Adhyaya 155
આ અધ્યાયમાં હાટકેશ્વર ક્ષેત્રની દેવવ્યવસ્થા અને પૂજા-તત્ત્વનું વર્ણન છે. ત્યાં નિવાસ કરતા દેવસમૂહો—આઠ વસુ, અગિયાર રુદ્ર, બાર આદિત્ય અને અશ્વિનીકુમાર—ની ગણના કરીને પંચાંગના વિશેષ સમય અનુસાર ઉપાસનાવિધિ બતાવવામાં આવી છે. શુદ્ધિ અને તૈયારી (સ્નાન, સ્વચ્છ વસ્ત્ર), ક્રમ (પ્રથમ દ્વિજોને તર્પણ, પછી પૂજા) તથા મંત્રયુક્ત નૈવેદ્ય, ધૂપ, આરાર્તિકા વગેરે અર્પણનું વિધાન આવે છે. વિશેષ વ્રતોમાં મધુ-માસની શુક્લ અષ્ટમીને વસુપૂજા, સપ્તમીને—વિશેષ કરીને રવિવારે—પુષ્પ, ગંધ અને લેપનથી આદિત્યપૂજા, ચૈત્ર શુક્લ ચતુર્દશીને શતરુદ્રીય પાઠ સાથે રુદ્રપૂજા, અને આશ્વિન પૂર્ણિમાએ અશ્વિનીસૂક્તથી અશ્વિનીદ્વયની આરાધના જણાવાઈ છે. પછી પુષ્પાદિત્ય-માહાત્મ્યનો આરંભ થાય છે—યાજ્ઞવલ્ક્યે પ્રતિષ્ઠિત કરેલ આ દેવ દર્શન-પૂજનથી ઇષ્ટસિદ્ધિ આપે, પાપનાશ કરે અને અંતે મોક્ષની શક્યતા પણ દર્શાવે છે. ત્યારબાદ સમૃદ્ધ નગરમાં મણિભદ્રની કથાપ્રસ્તાવના—અપાર ધન, કંજૂસાઈ, શરીરક્ષય અને લગ્નની ઇચ્છા—અને ધન કેવી રીતે સામાજિક સંબંધો તથા કર્મપ્રવૃત્તિને આકાર આપે છે તે અંગે નીતિવચન રજૂ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । तथाऽन्ये तत्र तिष्ठंति वसवोऽष्टौ द्विजोत्तमाः । स्थानमेकं समाश्रित्य सर्वदैव प्रपूजिताः
સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમ! તેમ જ ત્યાં અન્ય દેવગણ પણ નિવાસ કરે છે—આઠ વસુ. તેઓ એક જ પવિત્ર સ્થાનનો આશ્રય લઈને સર્વકાળ પૂજિત રહે છે.
Verse 2
एकादश तथा रुद्रा आदित्या द्वादशैव तु । देववैद्यौ तथा चान्यावश्विनौ तत्र संस्थितौ
ત્યાં જ એકાદશ રુદ્રો અને દ્વાદશ આદિત્યો સ્થિત છે; તેમજ દેવવૈદ્ય અશ્વિનીકુમાર—તે બંને પણ ત્યાં નિવાસ કરે છે.
Verse 3
देवतास्तत्र तिष्ठंति कोटिकोटिप्रनायकाः । एकैका ब्राह्मणश्रेष्ठाः कलिकालभयाकुलाः
તે પવિત્ર સ્થાને દેવતાઓ નિવાસ કરે છે—કરોડો કરોડોના નાયકરૂપે; પરંતુ, હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, દરેક જણ કલિયુગના ભયથી વ્યાકુળ છે.
Verse 4
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यज्ञभागाप्तये सदा । अष्टम्यां शुक्लपक्षे तु मधुमासे व्यवस्थिते
હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં, યજ્ઞભાગની પ્રાપ્તિ માટે, મધુમાસ આવી પહોંચે ત્યારે શુક્લપક્ષની અષ્ટમીએ સદા વિધિપૂર્વક (આ અનુષ્ઠાન) કરવું જોઈએ.
