Adhyaya 103

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । आश्चर्यं सूतपुत्रैतद्यत्त्वया परिकीर्तितम् । यत्स्थापितानि लिंगानि राक्षसैरपि वानरैः

ઋષિઓ બોલ્યા—હે સૂતપુત્ર! તું જે કીર્તન કર્યું તે અતિ આશ્ચર્યજનક છે; રાક્ષસોએ પણ અને વાનરોએ પણ લિંગોની સ્થાપના કરી હતી.

Verse 2

तस्माद्विस्तरतो ब्रूहि यत्रयत्र यथायथा । तैः स्थापितानि लिंगानि येषु स्थानेषु सूतज

અતએવ, હે સૂતજ! વિસ્તારે કહો—ક્યાં ક્યાં અને કેવી રીતે તેમણે લિંગોની સ્થાપના કરી, અને તે કયા કયા સ્થાનોમાં છે.

Verse 3

सूत उवाच । सुग्रीवः संभ्रमित्वाथ क्षेत्रं सर्वमशेषतः । बालमंडनकं प्राप्य तत्र स्नात्वा समाहितः

સૂતજી બોલ્યા—પછી સુગ્રીવએ સમગ્ર પવિત્ર ક્ષેત્રને નિઃશેષ ભ્રમણ કરીને બાલમંડનક તીર્થ પ્રાપ્ત કર્યું. ત્યાં સ્નાન કરીને તે સમાધાનચિત્ત અને એકાગ્ર થયો.

Verse 4

मुखलिंगं ततस्तत्र स्थापयामास शूलिनः । तथान्यैर्वानरैः सर्वैमुखलिंगानि शूलिनः । स्वसंज्ञार्थं द्विजश्रेष्ठाः स्थापितानि यथेच्छया

પછી ત્યાં ત્રિશૂલધારી ભગવાન શિવનું એક મુખલિંગ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું. તેવી જ રીતે અન્ય તમામ વાનરોએ પણ—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ—પોતપોતાના નામસ્મરણાર્થે, ઇચ્છાનુસાર શૂલિનનાં મુખલિંગો સ્થાપિત કર્યા.

Verse 5

यस्तेषां मुखलिंगानां करोति घृतकंबलम् । मकरस्थेन सूर्येण शिवलोकं स गच्छति

જે વ્યક્તિ તે મુખલિંગો પર ઘૃતકંબલ (ઘીથી આવરણ/અભિષેક) કરે છે, સૂર્ય મકર રાશિમાં હોય ત્યારે તે શિવલોકને પામે છે.

Verse 6

ततः पश्चिमदिग्भागे तस्य क्षेत्रस्य राक्षसैः । संस्थापितानि लिङ्गानि चतुर्वक्त्राणि च द्विजाः

પછી તે ક્ષેત્રના પશ્ચિમ ભાગમાં રાક્ષસોએ ચતુર્વક્ત્ર લિંગો સ્થાપિત કર્યા—હે દ્વિજજનોએ.

Verse 7

रामेण पूर्वदिग्भागे प्रासादानां च पंचकम् । स्थापितं भक्तियुक्तेन सर्वपातकनाशनम्

પૂર્વ દિશાભાગમાં ભક્તિયુક્ત શ્રીરામે પાંચ પ્રાસાદો (મંદિરો)નો સમૂહ સ્થાપિત કર્યો, જે સર્વ પાતકોનો નાશ કરનાર છે.

Verse 8

तथादक्षिणदिग्भागे कूपिका तेन निर्मिता । आनर्त्तीयतडागस्य समीपे पापनाशनी

તેમજ દક્ષિણ દિશાભાગે તેણે આનર્ત્તીય તળાવની નજીક એક નાની કૂપિકા બનાવી, જે પાપનાશિની છે.

Verse 9

यस्तस्यां कुरुते श्राद्धं संप्राप्ते दक्षिणायने । सोऽश्वमेधफलं प्राप्य पितृलोके महीयते

દક્ષિણાયન પ્રારંભ થતાં જે ત્યાં શ્રાદ્ધ કરે છે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામી પિતૃલોકમાં માન પામે છે.

Verse 10

यस्तत्र दीपकं दद्यात्कार्तिके मासि च द्विजाः । न स पश्यति रौद्रांस्तान्नरकानेकविंशतिम् । न चांधो जायते क्वापि यत्रयत्र प्रजायते

હે દ્વિજોઃ જે કાર્તિક માસમાં ત્યાં દીપદાન કરે છે, તે તે ભયંકર એકવીસ નરકોને નથી જોતો; અને જ્યાં જ્યાં તેનો પુનર્જન્મ થાય, ત્યાં ક્યાંય અંધ જન્મતો નથી.

Verse 11

ऋषय ऊचुः । आनर्त्तीयतडागं तत्केन तत्र विनिर्मितम् । किंप्रभावं च कार्त्स्न्येन सूतपुत्र प्रकीर्तय

ઋષિઓએ કહ્યું: તે આનર્ત્તીય તળાવ ત્યાં કોણે બનાવ્યું? અને તેનું સંપૂર્ણ પ્રભાવ શું છે? હે સૂતપુત્ર, સંપૂર્ણ રીતે કીર્તન કર.

Verse 12

सूत उवाच । आनर्त्तीयतडागस्य महिमा द्विजसत्तमाः । एकवक्त्रेण नो शक्यो वक्तुं वर्षशतैरपि

સૂતે કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોઃ આનર્ત્તીય તળાવની મહિમા એક મુખે તો શું, સૈકડો વર્ષોમાં પણ સંપૂર્ણ રીતે કહી શકાય તેમ નથી.

