટ શક્તિઓથી તને બચાવે.

Verse 91

जठरं पुंडरीकाक्षः कटिं पातु गदाधरः । जानुनोर्युगलं कृष्णः पादौ च धरणीधरः

પુંડરીકાક્ષ તમારું જઠર રક્ષે, ગદાધર તમારી કટિનું રક્ષણ કરે. કૃષ્ણ તમારા બંને ઘૂંટણોને રક્ષે અને ધરણીધર તમારા ચરણોને સંભાળે.

Verse 92

एवं संस्पृश्य हस्तेन निजेनांगानि तस्य सा । समालिंग्य समाघ्राय मूर्धदेशे मुहुर्मुहुः

આ રીતે તેણીએ પોતાના હાથથી તેના અંગોને સ્પર્શ કર્યા; પછી તેને આલિંગન કરીને, તેના મસ્તકના શિખરે વારંવાર ચુંબન કર્યું.

Verse 93

प्रेषयामास तं पुत्रं कृतरक्षं यशस्विनी । सा सर्वांतःपुरीयुक्ता निवृता तदनन्तरम्

તે યશસ્વિની સ્ત્રીએ આશીર્વાદથી રક્ષિત થયેલા પોતાના પુત્રને મોકલ્યો; ત્યારબાદ અંતઃપુરની સર્વ સાથીઓ સાથે તે પાછી ફરી.

Verse 94

अश्रुपूर्णेक्षणा दीना निःश्वसन्ती यथोरगी । तथा च भगवान्विष्णुर्यादवैः सकलैः सह

આંસુભર્યા નેત્રોવાળી તે દીન બની, વ્યથિત સર્પિણીની જેમ નિશ્વાસ છોડવા લાગી. તેમ જ સર્વ યાદવો સાથે ભગવાન વિષ્ણુ પણ શોકાકુલ થયા.

Verse 95

प्रविष्टो द्वारकापुर्या सांबं प्रोष्य ततः परम् । अश्रुपूर्णेक्षणो दीनो बलभद्रपुरःसरः

સાંબને વિદાય આપી પછી તે દ્વારકા-પુરમાં પ્રવેશ્યો. આંસુભર્યા નેત્રો અને દીન હૃદય સાથે, આગળ આગળ બલભદ્ર ચાલતા હતા.

Verse 96

पुत्रैः पौत्रैस्तथा मित्रैर्बांधवैरपरैरपि । द्वारकाया विनिष्क्रम्य सांबोऽपि द्विजसत्तमाः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! દ્વારકાથી નીકળી સાંબ પણ પુત્રો, પૌત્રો, મિત્રો તથા અન્ય બંધુઓ સાથે પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 97

संप्राप्तश्च क्रमेणाथ सिंधुसागरसंगमे । यत्र योगीश्वरः साक्षादंबरीषप्रतिष्ठितः

પછી તે ક્રમે કરીને સિંધુ-સાગર સંગમસ્થાને પહોંચ્યો; ત્યાં અંબરીષ રાજાએ પ્રતિષ્ઠિત કરેલા સాక్షાત્ યોગીશ્વર (વિષ્ણુ) વિરાજે છે।

Verse 98

अद्यापि तिष्ठते विष्णुर्जंतूनां पापनाशनः । तत्र स्नात्वा समभ्यर्च्य देवं योगीश्वरं ततः

આજ પણ ત્યાં વિષ્ણુ જીવોનાં પાપો નાશ કરનાર રૂપે સ્થિત છે. ત્યાં સ્નાન કરીને, પછી દેવ યોગીશ્વરની વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને—

Verse 99

ददौ दानानि विप्रेभ्यो नानारूपाणि शक्तितः । दीनांधकृपणेभ्यश्च तथैवान्येभ्य एव च

તેણે પોતાની શક્તિ મુજબ બ્રાહ્મણોને અનેક પ્રકારનાં દાન આપ્યાં; તેમજ દીન, અંધ, દરિદ્ર અને અન્ય લોકોને પણ તેમ જ આપ્યાં।

Verse 100

यानानि वस्त्ररत्नानि यद्यच्च येन वांछितम् । स त्रिरात्रं हरेः पुत्रः स्थित्वा तत्र समाहितः

વાહનો, વસ્ત્રો, રત્નો—અને જેને જે ઇચ્છિત હતું તે બધું તેણે આપ્યું. પછી હરિનો પુત્ર ત્યાં ત્રણ રાત્રિ એકાગ્ર મનથી રહ્યો।

Verse 110

तत्र क्षणेऽभवत्तस्य चित्ते सांबस्य धीमतः । मुक्तोऽहं कुष्ठरोगेण निर्विकल्पं द्विजोत्तमाः

એ જ ક્ષણે ધીમાન સાંબના ચિત્તમાં આ દૃઢ નિશ્ચય થયો—“હે દ્વિજોત્તમો! હું કુષ્ઠરોગથી મુક્ત થયો છું; તેમાં કોઈ સંશય નથી।”

Verse 116

सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं विश्वामित्रीयमुत्तमम् । चतुर्थं च पुण्यतीर्थं स्त्रीणां चैव शुभावहम्

સૂત બોલ્યા—“આ સર્વ ઉત્તમ ‘વિશ્વામિત્રીય’ માહાત્મ્ય મેં તમને કહેલું. આ ચોથું પુણ્યતીર્થ છે અને સ્ત્રીઓ માટે પણ વિશેષ શુભફળદાયક છે।”

Verse 213

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये विश्वामित्रीयमाहात्म्ये कुहरवासिसांबादित्यप्रभाववर्णनंनाम त्रयोदशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત વિશ્વામિત્રીયમાહાત્મ્યમાં ‘ગુહાવાસી સાંબાદિત્યના પ્રભાવનું વર્ણન’ નામનો ૨૧૩મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।