Verse 5
यस्तान्वसूञ्छुचिर्भूत्वा स्नात्वा धौतांबरो नरः । तर्पयित्वा द्विजश्रेष्ठान्पश्चात्संपूजयेन्नरः
જે મનુષ્ય શુચિ બની સ્નાન કરીને ધોયેલા વસ્ત્રો ધારણ કરે, તે પહેલાં દ્વિજશ્રેષ્ઠોને તર્પણ/દાનથી તૃપ્ત કરે અને પછી તે વસુઓની સમ્યક્ પૂજા કરે.
Verse 6
वसवस्त्वा कृण्वन्निति मन्त्रेणानेन भक्तितः । नैवेद्यं च ततो दद्याद्वसवश्छंदसाविति
‘વસવસ્ત્વા કૃણ્વન્…’ આ મંત્રથી ભક્તિપૂર્વક (આવાહન/પૂજન) કરીને, પછી નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું; અને ‘વસવશ્છંદસાવ્…’ આ સૂત્રથી આગળની પૂજા કરવી.
Verse 7
ततो धूपं सुगन्धं च यो यच्छति समाहितः । वसवस्त्वां जेतु तथा मन्त्रमेतमुदीरयेत्
પછી જે મનને એકાગ્ર કરીને સુગંધિત ધૂપ અર્પે છે, તે ‘વસવસ્ત્વાં જેતુ…’થી આરંભતો આ મંત્ર પણ ઉચ્ચારે।
Verse 8
आरार्तिकं ततो भूयो यः करोति द्विजोत्तमाः । वसवस्त्वां जेतु तथा श्रूयतां यत्फलं हि तत्
પછી ફરી, હે દ્વિજોત્તમો, જે આરાર્તિક (દીપ-આરતી) કરે અને એ જ રીતે ‘વસવસ્ત્વાં જેતુ…’ જપે—તેનું ફળ સાંભળો।
Verse 9
कन्याभिः कोटिभिर्यच्च पूजिताभिर्भवेत्फलम् । वसूनां चैव तत्सर्वमष्टभिस्तैः प्रपूजितैः
કરોડો કન્યાઓએ પૂજા કરી હોય તેનાથી જે ફળ મળે, તે સર્વ અષ્ટવસુઓની વિધિવત્ પૂજાથી પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 10
तथा ये द्वादशादित्यास्तस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिताः । तान्स्थाप्य पूजयित्वा च सप्तम्यामर्कवासरे । सम्यक्छ्रद्धासमोपेतः पुष्पगन्धानुलेपनैः
એ જ રીતે તે પુણ્યક્ષેત્રમાં સ્થિત દ્વાદશ આદિત્યોને સ્થાપિત કરીને, રવિવારે આવતી સપ્તમી તિથિએ, શ્રદ્ધાસહિત પુષ્પ, સુગંધ અને અનુલેપનથી વિધિવત્ પૂજા કરવી।
Verse 11
पश्चात्तत्पुरतस्तेषां समस्तान्येकविंशतिः । आदित्यव्रत संज्ञानि तस्य पुण्यफलं शृणु
ત્યારબાદ તેમની સન્નિધિમાં ‘આદિત્યવ્રત’ નામે પ્રસિદ્ધ કુલ એકવીસ વ્રતો છે; તેનું પુણ્યફળ સાંભળો।
Verse 12
कोटिद्वादशकं यस्तु सूर्याणां पूजयेन्नरः । तत्फलं प्राप्नुयात्कृत्स्नं पूजयन्नात्र संशयः
જે મનુષ્ય બાર કરોડ સૂર્યરૂપોની પૂજા કરે છે, તે અહીં પૂજા કરવાથી જ તે સમગ્ર ફળ પૂર્ણરૂપે પ્રાપ્ત કરે છે—એમાં શંકા નથી।
Verse 13
तथैकादशरुद्रा ये तत्र क्षेत्रे द्विजोत्तमाः । एकस्थाने स्थितास्तेषां पूजया श्रूयतां फलम्
એ જ રીતે, હે દ્વિજોત્તમ! તે ક્ષેત્રમાં એક જ સ્થાને સ્થિત એવા એકાદશ રુદ્રોની પૂજાનું ફળ સાંભળો।
Verse 14