Verse 13

आश्विनस्य सिते पक्षे चतुर्दश्यां समाहितः । स्नात्वा देवान्पितॄंश्चैव तर्पयेद्विधिपूर्वकम्

આશ્વિન માસના શુક્લ પક્ષની ચતુર્દશીએ મનને સમાધાનમાં રાખી સ્નાન કરીને, વિધિપૂર્વક દેવો તથા પિતૃઓને તર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 14

ततो दीपोत्सवदिने श्राद्धं कृत्वा समाहितः । दामोदरं यमं पूज्य दीपं दद्यात्स्वभक्तितः

પછી દીપોત્સવના દિવસે મન સ્થિર રાખીને શ્રાદ્ધ કરીને, દામોદર તથા યમની પૂજા કરી, પોતાની ભક્તિથી દીપદાન કરવું જોઈએ।

Verse 15

संपूज्यो धर्मराजस्तु गन्धपुष्पानुलेपनैः । माषास्तिलाश्च दातव्या गोविंदः प्रीयतामिति

ધર્મરાજ યમને સુગંધ, પુષ્પ અને અનુલેપનથી યોગ્ય રીતે પૂજવો; અને ‘ગોવિંદ પ્રસન્ન થાઓ’ એમ કહી અડદ (માષ) તથા તલનું દાન કરવું।

Verse 16

तिलमाषप्रदानेन द्विजानां तर्पणेन च । यमेन सहितो देवः प्रीयते पुरुषोत्तमः

તલ અને માષનું દાન તથા દ્વિજોને તર્પણ કરવાથી, યમ સાથે પુરુષોત્તમ ભગવાન પ્રસન્ન થાય છે।

Verse 17

य एवं कुरुते विप्रास्तीर्थ आनर्त संज्ञिते । सोऽश्वमेधफलं प्राप्यब्रह्मलोके महीयते

હે વિપ્રો! જે આ રીતે ‘આનર્ત’ નામના તીર્થમાં આચરણ કરે છે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મેળવી બ્રહ્મલોકમાં સન્માનિત થાય છે।

Verse 18

यस्मिन्दिने समायातो रामस्तत्र प्रहर्षितः । तस्मिन्द्विजोत्तमैः सर्वैः प्रोक्तः सोऽभ्येत्य सादरम्

જે દિવસે શ્રીરામ આનંદિત થઈ ત્યાં આવ્યા, તે દિવસે સર્વ દ્વિજોત્તમોએ તેમને આદરપૂર્વક સંબોધ્યા; અને શ્રીરામ પણ સન્માન સાથે તેમની પાસે ગયા।

Verse 19

अत्रागस्त्यो मुनिश्रेष्ठस्तिष्ठते रघुनंदन । तं गत्वा पश्य विप्रेन्द्र मित्रावरुणसंभवम्

હે રઘુનંદન! અહીં મુનિશ્રેષ્ઠ અગસ્ત્ય નિવાસ કરે છે. ત્યાં જઈને મિત્ર-વરুণસમ્ભવ તે ઉત્તમ બ્રાહ્મણનું દર્શન કર।

Verse 20

अथ तेषां वचः श्रुत्वा रामो राजीवलोचनः । वानरै राक्षसैः सार्धं प्रहृष्टः सत्वरं ययौ

તેમના વચન સાંભળી કમલનયન શ્રીરામ પ્રસન્ન થયા અને વાનરદળ તથા રાક્ષસો સાથે ત્વરિત પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 21

अष्टांगप्रणिपातेन तं प्रणम्य रघूत्तमः । परिष्यक्तो दृढं तेन सानन्देन महात्मना

રઘુકુલશ્રેષ્ઠ શ્રીરામે અષ્ટાંગ પ્રણામ કરીને તેમને વંદન કર્યું; ત્યારે આનંદથી પરિપૂર્ણ તે મહાત્માએ તેમને દૃઢ રીતે આલિંગન આપ્યું।

Verse 22

नातिदूरे ततस्तस्य विनयेन समन्वितः । उपविष्टो धरापृष्ठे कृतांजलिपुटः स्थितः

પછી તેમના નજીક જ, વિનયથી યુક્ત થઈ તેઓ ધરતી પર બેસી ગયા અને હાથ જોડીને ભક્તિપૂર્વક સ્થિર રહ્યા।

Verse 23

ततः पृष्टस्तु मुनिना कथयामास विस्तरात् । वृत्तांतं सर्वमात्मीयं स्वर्गस्य गमनं प्रति

પછી મુનિએ પૂછતાં તેણે સ્વર્ગગમનના પ્રસંગ સહિત પોતાનો સર્વ વૃત્તાંત વિસ્તારે કહ્યો।

Verse 24

यथा सीता परित्यक्ता यथा सौमित्रिणा कृतः । परित्यागः स्वकीयस्य संत्यक्तेन महात्मना

સીતા કેવી રીતે પરિત્યક્ત થઈ; અને પરિત્યાગ માટે નિયુક્ત તે મહાત્મા સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ)એ પોતાની પ્રિયનું પણ પરિત્યાગકર્મ કેવી રીતે કર્યું તે।

Verse 25

तथा सुग्रीवमासाद्य तथैव च विभीषणम् । संभाष्य चागमस्त्वत्र ततः पुष्पकसंस्थितिः

એ જ રીતે સુગ્રીવને મળીને અને વિભીષણને પણ મળીને, તેમની સાથે સંવાદ કરીને તે અહીં આવ્યો; ત્યારબાદ પુષ્પક વિમાનમાં આસન ગ્રહણ થયું।

Verse 26

ततोऽगस्त्यः कथाश्चित्राश्चक्रे तस्य पुरस्तदा । राजर्षीणां पुराणानां दृष्टांतैर्बहुभिर्मुनिः

પછી અગસ્ત્ય મુનિએ તેની સામે અદ્ભુત કથાઓ કહી, રાજર્ષિઓના પ્રાચીન પુરાણવૃત્તાંતોના અનેક દૃષ્ટાંતો વડે તેને શોભિત કરી।

Verse 27

ततः कथावसाने च चलचित्तं रघूत्तमम् । विलोक्य प्रददौ तस्मै रत्नाभरणमुत्तमम्

કથા પૂર્ણ થતાં રઘૂત્તમનું ચંચળ ચિત્ત જોઈ મુનિએ તેને ઉત્તમ રત્નાભૂષણ અર્પણ કર્યું।

Verse 28

यन्न देवेषु यक्षेषु सिद्धविद्याधरेषु च । नागेषु राक्षसेन्द्रेषु मानुषेषु च का कथा

જે દેવોમાં, યક્ષોમાં, સિદ્ધો અને વિદ્યાધરોમાં પણ મળતું નથી, નાગોમાં પણ નથી, રાક્ષસેન્દ્રોમાં પણ નથી—તો મનુષ્યોમાં તેની શું વાત!

