Adhyaya 173

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अहो बत महाश्चर्यं विश्वामित्रस्य सन्मुनेः । मंत्रप्रभावतो येन तत्तोयं रुधिरीकृतम्

ઋષિઓએ કહ્યું—અહો! સન્મુનિ વિશ્વામિત્રનું આ મહા આશ્ચર્ય છે કે મંત્રપ્રભાવથી તે જળ રક્તરૂપ બની ગયું!

Verse 2

ततःप्रभृति संप्राप्तं कथं तोयं प्रकीर्तय । सरस्वत्या महाभाग सर्वं विस्तरतो वद

ત્યાંથી આ જળ એવું કેવી રીતે થયું, કૃપા કરીને જણાવો. હે મહાભાગ, સરસ્વતી વિષયે સર્વ વાત વિસ્તારે કહો.

Verse 3

सूत उवाच । बहुकालं प्रवाहः स सरस्वत्या द्विजोत्तमाः । महान्रक्तमयो जातो भूतराक्षससेवितः

સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમો, બહુ કાળ સુધી સરસ્વતીનો તે પ્રવાહ રક્તમય મહાપ્રવાહ બની ગયો, જેને ભૂત અને રાક્ષસો સેવતા હતા.

Verse 4

कस्यचित्त्वथ कालस्य वसिष्ठो मुनिसत्तमः । अर्बुदस्थस्तया प्रोक्तो दीनया दुःखयुक्तया

પછી થોડા સમય બાદ, અર્બુદમાં નિવાસ કરતા મુનિશ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠને તે દીન અને દુઃખયુક્ત (સરસ્વતી)એ સંબોધી કહ્યું.

Verse 5

तवार्थाय मुने शप्ता विश्वामित्रेण कोपतः । रुधिरौघवहाजाता तपस्विजनवर्जिता

હે મુને, તમારા હિત માટે જ ક્રોધમાં વિશ્વામિત્રે મને શાપ આપ્યો; હું રક્તપ્રવાહ વહેનારી બની અને તપસ્વીઓથી વંચિત થઈ ગઈ.

Verse 6

तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा स्यात्सलिलं पुनः । प्रवाहे मम विप्रेन्द्र प्रयाति रुधिरं क्षयम्

અતએવ હે વિપ્રેન્દ્ર, મારા પર પ્રસન્ન થાઓ, જેથી ફરીથી જળ બની જાય; મારા પ્રવાહમાં રહેલું રક્ત ક્ષીણ થઈ નાશ પામે.

Verse 7

त्रैलोक्यकरणे विप्र संक्षये वा स्थितौ हि वा । नाशक्तिर्विद्यते काचित्तव सर्वमुनीश्वर

હે બ્રાહ્મણ! ત્રિલોકની સૃષ્ટિ હોય, પ્રલય હોય કે સ્થિતી—તમામાં કશી પણ અસમર્થતા નથી; હે સર્વમુનીશ્વર।

Verse 8

वसिष्ठ उवाच । तथा भद्रे करिष्यामि यथा स्यात्सलिलं पुनः । प्रवाहे तव निर्याति सर्वं रक्तं परिक्षयम्

વસિષ્ઠ બોલ્યા—હે ભદ્રે! હું એવું કરીશ કે જળ ફરી પાછું આવે; અને તારા પ્રવાહમાં સર્વ રક્ત સંપૂર્ણ ક્ષય પામી નાશ પામે।

Verse 9

एवमुक्त्वा स विप्रर्षिरवतीर्य धरातले । गतः प्लक्षतरुं यस्मा दवतीर्णा सरस्वती

આમ કહી તે બ્રાહ્મણ-ઋષિ ધરાતલ પર ઉતરી, જ્યાંથી સરસ્વતી અવતરેલી હતી તે પ્લક્ષવૃક્ષ પાસે ગયો।

Verse 10

समाधिं तत्र संधाय निविष्टो धरणीतले । संभ्रमं परमं गत्वा विश्वामित्रस्य चोपरि

ત્યાં ધરાતલ પર બેસીને તેમણે સમાધિ ધારણ કરી; અને પરમ આધ્યાત્મિક ઉન્નતિને પામી, વિશ્વામિત્રથી પણ ઉપર સ્થિત થયા।

Verse 11

वारुणेन तु मन्त्रेण वीक्ष यन्वसुधातलम् । ततो निर्भिद्य वसुधां भूरितोयं विनिर्गतम्

વારુણ મંત્રથી ભૂમિતલને નિહાળી તેમણે ધરતીને ભેદી; ત્યારે ત્યાંથી બહુ જળ ઉછળી બહાર નીકળ્યું।

Verse 12

रन्ध्रद्वयेन विप्रेन्द्रा लोचनाभ्यां निरीक्षणात् । एकस्य सलिलं क्षिप्रं यत्र जाता सरस्वती

હે વિપ્રેન્દ્રો, નેત્રોના બે રંધ્રોથી દૃષ્ટિ કરતાં જ એક રંધ્રમાંથી તત્કાળ જળ નીકળ્યું; જ્યાં સરસ્વતી દેવી પ્રાદુર્ભવ થઈ।

Verse 13

प्लक्षमूले ततस्तस्य वेगेनापहृतं बलात् । तद्रक्तं तेन संपूर्णं ततस्तेन महानदी

પછી પ્લક્ષવૃક્ષના મૂળ પાસે તેનું રક્ત વેગવંત પ્રવાહથી બળપૂર્વક વહેંચાઈ ગયું; તે રક્તથી પરિપૂર્ણ થઈ ત્યાંથી એક મહાનદી ઉત્પન્ન થઈ।

Verse 14

द्वितीयस्तु प्रवाहो यः संभ्रमा त्तस्य निर्गतः । सा च साभ्रमती नाम नदी जाता धरातले

અને તેના અચાનક સંભ્રમથી જે બીજો પ્રવાહ નીકળ્યો, તે પૃથ્વી પર ‘સાભ્રમતી’ નામની નદી બની ગયો।

Verse 15

एवं प्रकृतिमापन्ना भूय एव सरस्वती । यत्पृष्टोऽस्मि महाभागाः सरस्वत्याः कृते द्विजाः

આ રીતે સરસ્વતી ફરી પોતાની સ્વાભાવિક સ્થિતિને પામી. હે મહાભાગ્યશાળી દ્વિજોએ, સરસ્વતી વિષે તમે જે પૂછ્યું હતું તે મેં કહી દીધું.

Verse 16

एतत्सारस्वतं नाम व्याख्यानमतिबुद्धिदम् । यः पठेच्छ्रणुयाद्वापि मतिस्तस्य विवर्द्धते । सरस्वत्याः प्रसादेन सत्यमेतन्म योदितम्

આ વ્યાખ્યાનનું નામ ‘સારસ્વત’ છે; તે તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ આપે છે. જે તેને પાઠ કરે અથવા સાંભળે, તેની મતિ વધે છે. સરસ્વતીના પ્રસાદથી મેં જે કહ્યું છે તે નિશ્ચયે સત્ય છે.

Verse 173

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्या संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सरस्वत्युपाख्याने सरस्वती शापमोचनसाभ्रमत्युत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनंनाम त्रिसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, શ્રીહાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યના સરસ્વતી ઉપાખ્યાન અંતર્ગત ‘સરસ્વતીના શાપમોચન તથા સાબ્રમતીની ઉત્પત્તિવૃત્તાંતનું વર્ણન’ નામનો એકસો ત્રિયોત્તરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।