यस्तान्पूजयते भक्त्या स्थापयित्वा सुरेश्वरान् । चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां जपेच्च शतरुद्रियम्
જે તે સુરેશ્વરોને વિધિપૂર્વક સ્થાપી ભક્તિથી પૂજે છે, અને ચૈત્ર માસના શુક્લપક્ષની ચતુર્દશીએ શતરુદ્રીયનો જપ કરે છે—
Verse 15
एकादशप्रमाणेन कोटयस्तेन पूजिताः । भवंति नात्र संदेहः सत्यमेतन्मयोदितम्
તેની પૂજાથી એકાદશ પ્રમાણ મુજબ કરોડો (પુણ્ય) પ્રાપ્ત થાય છે; તેમાં શંકા નથી—આ સત્ય મેં કહ્યું છે।
Verse 16
यथा तावश्विनौ तत्र देववैद्यौ व्यवस्थितौ । आश्विने मासि चाश्विन्यां पूर्णिमायां तथा तिथौ
એ જ રીતે ત્યાં દેવવૈદ્ય એવા બે અશ્વિનીકુમારો સ્થિત છે; અને આશ્વિન માસમાં અશ્વિની નક્ષત્રયુક્ત પૂર્ણિમા તિથિએ—
Verse 17
यस्तौ संपूजयित्वा तु ह्यश्विनीसूक्तमुच्चरेत् । द्विकोटि गुणितं पुण्यं सम्यक्तेन समाप्यते
જે તે બેને વિધિપૂર્વક સંપૂજી અશ્વિનીસૂક્તનું ઉચ્ચારણ કરે છે, તે કર્મને સમ્યક્ પૂર્ણ કરી દ્વિકોટિગુણિત પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 19
सूत उवाच । तथाऽन्योऽपि च तत्रास्ति याज्ञवल्क्यप्रतिष्ठितः । पुष्पादित्य इति ख्यातः सर्वकामप्रदो नृणाम्
સૂત બોલ્યા—તેમજ ત્યાં યાજ્ઞવલ્ક્યે પ્રતિષ્ઠિત કરેલો બીજો દેવ પણ છે; તે ‘પુષ્પાદિત્ય’ તરીકે ખ્યાત છે અને મનુષ્યોને સર્વ કામનાઓ આપનાર છે।
Verse 20
यो यं काममभिध्याय तं पूजयति मानवः । स तं कृत्स्नमवाप्नोति यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
માનવ જે ઇચ્છાનું મનમાં ધ્યાન કરીને તે દેવનું પૂજન કરે છે, તે ઇચ્છા અત્યંત દુર્લભ હોય તોય તે તેને સંપૂર્ણરૂપે પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 21
अपुत्रो लभते पुत्रान्धनार्थी धनमाप्नुयात् । बहुवैरोऽरिनाशं च विद्यार्थी शास्त्रविद्भवेत्
અપુત્રને પુત્રો પ્રાપ્ત થાય છે, ધનાર્થી ધન મેળવે છે; બહુ વૈર ધરાવનાર શત્રુનાશ પામે છે, અને વિદ્યાર્થી શાસ્ત્રવિદ્ બને છે।
Verse 22
सप्तम्यामर्कवारेण यस्तं पश्यति मानवः । मुच्येद्दिनोद्भवात्पापान्महतोऽपिद्विजोत्तमाः
હે દ્વિજોત્તમો! સપ્તમીના દિવસે જો રવિવાર હોય, તો જે મનુષ્ય તેનું દર્શન કરે છે, તે દિવસજન્ય પાપોથી—ભલે તે મહાન હોય—મુક્ત થાય છે।
Verse 23
पूजया हि प्रणश्येत पापं वर्षसमुद्भवम् । नाशं याति न संदेहस्तमः सूर्योदये यथा
પૂજાથી વર્ષભર સંચિત પાપ નાશ પામે છે—એમાં શંકા નથી; જેમ સૂર્યોદયે અંધકાર નષ્ટ થાય છે।
Verse 24
अष्टोत्तरशतं चैव यः करोति प्रदक्षिणाम् । फलहस्तः स मुच्येत ह्याजन्ममरणादघात्