Verse 29

यस्येन्द्रायुधसंघाश्च निष्क्रामंति सहस्रशः । रात्रौ तमिस्रपक्षेऽपि लक्ष्यतेऽर्कोपमत्विषः

જેથી હજારો ઇન્દ્રધનુષ્ય સમ ઝલકો બહાર નીકળે છે; અમાવાસ્યાની ઘોર અંધારી રાતે પણ તે સૂર્યસમાન તેજથી દેખાય છે.

Verse 30

तद्रामस्तु गृहीत्वाऽथ विस्मयोत्फुल्ललोचनः । पप्रच्छ कौतुकाविष्टः कुतस्त्वेतन्मुने तव

ત્યારે રામે તેને હાથમાં લઈને, આશ્ચર્યથી વિસ્તરેલી આંખો સાથે, કૌતુકથી ભરાઈને પૂછ્યું—“હે મુનિ, આ તમને ક્યાંથી મળ્યું?”

Verse 31

अत्यद्भुतकरं रत्नैर्निर्मितं तिमिरापहम् । कण्ठाभरणमाख्याहि नेदमस्ति जगत्त्रये

“રત્નોથી રચાયેલું આ અતિ અદ્ભુત, અંધકારહર કણ્ઠાભરણ મને કહો; ત્રિલોકમાં તેની સમકક્ષ કંઈ નથી.”

Verse 32

अगस्तिरुवाच । यत्पश्यसि रघुश्रेष्ठ तडागमिदमुत्तमम् । ममाश्रमसमीपस्थं तद्देवदेवनिर्मितम्

અગસ્ત્ય બોલ્યા—“હે રઘુશ્રેષ્ઠ! તું જે ઉત્તમ તળાવ જોઈ રહ્યો છે, જે મારા આશ્રમની નજીક સ્થિત છે, તે દેવોના દેવ દ્વારા નિર્મિત છે.”

Verse 33

तस्य तीरे मया दृष्टं यदाश्चर्यमनुत्तमम् । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्व रघु नन्दन

તેના કાંઠે મેં એક અનુત્તમ અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું. તે હવે હું તને કહું છું—સાંભળ, હે રઘુકુલ-નંદન.

Verse 34

कदाचिद्राघवश्रेष्ठ निशीथेऽहं समुत्थितः । पश्यामि व्योममार्गेण प्रद्योतं भास्करोपमम्

એક વખત, હે રાઘવશ્રેષ્ઠ, હું મધ્યરાત્રીએ ઊઠ્યો. ત્યારે આકાશમાર્ગે સૂર્યસમાન તેજસ્વી પ્રકાશ ગતિ કરતો જોયો.

Verse 35

यावत्तावद्विमानं तदप्सरोगणराजितम् । तस्य मध्यगतश्चैकः पुरुषस्तरुणस्तथा । अन्धस्तत्र समारूढः स्तूयते किन्नरैर्नृपः

ક્ષણમાં અપ્સરાગણોથી શોભિત તે વિમાન પ્રગટ થયું. તેના મધ્યમાં એક યુવાન પુરુષ હતો; અને તેમાં આરૂઢ એક અંધ રાજા કિન્નરો દ્વારા સ્તુતિ પામતો હતો.

Verse 36

रत्नाभरणमेतच्च बिभ्रत्कण्ठे सुनिर्मलम् । द्वादशार्कप्रतीकाशं कामदेव इवापरः

તેને કાંઠે અતિ નિર્મળ રત્નાભરણ ધારણ કર્યું હતું, જે બાર સૂર્ય સમાન તેજસ્વી હતું; તે જાણે બીજો કામદેવ હતો.

Verse 37

अथोत्तीर्य विमानाग्र्यात्स्कंधलग्नो रघूद्वह । एकस्य देवदूतस्य सलिलांतमुपागतः

પછી, હે રઘૂદ્વહ, તે શ્રેષ્ઠ વિમાનમાંથી ઉતરી એક દેવદૂતના ખભે ચોંટીને જળના કિનારે આવી પહોંચ્યો.

Verse 38

ततश्च सलिलात्तस्मादाकृष्य च कलेवरम् । मृतकस्य ततो दंतैर्भक्षयामास सत्वरम्

પછી તે જળમાંથી શબને ખેંચી કાઢીને, તેણે તુરંત જ પોતાના દાંત વડે તે મૃતદેહનું ભક્ષણ કરવાનું શરૂ કર્યું.

Verse 39

यथायथा महामांसं स भक्षयति राघव । तथातथा पुनः कायं तद्रूपं तत्प्रजायते

હે રાઘવ! જે જે રીતે તે મહામાંસનું ભક્ષણ કરે છે, તે તે રીતે તેનું શરીર ફરીથી તેવું જ રૂપ ધારણ કરે છે.

Verse 40

ततस्तृप्तिं चिरात्प्राप्य शुचिर्भूत्वा प्रहर्षितः । निष्कम्य सलिलाद्यावद्विमानमधिरोहति

ત્યારબાદ, લાંબા સમયે તૃપ્તિ પામીને, પવિત્ર અને પ્રસન્ન થઈને, તે જળમાંથી બહાર નીકળ્યો અને વિમાનમાં બિરાજમાન થયો.