જે હાથમાં ફળ-અર્પણ લઈને એકસો આઠ પ્રદક્ષિણાઓ કરે છે, તે જન્મમરણના ફેરામાં ચોંટેલા પાપથી મુક્ત થાય છે।
Verse 25
प्रदक्षिणां प्रकुवाणो यो यं काममभीप्सति । स तमाप्नोत्यसंदिग्धं निष्कामो मोक्षमाप्नुयात्
પ્રદક્ષિણાં કરતાં જે કોઈ ઇચ્છા રાખે છે, તે નિઃસંદેહ તે ઇચ્છા પ્રાપ્ત કરે છે; અને નિષ્કામ ભક્ત મోક્ષ પામે છે।
Verse 26
संक्रांतौ सूर्यवारेण यः कुर्यात्स्नापनक्रियाम् । अभीष्टं सिध्यते तस्य मेषे वा यदि वा तुले
સંક્રાંતિ સમયે જો કોઈ રવિવારે સ્નાનવિધિ કરે, તો તેનું અભીષ્ટ સિદ્ધ થાય—મેષમાં હોય કે તુલામાં।
Verse 27
तस्मिन्सर्वप्रयत्नेन वांछद्भिरीप्सितं फलम् । स देवो वीक्षणीयश्च पूजनीयो विशेषतः
અતએવ ઇચ્છિત ફળ ઇચ્છનારોએ સર્વ પ્રયત્નથી તે દેવનું દર્શન કરવું અને વિશેષ ભક્તિથી તેની પૂજા કરવી।
Verse 28
यद्देवैः सकलैर्दृष्टैश्चमत्कारपुरोद्भवैः । फलमाप्नोति तद्दृष्टौ तेन तत्फलमाप्नुयात्
દેવતાઓએ સર્વે મળીને જે અદ્ભુત ચમત્કાર-નગરમાં તે દેવનું દર્શન કરીને જે ફળ મેળવ્યું, ત્યાં તેનું દર્શન કરનાર પણ એ જ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 29
।ऋषय ऊचुः । याज्ञवल्क्येन देवोऽसौ यदि तावत्प्रतिष्ठितः । पुष्पादित्यः कथं प्रोक्त एतन्नो वक्तुमर्हसि
ઋષિઓએ કહ્યું—જો તે દેવ યાજ્ઞવલ્ક્ય દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત થયો હોય, તો પછી તેને ‘પુષ્પાદિત્ય’ કેમ કહેવાયો? કૃપા કરીને અમને આ સમજાવો।
Verse 31
अस्त्यत्र मेदिनीपृष्ठे सुपुरं वैदिशं महत् । नानासौध समाकीर्णं वरप्राकारशोभितम्
અહીં ધરતીના પૃષ્ઠ પર ‘વૈદિશ’ નામનું એક મહાન અને સુંદર નગર છે; તે અનેક મહેલોોથી ભરેલું અને ઉત્તમ પ્રાકારો વડે શોભિત છે।
Verse 32
उद्यानशतसंकीर्णं तडागैरुपशोभितम् । तत्रासीत्पार्थिवश्रेष्ठश्चित्रवर्मेति विश्रुतः
તે નગર સૈકડો ઉદ્યાનો વડે ભરેલું અને તળાવો-સરોવરો દ્વારા વધુ શોભિત હતું. ત્યાં ‘ચિત્રવર્મા’ નામે પ્રસિદ્ધ એક શ્રેષ્ઠ રાજા રાજ્ય કરતો હતો।
Verse 33
न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्न च चौरकृतं भयम् । तस्मिञ्छासति धर्मज्ञे सततं धर्मवत्सले
તે ધર્મજ્ઞ અને સદા ધર્મપ્રિય રાજાના શાસનમાં ન દુર્ભિક્ષ હતું, ન રોગ, અને ન ચોરોથી થતો ભય।
Verse 34
तत्पुरे क्षत्रियो जात्या मणिभद्र इति स्मृतः । स वै धनेन संयुक्तः पितृपैतामहेन च
તે નગરમાં જાતિથી ક્ષત્રિય એવો મણિભદ્ર નામે પ્રસિદ્ધ પુરુષ હતો. તે પિતા તથા પિતામહોથી પ્રાપ્ત વારસાગત ધનથી સમૃદ્ધ હતો.