Verse 41

तावन्मया द्रुतं गत्वा स पृष्टः कौतुकान्नृपः । सेव्यमानोऽपि गन्धर्वैः समंताद्बुद्धितत्परैः

ત્યારે મેં ઝડપથી જઈને કુતૂહલવશ તે રાજાને પૂછ્યું, જોકે તે ચારે બાજુથી સેવાભાવી ગંધર્વો દ્વારા સેવાઈ રહ્યો હતો.

Verse 42

भोभो वैमानिकश्रेष्ठ मुहूर्तं प्रतिपालय । अगस्तिर्नाम विप्रोऽहं मित्रावरुणसंभवः

હે વૈમાનિકશ્રેષ્ઠ! એક ક્ષણ થોભો. હું મિત્રાવરુણથી ઉત્પન્ન થયેલો અગસ્ત્ય નામનો બ્રાહ્મણ છું.

Verse 43

तच्छ्रुत्वा सम्मुखो भूत्वा प्रणाममकरोत्ततः । तैश्च वैमानिकैः सार्धं सर्वैस्तैः किन्नरादिभिः

તે સાંભળીને તે સામે થઈ તરત પ્રણામ કર્યો—તે વિમાનવાસી દેવગણો સાથે અને સર્વ કિન્નરાદિ સહિત।

Verse 44

सोऽयं राजा मया पृष्टः कृतानतिः पुरः स्थितः । कस्त्वमीदृग्वपुः श्रीमान्विमानवरमाश्रितः । सेव्यमानोऽप्सरोभिश्च गन्धर्वैः किन्नरैस्तथा

તે રાજા પ્રણામ કરીને મારા સમક્ષ ઊભો રહ્યો. મેં પૂછ્યું—‘તમે કોણ છો? આવા તેજસ્વી, એવા રૂપવાળા, શ્રેષ્ઠ વિમાનમાં સ્થિત, અને અપ્સરા, ગંધર્વ તથા કિન્નરો દ્વારા સેવિત?’

Verse 45

अत्राऽगत्य तडागांते महामांसप्रभक्षणम् । कृतवानसि वैकल्यं कस्मात्ते दृष्टिसंभवम्

અહીં આવી આ તળાવના કાંઠે તું તે મહામાસ ભક્ષણ કર્યું. તું એવો દોષ કેમ કર્યો, અને તારી આ સ્થિતિ કયા કારણે ઉપજી?

Verse 46

वैमानिक उवाच । साधु साधु मुनिश्रेष्ठ यत्त्वं प्राप्तो ममान्तिकम् । अवश्यं सानुकूलो मे विधिर्यत्त्वं समागतः

વિમાનિક બોલ્યો—‘સાધુ, સાધુ, હે મુનિશ્રેષ્ઠ! તમે મારા નજીક આવ્યા, એ મહામંગલ છે. તમે અહીં આવ્યા તેથી નિશ્ચયે મારી વિધિ અનુકૂળ થઈ છે।’

Verse 47

साधूनां दर्शनं पुण्यं तीर्थभूता हि साधवः । कालेन फलते तीर्थं सद्यः साधुसमागमः

સાધુઓનું દર્શન પુણ્યદાયક છે, કારણ કે સાધુઓ જ તીર્થસ્વરૂપ છે. તીર્થનું ફળ કાળે મળે, પરંતુ સંત-સમાગમનું ફળ તરત મળે.

Verse 48

तस्मात्सर्वं तवाख्यानं कथयामि महामुने । येन मे गर्हितं भोज्यं विभवश्च तथेदृशः

અતએવ, હે મહામુને, હું તમને સમગ્ર વર્ણન કહું છું—જેનાથી મારું ભોજન નિંદનીય બન્યું અને મને આવું અદભુત વૈભવ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયું।

Verse 49

अहमासं पुरा राजा श्वेतोनाम महामुने । आनर्ताधिपतिः पापः सर्वलोकनिपीडकः

હે મહામુને, હું પૂર્વે શ્વેત નામનો રાજા હતો—આનર્તનો અધિપતિ—પાપાચારી અને સર્વ લોકો પર અત્યાચાર કરનાર।

Verse 50

न किंचित्प्राङ्मया दत्तं न हुतं जातवेदसि । न च रक्षा कृता लोके न त्राताः शरणागताः

પૂર્વે મેં કશું દાન આપ્યું નથી, જાતવેદ અગ્નિમાં હવન પણ કર્યું નથી; લોકમાં કોઈની રક્ષા કરી નથી, શરણમાં આવેલા લોકોને બચાવ્યા પણ નથી।

Verse 51

दृष्ट्वादृष्ट्वा मया रत्नं यत्किंचिद्धरणीतले । तद्वै बलाद्धृतं सर्वं सर्वेषामिह देहिनाम्

ધરતી પર મેં જે કોઈ રત્ન કે જે કંઈ પણ જોયું, તે બધું મેં બળપૂર્વક છીનવી લીધું; અહીંના સર્વ પ્રાણીઓનું સર્વસ્વ હરી લીધું।

Verse 52

ततः कालेन दीर्घेण जराग्रस्तस्य मे बलात् । हृतं राज्यं स्वपुत्रेण मां निर्वास्य विगर्हितम्

પછી લાંબા સમય પછી, વૃદ્ધાવસ્થાથી હું નિર્બળ થયો ત્યારે, મારા પોતાના પુત્રે બળપૂર્વક રાજ્ય હરી લીધું અને મને નિંદિત કરીને દેશનિકાલ કર્યો।

Verse 53

ततोऽहं जरया ग्रस्तो वैराग्यं परमं गतः । समायातोऽत्र विप्रेंद्र भ्रममाण इतस्ततः

પછી હું જરાથી પીડિત થઈ પરમ વૈરાગ્યને પ્રાપ્ત થયો. હે વિપ્રેન્દ્ર, અહીં-ત્યાં ભટકતો અંતે હું અહીં આવી પહોંચ્યો.

Verse 54

ततः क्षुत्क्षामकण्ठोऽहं स्नात्वाऽत्र सलिले शुभे । मृतश्च संनिविष्टोहं क्षुधया परिपीडितः

પછી ભૂખથી મારું ગળું સૂકી ગયું; અહીંના આ શુભ જળમાં મેં સ્નાન કર્યું. પરંતુ ક્ષુધાથી અત્યંત પીડિત થઈ હું ત્યાં જ મરીને પડી ગયો.

Verse 55

प्राविश्याऽत्र जले पुण्ये पंचत्वं समुपागतः । ततश्च तत्क्षणादेव विमानं समुपस्थितम्

આ પુણ્ય જળમાં પ્રવેશ કરીને હું પંચત્વને પ્રાપ્ત થયો. અને એ જ ક્ષણે એક દિવ્ય વિમાન પ્રગટ થયું.

Verse 56

मामन्येन शरीरेण समादाय च किंकराः । तत्रारोप्य ततः प्राप्ता ब्रह्मणः सदनं प्रति

ત્યારે દિવ્ય કિંકરોએ મને બીજા શરીર સાથે ઉઠાવી, તે વિમાન પર બેસાડ્યો અને બ્રહ્માના ધામ તરફ લઈ ગયા.

Verse 57

दिव्यमाल्यावरधरंदिव्यगन्धानुलेपनम् । दिव्याभरणसंजुष्टं स्तूयमानं च किन्नरैः

હું દિવ્ય માળા અને દિવ્ય વસ્ત્રો ધારણ કરેલો, દિવ્ય સુગંધથી અનુલેપિત, દિવ્ય આભૂષણોથી અલંકૃત હતો; અને કિન્નરો દ્વારા સ્તુતિ પામતો હતો.

Verse 58

ततो ब्रह्मसभामध्ये ह्यहं तैर्देवकिंकरैः । तादृग्रूपो विचक्षुश्च धारितो ब्रह्मणः पुरः

પછી બ્રહ્માની સભાના મધ્યમાં તે દિવ્ય કિંકરોએ મને—એવા જ રૂપ અને તેજસ્વી દૃષ્ટિથી યુક્ત—સ્વયં બ્રહ્માના સમક્ષ લઈ ગયા।

Verse 59

सर्वैः सभागतैर्दृष्टा विस्मितास्यैः परस्परम् । अन्यैश्च निन्दमानैश्च धिक्छब्दस्य प्रजल्पकैः

સભામાં આવેલા સૌએ મને જોઈ આશ્ચર્યભર્યા મુખે પરસ્પર નજરો બદલી; અને કેટલાકે નિંદા કરતાં ‘ધિક્’ જેવા લાજસભર્યા શબ્દો બડબડાવ્યા।

Verse 60

किंकरा ऊचुः । एष देवश्चतुर्वक्त्रः सभेयं तस्य सम्भवा । सर्वैर्देवगणैर्जुष्टा प्रणामः क्रियतामिति

કિંકરોએ કહ્યું—“આ ચતુર્મુખ દેવ બ્રહ્મા છે; આ સભા તેમની પાસેથી જ ઉત્પન્ન થઈ છે અને સર્વ દેવગણોથી શોભિત છે. તેથી પ્રણામ કરો।”

Verse 61

ततोऽहं प्रणिपत्योच्चैस्तं देवं देवसंयुतम् । उपविष्टः सभामध्ये व्रीडयाऽवनतः स्थितः

ત્યારે દેવગણોથી પરિપૂર્ણ તે દેવને મેં ગાઢ પ્રણામ કર્યો; અને સભામધ્યે બેસીને લાજથી માથું નમાવી રહ્યો।

Verse 62

यथायथा कथास्तत्र प्रजायन्ते सभातले । देवद्विजनरेन्द्राणां धर्माख्यानानि कुंभज

હે કુંભજ! સભાતળ પર જેમ જેમ વિવિધ ચર્ચાઓ ઊભી થવા લાગી, તેમ તેમ દેવો, દ્વિજ અને નરેન્દ્રોના ધર્મવિષયક આખ્યાનો ત્યાં પ્રવર્તવા લાગ્યા।

Verse 63

तथातथा ममातीव क्षुद्वृद्धिं संप्रगच्छति । जाने किं भक्षयाम्याशु दृषदः काष्ठमेव वा

આ રીતે મારી ભૂખ અત્યંત વધતી ગઈ. હું વિચારવા લાગ્યો—હું ઝડપથી શું ખાઉં, પથ્થર કે લાકડું જ?

Verse 64

ततो मया प्रणम्योच्चैर्विज्ञप्तः प्रपितामहः । प्राणिपत्य मुनिश्रेष्ठ लज्जां त्यक्त्वा सुदूरतः

પછી મેં સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરીને ઊંચા સ્વરે પ્રપિતામહ (બ્રહ્મા)ને વિનંતી કરી. હે મુનિશ્રેષ્ઠ, દંડવત્ થઈ દૂરથી જ લાજ ત્યજીને સ્પષ્ટ બોલ્યો.

Verse 65

क्षुधा मां बाधते अतीव सांप्रतं प्रपितामह । तथा पश्यामि नो किंचित्तादृग्भोज्यं प्रयच्छ मे

હે પ્રપિતામહ, આ સમયે ભૂખ મને અત્યંત પીડે છે. ખાવા યોગ્ય કંઈ જ દેખાતું નથી—કૃપા કરીને એવું ભોજન મને આપો.

Verse 66

क्षुत्पिपासादयो दोषा न विद्यंतेऽत्र ते किल । स्वर्गे स्थितस्य यच्चैतत्तत्किमेवंविधं मम

કહે છે કે અહીં ભૂખ-તરસ વગેરે દોષો નથી. હું જો સ્વર્ગમાં સ્થિત છું, તો મારી આ સ્થિતિ એવી કેમ છે?

Verse 67

पितामह उवाच । त्वया नान्नं क्वचिद्दत्तं कस्यचित्पृथिवीतले । तेनात्रापि बुभुक्षा ते वृद्धिं गच्छति दुर्मते

પિતામહ બોલ્યા—પૃથ્વી પર તું ક્યાંય કોઈને અન્નદાન આપ્યું નથી. તેથી અહીં પણ તારી ભૂખ વધતી જાય છે, હે દુર્બુદ્ધિ.