Verse 35
तत्पुरं सकलं चैव स राजा मंत्रिभिः सह । कुसीदाहृतवित्तेन वर्तते कार्य उत्थिते
તે સમગ્ર નગર અને તે રાજા પણ મંત્રીઓ સાથે, જે કાર્યો ઊભાં થાય તે બધાં વ્યાજથી મેળવેલા ધનથી ચલાવતા હતા.
Verse 36
स च कायेन कुब्जः स्याज्जराव्याप्तस्तथैव च । वलीपलितगात्रश्च ह्यत्यंतं च विरूपधृक्
અને તેનું શરીર કૂબડું બન્યું; તે વૃદ્ધાવસ્થાથી વ્યાપ્ત થયો. અંગોમાં કરચલીઓ અને સફેદ વાળ દેખાયા—તે અત્યંત વિકૃતરૂપ ધારણ કરતો ગયો.
Verse 37
तथा चैव कुकीनाशः प्रभूतेऽपि धने सति । न ददाति स पापात्मा कस्यचित्किञ्चिदेव हि । न भक्षयति तृष्णार्तः स्वयमेव कथंचन
આ રીતે બહુ ધન હોવા છતાં તે સંપૂર્ણ રીતે નષ્ટપ્રાય થયો. તે પાપમનુષ્ય કોઈને કશું જ દાન આપતો ન હતો; તૃષ્ણાથી પીડાઈને તે પોતે પણ કોઈ રીતે ભોજનનો આનંદ લેતો ન હતો.
Verse 38
एवंविधोऽपि सोऽतीवविरूपोऽपि सुदुर्मतिः । प्रार्थयामास वै कन्यां स्वजात्यां वीक्ष्य सुंदरीम्
આવો હોવા છતાં—અત્યંત કુરુપ અને દુષ્ટબુદ્ધિ હોવા છતાં—પોતાની જ જાતિની એક સુંદર કન્યાને જોઈ તેણે તેણીને વિવાહ માટે પ્રાર્થના કરી.
Verse 39
बिंबोष्ठीं चारुदेहां च मुष्टिग्राह्यकृशोदरीम् । पद्मपत्रविशालाक्षीं गूढगुल्फां सुकेशिकाम्
તેણાં હોઠ બિંબફળ જેવા, દેહ મનોહર, અને કમર એટલી પાતળી કે મુઠ્ઠીમાં સમાઈ જાય; નેત્ર કમળપત્ર જેવા વિશાળ, ગૂઢ ગુલ્ફવાળી અને સુકેશી હતી।
Verse 40
रक्तां सप्तसु गात्रेषु त्रिगंभीरां तथा पुनः । सर्वलक्षणसंपूर्णां जातीयां सुमनोरमाम्
તેણાં શરીરના સાત અંગોમાં રક્તિમા હતી, તે ત્રિગંભીરા હતી; સર્વ શુભલક્ષણોથી પરિપૂર્ણ, સ્વજાતીય અને અતિ મનોહર હતી।
Verse 41
क्षत्रियाद्द्विजशार्दूला दरिद्रेण च पीडितात् । तेन तत्सकलं वृत्तं भार्यायै संनिवेदितम्
હે દ્વિજશાર્દૂલોઃ દારિદ્ર્યથી પીડિત તે ક્ષત્રિયે ત્યારે તે સમગ્ર વૃત્તાંત પોતાની પત્નીને નિવેદિત કર્યો।
Verse 42
तच्छ्रुत्वा सा च दुःखेन मूर्च्छिता संबभूव ह । संबोधिता ततस्तेन वाक्यैर्दृष्टांतसंभवैः
તે સાંભળીને તે દુઃખથી મૂર્છિત થઈ ગઈ; પછી તેણે દૃષ્ટાંતયુક્ત વચનો દ્વારા તેને સંબોધી ચેતવી।
Verse 43
क्षत्रिय उवाच । न सा विद्या न तच्छिल्पं न तत्कार्यं न सा कला । अर्थार्थिभिर्न तज्ज्ञानं धनिनां यन्न दीयते