Verse 68

तथा हृतानि रत्नानि यानि दृष्टिगतानि ते । चक्षुर्हीनस्ततो जातो मम लोके गतोऽपि च

એ જ રીતે, તારી નજરમાં આવેલા જે રત્નો હતા તે તું ચોરી ગયો. તેથી તું દૃષ્ટિહીન થયો; મારા લોકમાં આવ્યો હોવા છતાં પણ આ ફળ મળ્યું.

Verse 69

यस्त्वं पातकयुक्तोऽपि संप्राप्तो मम मंदिरम् । तद्वक्ष्याम्यखिलं तेऽहं शृणुष्वैकमनाः स्थितः

તું પાપથી યુક્ત હોવા છતાં મારા મંદિરમાં આવી પહોંચ્યો છે. તેથી હું તને બધું સંપૂર્ણ રીતે કહું છું—એકાગ્ર મનથી અહીં ઊભો રહી સાંભળ.

Verse 70

यस्मिञ्जले त्वया मुक्ताः प्राणाः पापा त्मनापिच । श्वेतद्वीपपतिस्तत्र कलिकालभयातुरः

તમે—પાપાત્મા હોવા છતાં—જે જળમાં પ્રાણ ત્યાગ્યા, એ જ જળમાં શ્વેતદ્વીપના અધિપતિ વિરાજે છે, કલિયુગના ભયથી વ્યાકુલ।

Verse 71

ततोऽस्य स्पर्शनात्सद्यो विमुक्तः सर्वपातकैः । अन्नादानात्परा पीडा जायते क्षुत्समु द्भवा

ત્યારબાદ તેનો સ્પર્શ માત્રથી મનુષ્ય તરત જ સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. અને અન્નદાનના ધર્મનો ભંગ કરવાથી ભૂખથી જન્મતી ભારે પીડા થાય છે.

Verse 72

तथा रत्नापहारेण सञ्जाता चांधता तव । नैवान्यत्कारणं किंचित्सत्यमेतन्मयोदितम्

એ જ રીતે રત્નોની ચોરીથી જ તારી અંધતા ઉત્પન્ન થઈ છે. આ સિવાય બીજું કોઈ કારણ નથી—આ સત્ય મેં કહ્યું છે.

Verse 73

ततो मया विधिः प्रोक्तः पुनरेव द्विजोत्तम । एषोऽपि ब्रह्मलोकस्ते नरकादतिरिच्यते । तस्मात्तत्रैव मां देव प्रेषयस्व किमत्र वै

ત્યારે, હે દ્વિજોત્તમ, મેં ફરીથી વિધિ કહી. તારો આ બ્રહ્મલોક પણ નરકથી શ્રેષ્ઠ છે. તેથી, હે દેવ, મને ત્યાં જ મોકલ—અહીં રહેવાનો શું અર્થ છે?

Verse 74

ब्रह्मोवाच । तस्मात्तत्रैव गच्छ त्वं प्रेषि तोऽसि किमत्र वै । नरके तव वासो न श्वेतद्वीपसमुद्भवम्

બ્રહ્માએ કહ્યું: તેથી તું ત્યાં જ જા; તને મોકલવામાં આવ્યો છે—અહીં તારો શું કામ? શ્વેતદ્વીપથી ઉત્પન્ન થયેલા તને નરકમાં નિવાસ નથી.

Verse 75

माहात्म्यं नाशमायाति शास्त्रं स्यात्सत्यवर्जितम् । तस्मात्त्वं नित्यमारूढो विमा ने त्रैवसुन्दरे

માહાત્મ્ય નષ્ટ થઈ જશે અને શાસ્ત્ર સત્યવિહિન બની જશે. તેથી તું સદા ‘ત્રૈવસુંદર’ નામના વિમાન પર આરૂઢ રહેજે.

Verse 76

गत्वा जलाशये तस्मिन्यत्र प्राणाः समुज्झिताः । तमेव निजदेहं च भक्षयस्व यथेच्छया

જ્યાં પ્રાણ ત્યાગ્યા હતા તે જળાશયમાં જા; અને ત્યાં તારા એ જ દેહને ઇચ્છા મુજબ ભક્ષણ કર.

Verse 77

तद्भविष्यति मद्वाक्या दक्षयं जलमध्यगम् । तावत्कालं च दृष्टिस्ते भोज्यकाले भविष्यति

મારા વચનથી એવું જ થશે: જળના મધ્યમાં રહીને તું ફરી સમર્થ બનશે. અને એટલા સમય સુધી, ભોજન સમયે તારી દૃષ્ટિ પાછી આવશે.

Verse 78

ततोऽहं तस्य वाक्येन दीपोत्सवदिने सदा । निशीथेऽत्र समा गत्य भक्षयामि निजां तनुम्

પછી તેના વચનથી હું દીપોત્સવના દિવસે સદા, મધ્યરાત્રીએ અહીં આવીને પોતાના જ દેહનું ભક્ષણ કરું છું.

Verse 79

ततस्तृप्तिं प्रगच्छामि यावद्दैवं दिनं स्थितम् । मानुषं च तथा वर्षमीदृग्रूपो व्यवस्थितः

પછી હું તૃપ્તિ પામું છું, જેટલો સમય એક દિવ્ય દિવસ રહે; અને તેવી જ રીતે એક પૂર્ણ માનવ વર્ષ સુધી—આ જ મારી સ્થિતિનું પ્રમાણ છે.

Verse 80

नास्त्यसाध्यं मुनिश्रेष्ठ तव किंचिज्जगत्त्रये । येनैकं चुलुकं कृत्वा निपीतः पयसांनिधिः

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! ત્રિલોકમાં તમારા માટે કશુંય અસાધ્ય નથી; કારણ કે તમે એક જ ચુલુક (એક ઘૂંટ) કરીને સમુદ્રને પણ પી લીધો હતો.

Verse 81

तस्मान्मुने दयां कृत्वा ममोपरि महत्तराम् । अकृत्या द्रक्ष मामस्मात्सर्वलोकविगर्हितात्

અતએવ, હે મુને! મારા ઉપર વધુ મહાદયા કરીને, સર્વલોક-નિંદિત આ કુકર્મમાંથી મારી રક્ષા કરો.

Verse 82

तथा दृष्टिप्रदानं मे कुरुष्व मुनिसत्तम । निर्विण्णोऽस्म्यंधभावेन नान्या त्वत्तोऽस्ति मे गतिः

અને, હે મુનિસત્તમ! મને દૃષ્ટિદાન પણ કરો. અંધત્વથી હું અત્યંત કંટાળ્યો છું; તમારા સિવાય મારી બીજી કોઈ ગતિ નથી.

Verse 83

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृपया मम मानसम् । द्रवीभूतं तदा वाक्यमवोचं तं रघूत्तम

તેના વચન સાંભળી કરુણાથી મારું હૃદય દ્રવિત થયું; ત્યારબાદ રઘુકુલ-શ્રેષ્ઠ એવા મહાન પુરુષને મેં આ વચન કહ્યાં।

Verse 84

त्वमन्ननिष्क्रयं देहि कण्ठस्थमिह भूषणम् । येन नाशं प्रयात्येषा बुभुक्षा जठरोद्भवा

અહીં ગળામાં ધારેલું આભૂષણ અન્નના મૂલ્ય રૂપે આપી દો; જેથી પેટમાંથી ઉપજેલી આ ભૂખ નાશ પામશે।

Verse 85

तथाऽद्यप्रभृति प्राज्ञ रत्नदीपान्सुनिर्मलान् । अत्रैव सरसस्तीरे देहि दामोदराय च

અને આજથી, હે પ્રાજ્ઞ, આ સરોવરના કાંઠે અહીં જ અતિ નિર્મળ રત્નદીપ અર્પણ કર—દામોદર માટે પણ।

Verse 86

द्धस येन संजायते दृष्टिः शाश्वती तव निर्मला । मम वाक्यादसंदिग्धं सत्येनात्मानमालभे

આથી તારી શાશ્વત અને નિર્મળ દૃષ્ટિ પ્રગટ થશે. મારા વચનમાં શંકા નથી—સત્યની શપથ, હું પોતાને જ પાણે લગાવું છું।

Verse 87

राजोवाच । ममोपरि दयां कृत्वा त्वमेव मुनिसत्तम । गृहाण रत्नसंभूतं कण्ठाभरणमुत्तमम्

રાજાએ કહ્યું—હે મુનિશ્રેષ્ઠ, મારા પર દયા કરો; રત્નોથી બનેલું આ ઉત્તમ કણ્ઠાભરણ તમે સ્વીકારો।

Verse 90

ततो दयाभिभूतेन मया तस्य प्रतिग्रहः । निःस्पृहेणापि संचीर्णो मुनिना रण्यवासिना । ततः प्रक्षाल्य मे पादौ यावत्तेनान्ननिष्क्रये । विभूषणमिदं दत्तं सद्भक्त्या भावितात्मने । ततस्तस्य प्रणष्टा सा बुभुक्षा तत्क्षणान्नृप । संजाता परमा तृप्तिर्देवपीयूषसंभवा

ત્યારે કરુણાથી અભિભૂત થઈ મેં તેનું દાન સ્વીકાર્યું—જોકે હું નિઃસ્પૃહ અરણ્યવાસી મુનિ હતો. તેણે મારા પાદ પ્રક્ષાળી, અન્નના મૂલ્યરૂપે આ આભૂષણ શુદ્ધ હૃદય અને સદ્ભક્તિથી અર્પણ કર્યું. તે જ ક્ષણે, હે રાજન, તેની ભૂખ નાશ પામી અને દેવામૃતજન્ય પરમ તૃપ્તિ પ્રગટ થઈ.

Verse 91

तस्य नष्टं मृतं कायं तच्च जीर्णं पुरोद्भवम् । यदासीदक्षयं नित्यं तस्मिंस्तोये व्यवस्थितम्

તેનું શરીર—જાણે નષ્ટ, મૃતપ્રાય અને પૂર્વજન્મથી જર્જરિત—ત્યાં પરિત્યક્ત થયું; પરંતુ તેમાં જે અક્ષય અને નિત્ય હતું, તે જ તે પવિત્ર જળમાં સ્થિત રહ્યું.

Verse 92

ततः संस्थापितस्तेन तस्मिन्स्थाने सुभक्तितः । दामोदरो रघुश्रेष्ठ कृत्वा प्रासादमुत्तमम्

પછી, હે રઘુશ્રેષ્ઠ, તેણે ઉત્તમ પ્રાસાદ બાંધીને એ જ સ્થાને સદ્ભક્તિથી દામોદરને પ્રતિષ્ઠિત કર્યો.

Verse 93

तस्याग्रे श्रद्धया युक्तो दीपं दयाद्यथायथा । तथातथा भवेद्दृष्टिस्तस्य नित्यं सुनिर्मलाम्

જે શ્રદ્ધાયુક્ત થઈ તેમના સમક્ષ વારંવાર દીપ અર્પે છે, તેની દૃષ્ટિ તે પ્રમાણે નિત્યે વધુ ને વધુ નિર્મળ અને સ્વચ્છ બને છે.

Verse 94

ततो मासात्समासाद्य दिव्यचक्षुर्महीपतिः । स बभूव नृपश्रेष्ठः स्पृहणीयतमः सताम्

પછી એક માસ પૂર્ણ થતાં તે મહીપતિને દિવ્ય દૃષ્ટિ પ્રાપ્ત થઈ; તે નૃપશ્રેષ્ઠ બની સજ્જનો માટે અત્યંત સ્પૃહણীয় થયો.