ક્ષત્રિય બોલ્યો—એવી કોઈ વિદ્યા નથી, કોઈ શિલ્પ નથી, કોઈ કાર્ય નથી, કોઈ કલા નથી; અને ધન ઇચ્છનારાઓ માટે એવું કોઈ જ્ઞાન નથી જે ધનવાન લોકો આપતા ન હોય।
Verse 44
इह लोके च धनिनां परोऽपि स्वजनायते । स्वजनोऽपि दरिद्राणां कार्यार्थे दुर्जनायते
આ લોકમાં ધનવાનને પરાયો પણ સ્વજન સમાન લાગે છે; પરંતુ ગરીબને કામ પડે ત્યારે પોતાનો પણ દુર્જન સમાન બની જાય છે.
Verse 45
अर्थेभ्यो हि विवृद्धेभ्यः संभृतेभ्यस्ततस्ततः । प्रवर्तंते क्रियाः सर्वाः पर्वतेभ्यो यथापगाः
ધન જ્યારે વધીને અનેક સ્થળોથી સંગ્રહિત થાય છે, ત્યારે સર્વ કાર્યો પ્રવર્તે છે—જેમ પર્વતોમાંથી નદીઓ વહે છે.
Verse 46
पूज्यते यदपूज्योऽपि यदगम्योऽपि गम्यते । वंद्यते यदवन्द्योऽपि ह्यनुबंधो धनस्य सः
જે પૂજ્ય નથી તે પણ પૂજાય છે; જે અગમ્ય છે તે પણ ગમ્ય બને છે; જે વંદનીય નથી તે પણ વંદાય છે—આ ધનનો અનુબંધ છે.
Verse 47
अशनादिंद्रिया णीव स्युः कार्याण्यखिलानिह । सर्वस्मात्कारणाद्वित्तं सर्वसाधनमुच्यते
જેમ અન્નાદિથી ઇન્દ્રિયો ચલાય છે, તેમ આ લોકનાં સર્વ કાર્યો સાધનો દ્વારા પ્રવર્તે છે; તેથી ધનને સર્વસાધન કહેવામાં આવ્યું છે.
Verse 48
अर्थार्थी जीवलोकोऽयं श्मशानमपि सेवते । जनितारमपि त्यक्त्वा निःस्वः संयाति दूरतः
ધનાર્થી આ જીવલોક શ્મશાનની પણ સેવા કરે છે; અને માણસ નિઃસ્વ થાય ત્યારે જનકને પણ ત્યજી દૂર ચાલ્યો જાય છે.
Verse 155
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्पादि त्यमाहालये मणिभद्रवृत्तांते मणिभद्राय कन्याप्रदानार्थं क्षत्रियकृतनिजभार्यासंबोधनवर्णनंनाम पञ्चपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત મણિભદ્રવૃત્તાંતમાં ‘મણિભદ્રને કન્યાપ્રદાનાર્થે ક્ષત્રિયે પોતાની પત્નીને કરેલા સંબોધનનું વર્ણન’ નામે એકસો પંચાવનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 198
एतद्वः सर्वमाख्यातं माहात्म्यं वसुसंभवम् । आदित्यानां च रुद्राणामश्विनोर्द्विजसत्तमाः
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! વસુઓમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું આ સમગ્ર માહાત્મ્ય તમને કહેલું છે; અને તે આદિત્યો, રુદ્રો તથા અશ્વિનિકુમારો સાથે પણ સંબંધિત છે।