Verse 95

ततः प्रोवाच मां हृष्टः प्रणिपत्य कृतांजलिः । हर्षगद्गदया वाचा प्रस्थितस्त्रिदिवं प्रति

પછી તે હર્ષિત થઈ મને સંબોધ્યો; હાથ જોડીને પ્રણામ કરી, હર્ષથી ગદગદ વાણીમાં બોલતો ત્રિદિવ તરફ પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 96

त्वत्प्रसादात्प्रणष्टा मे बुभुक्षाऽतिसुदारुणा । तथा दृष्टिश्च संजाता दिव्या ब्राह्मणसत्तम

તમારા પ્રસાદથી મારી અતિ દારુણ ભૂખ નષ્ટ થઈ ગઈ; તેમજ, હે બ્રાહ્મણસત્તમ, મારામાં દિવ્ય દૃષ્ટિ પણ ઉત્પન્ન થઈ છે।

Verse 97

अनुज्ञां देहि मे तस्माद्येन गच्छामि सांप्रतम् । ब्रह्मलोकं मुनिश्रेष्ठ तीर्थस्यास्य प्रभावतः

અતએવ, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, મને અનુજ્ઞા આપો, જેથી આ તીર્થના પ્રભાવથી હું અત્યારે જ બ્રહ્મલોકમાં જઈ શકું।

Verse 98

ततो मया विनिर्मुक्तः प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः । स जगाम प्रहृष्टात्मा ब्रह्मलोकं सनातनम्

પછી મારા દ્વારા મુક્ત થયેલો તે વારંવાર પ્રણામ કરીને, હર્ષિત હૃદયથી સનાતન બ્રહ્મલોકમાં ગયો।

Verse 99

एवं मे भूषणमिदं जातं हस्तगतं पुरा । तव योग्यमिदं ज्ञात्वा तुभ्यं तेन निवेदितम्

આ રીતે આ ભૂષણ બહુ પહેલાં મારા હાથમાં આવ્યું હતું; તમને યોગ્ય છે એમ જાણી, તેણે જ આ તમને અર્પણ કર્યું છે।

Verse 100

ततः प्रभृति राजेंद्र समागत्यात्र मानवाः । रत्नदीपान्प्रदायोच्चैः स्नात्वाऽत्र सलिले शुभे । कार्तिके मासि निर्यांति देहांते त्रिदिवालयम्

ત્યાંથી આગળ, હે રાજેન્દ્ર, લોકો અહીં આવી રત્નદીપો ભક્તિપૂર્વક અર્પણ કરે છે અને આ શુભ જળમાં સ્નાન કરીને—વિશેષ કરીને કાર્તિક માસમાં—દેહાંતરે સ્વર્ગધામને પામે છે।

Verse 101

ये पुनः प्राणसंत्यागं प्रकुर्वंति समाहिताः । पापात्मानोऽपि ते यांति ब्रह्मलोकं रघूत्तम

અને જે ત્યાં એકાગ્રચિત્તે પ્રાણત્યાગ કરે છે, તેઓ પાપી હોય તોય, હે રઘૂત્તમ, બ્રહ્મલોકને પામે છે।

Verse 102

ततो दृष्ट्वा सहस्राक्षः प्रभावं तज्जलोद्भवम् । पांसुभिः पूरयामास समंताद्भयसंकुलम्

પછી સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) એ તે જળમાંથી ઉત્પન્ન થયેલ અદભુત પ્રભાવ જોઈ, ભયથી વ્યાકુળ થઈ, ચારે તરફથી ધૂળથી તેને ભરિ દીધું।

Verse 103

तदद्य दिवसः प्राप्तो दीपोत्सवसमुद्भवः । सुपुण्योऽत्र ममादेशात्त्वं कुरुष्व सुकूपिकाम्

આજે એ જ દિવસ આવ્યો છે—જેથી દીપોત્સવનો ઉદ્ભવ થયો. તેથી મારી આજ્ઞાથી અહીં અત્યંત પુણ્યદાયી એવી ઉત્તમ કૂપિકા (સુંદર કૂવો) સ્થાપિત કર।

Verse 107

तत्र स्नात्वा पितॄंस्तर्प्य रत्नदीपं प्रदाय च । समस्तं कार्तिकं यावदयोध्यां प्रस्थितास्ततः

ત્યાં સ્નાન કરીને, પિતૃઓનું તર્પણ કરીને અને રત્નદીપ અર્પણ કરીને, તેઓ પછી સમગ્ર કાર્તિક સુધી (વ્રત/નિવાસ પાળતાં) અયોધ્યા તરફ પ્રસ્થાન કરે છે।

Verse 108

ततो विभीषणं मुक्त्वा हनूमंतं च वानरम् । ब्रह्मलोकं गताः सर्वे तत्तीर्थस्य प्रभावतः

પછી વિભીષણને અને વાનર હનુમાનને ત્યાં જ મૂકીને, તે તીર્થના પ્રભાવથી બાકીના સર્વે બ્રહ્મલોકમાં ગયા।

Verse 109

सूत उवाच । अद्यापि दीपदानं यः कुरुते तत्र सादरम् । संप्राप्ते कार्तिके मासि स्नात्वा तत्र जले शुभे । स सर्वपातकैर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

સૂત બોલ્યા—આજ પણ જે ત્યાં શ્રદ્ધાપૂર્વક દીપદાન કરે છે અને કાર્તિક માસ આવતા તે શુભ જળમાં સ્નાન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ બ્રહ્મલોકમાં માન પામે છે।

Verse 110

एवं तत्र समुत्पन्नं तत्तडागं शुभावहम् । आनर्त्तीयं तथा विष्णुकूपिका सा च शोभना

આ રીતે ત્યાં તે કલ્યાણકારક તળાવ ઉત્પન્ન થયું; તે ‘આનર્ત્તીય’ તરીકે ઓળખાયું, અને તે સુંદર કૂવો ‘વિષ્ણુકૂપિકા’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો।