Adhyaya 188

Verse 1

सूत उवाच । ततस्तु पंचमे चाह्नि संजाते ते द्विजोत्तमाः । श्वेतधौतांबराः सर्वे सुस्नाताः शुचयः स्थिताः

સૂત બોલ્યા—પછી પાંચમો દિવસ આવતા તે દ્વિજોત્તમો બધા ધોયેલા શ્વેત વસ્ત્રો ધારણ કરીને, સુસ્નાત થઈ, શુચિ બની તૈયાર ઊભા રહ્યા।

Verse 2

चक्रुः सर्वाणि कर्माणि पुलस्त्येन प्रबोधिताः । सदोमध्ये गताश्चैव ऋत्विग्वरणपूर्वकाः

પુલસ્ત્યના ઉપદેશથી તેમણે સર્વ વિધિકર્મો કર્યા; અને પહેલાં ઋત્વિજોની વરણ કરી તેઓ યજ્ઞશાળાના મધ્યમાં પ્રવેશ્યા।

Verse 3

अध्वर्युणा समादिष्टान्प्रैषान्प्रोचुर्यथा क्रमम् । होमार्थं दीप्तवह्नौ च ऋत्विग्भिः सुसमाहितैः

અધ્વર્યુના આદેશ મુજબ પ્રૈષો ક્રમશઃ ઉચ્ચારાયા; અને સુસમાહિત ઋત્વિજોએ હોમાર્થે પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં આહુતિ અર્પી।

Verse 4

एतस्मिन्नेव काले तु ह्युद्गात्रा कर्म योजितम् । शंकुभिः क्रियते यच्च साम गीतिप्रसूचितम्

એ જ સમયે ઉદ્ગાતાએ તે કર્મનું પ્રારંભ કર્યું, જે શંકુઓ (ચિહ્નદંડો) વડે કરવામાં આવે છે અને સામગાનની ધુનો દ્વારા સૂચિત થાય છે।

Verse 5

सप्तावर्तं द्विजश्रेष्ठाः सदोमध्यगतेन च । यत्राऽगच्छंति ते सर्वे देवा यज्ञांशलालसाः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, સદોના મધ્યમાં થતા સપ્તાવર્ત કર્મસ્થાને યજ્ઞભાગની લાલસાથી સર્વ દેવો ત્યાં આવી પહોંચે છે।

Verse 6

सोमपानकृते चैव विशेषेण मुदान्विताः । प्रारब्धे सोमभक्ष्येऽथ गीते चोद्गातृनिर्मिते

સોમપાનના હેતુથી તેઓ વિશેષ આનંદથી પરિપૂર્ણ થયા. જ્યારે સોમભક્ષ્ય આરંભાયું અને ઉદ્ગાતાનું ગાન પ્રસર્યું, ત્યારે યજ્ઞની મંગલશક્તિ પૂર્ણ થઈ।

Verse 7

आगता कन्यका चैका सामगीतिसमुत्सुका । शंकुकर्णनजं चित्रं वांछमाना विचक्षणा

ત્યારે સામગીત માટે ઉત્સુક એક કન્યા આવી. તે વિવેકી અને બુદ્ધિમતી હતી; શંકુ અને કર્ણથી ઉત્પન્ન તે અદ્ભુત રૂપને જોવા ઇચ્છતી હતી।

Verse 8

छन्दोगस्य सुता श्रेष्ठा देवशर्माभिधस्य च । औदुम्बरीति नाम्ना सा सामश्रवणलालसा

તે દેવશર્મા નામના છાન્દોગની શ્રેષ્ઠ પુત્રી હતી. તેનું નામ ઔદુમ્બરી હતું અને તે સામસ્વરો સાંભળવા અત્યંત આતુર હતી।

Verse 9

उद्गातारं च सदसि वचनं व्याजहार सा । यथायथा प्रवर्तंते शंकवः सामसूचिताः

સભામાં તેણે ઉદ્ગાતાને કહ્યું—સામગીતના સંકેત મુજબ યજ્ઞમાં શંકુઓ (કીલાઓ) કેવી રીતે ક્રમે ક્રમે પ્રવર્તે છે તે વિષે।

Verse 10

दक्षिणाग्नौ द्रुतं गत्वा कुरु होमं यथोदितम् । येन त्वं मुच्यसे पापान्न चेद्व्यर्थो भविष्यति

દક્ષિણ અગ્નિ પાસે ત્વરિત જઈ શાસ્ત્રોક્ત રીતે હોમ કર. તેનાથી તું પાપોથી મુક્ત થશ; નહીંતર તારો પ્રયત્ન વ્યર્થ થશે.

Verse 11

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा साभिप्रायं द्विजोत्तमाः । ततः स चिन्तयामास यावत्तद्व्याहृतं वचः

તેના વચનનો આંતરિક અભિપ્રાય સાંભળી શ્રેષ્ઠ દ્વિજ થંભી ગયો. પછી તેણે થોડો સમય તેના કહેલા શબ્દો પર વિચાર કર્યો.

Verse 12

ततः पप्रच्छ तां कन्या मुद्गाता विस्मयान्वितः । कुतस्त्वमसि चाऽयाता सुता कस्य वदस्व मे

પછી આશ્ચર્યથી ભરાયેલા મુદ્ગાતે તે કન્યાને પૂછ્યું—“તું ક્યાંથી આવી છે? તું કોની પુત્રી છે? મને કહો.”

Verse 13

औदुम्बर्युवाच । पर्वतस्य सुता चास्मि विख्याता देवशर्मणः । जातिस्मरा महाभाग प्राप्ता गन्धर्वलोकतः

ઔદુમ્બરી બોલી—“હું પર્વતની પુત્રી છું અને ‘દેવશર્મા’ નામે પ્રસિદ્ધ છું. હે મહાભાગ, મને પૂર્વજન્મનું સ્મરણ છે; હું ગંધર્વલોકથી આવી છું.”

Verse 14

उद्गातोवाच । गन्धर्वस्य सुता कस्य केन शप्तासि पुत्रिके । कदा ते भविता मोक्षो मानुषत्वस्य कीर्त्तय

ઉદ્ગાત બોલ્યો—“હે પુત્રી, ગંધર્વોમાં તું કોની પુત્રી છે? તને કોણે શાપ આપ્યો? અને આ માનવ અવસ્થામાંથી તને ક્યારે મુક્તિ મળશે—મને કહો.”

Verse 15

औदुम्बर्युवाच । नारदः पर्वतश्चैव गन्धर्वौ विदितौ जनैः । पर्वतस्य सुता चास्मि शप्ताहं नारदेन हि

ઔદુમ્બરી બોલી—નારદ અને પર્વત, બંને જનમાટે પ્રસિદ્ધ ગંધર્વો છે. હું પર્વતની પુત્રી છું અને ખરેખર નારદે મને શાપ આપ્યો હતો.

Verse 16

विपंचीं वादयन्स्वैरं दृष्टः स मुनिसत्तमः । अजानंत्या च तानानां विशेषं मूर्च्छनोद्भवम् । मया स हसितोऽतीव तानभंगतया गतः

તે મુનિશ્રેષ્ઠ સ્વચ્છંદે વિપંચી વગાડતા દેખાયા. મૂર્ચ્છનાથી ઉત્પન્ન સ્વર-તાનોના સૂક્ષ્મ ભેદને ન જાણતાં, તેમની તાનો ‘તૂટેલી’ માનીને મેં અતિશય ઉપહાસથી હાસ્ય કર્યું.

Verse 17

ततः स कुपितो मह्यं ददौ शापं द्विजोत्तमः । मिथ्यापहसितो यस्मादहं शापमतोऽर्हसि

પછી ક્રોધિત થયેલા તે દ્વિજોત્તમે મને શાપ આપ્યો—“તું મિથ્યા ઉપહાસ કર્યો છે; તેથી તું શાપને પાત્ર છે.”

Verse 18

मानुषाणामयं धर्मस्तस्मात्त्वं मानुषी भव । मया प्रसादितः सोऽथ पित्रा सार्धं मुनीश्वरः

“આ મનુષ્યોનો ધર્મ છે; તેથી તું માનવી બન.” પછી હું અને મારા પિતા સાથે મળીને તે મુનીશ્વરને પ્રસન્ન કર્યા.

Verse 19

शापांतं कुरु मे नाथ बालिशाया विशेषतः । मानुषत्वं च मे भूयात्सुस्थाने सुकुले विभो

હે નાથ! મારા શાપનો અંત કરો—વિશેષ કરીને હું બાળિશ હતી. હે વિભો, મારું માનવજન્મ શુભ સ્થાને અને સુકુળમાં થાઓ.

Verse 20

सुस्थाने चांतकालश्च ब्राह्मणस्य निवेशने । ततोऽहं तेन संप्रोक्ता चमत्कारपुरें शुभे

(તેમણે વરદાન આપ્યું કે) મારો અંતકાળ એક ઉત્તમ સ્થાનમાં, એક બ્રાહ્મણના નિવાસમાં થાય. ત્યારબાદ તેમણે મને શુભ ચમત્કારપુર જવાનો નિર્દેશ આપ્યો.

Verse 21

देवशर्मा तु विप्रेंद्रः कुलीनः सर्वशास्त्रवित् । तस्य तु ब्राह्मणी नाम्ना सत्यभामेति विश्रुता

દેવશર્મા નામના એક શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ હતા, જે કુલીન અને સર્વશાસ્ત્રોના જ્ઞાતા હતા. તેમની પત્નીનું નામ સત્યભામા હતું, જે અત્યંત પ્રખ્યાત હતી.

Verse 22

तस्या गर्भं समासाद्य मानुषत्वं समाचर । यदा पैतामहो यज्ञस्तस्मिन्क्षेत्रे भविष्यति

"તું તેના ગર્ભમાં પ્રવેશ કરી મનુષ્ય અવતાર ધારણ કર. જ્યારે તે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં 'પૈતામહ' યજ્ઞનું આયોજન થશે (ત્યારે નિયતિ પૂર્ણ થશે)."

Verse 23

उद्गातुः समये तस्य शंकोश्चैव विपर्यये । तदा तु स त्वया वाच्यो ह्यस्थाने शंकुराहितः । सर्वदेवसभा मध्ये तदा मोक्षो भविष्यति

"ઉદ્ગાતાના સમયે અને જ્યારે શંકુ (ખીંટો) વિપરીત સ્થિતિમાં હોય, ત્યારે તારે કહેવું પડશે: 'શંકુ ખોટા સ્થાને સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે.' સર્વ દેવતાઓની સભાની વચ્ચે, ત્યારે તારી મુક્તિ થશે."

Verse 24

इमां मे दैविकीं कांतां तनुं पश्य द्विजोत्तम । विमानं पश्य चायातं पित्रा संप्रेषितं मम

"હે દ્વિજોત્તમ, મારા આ દિવ્ય અને કાંતિમાન શરીરને જુઓ. અને મારા પિતા દ્વારા મોકલવામાં આવેલા આ વિમાનને જુઓ જે અહીં આવ્યું છે."

Verse 25

उद्गातोवाच । तुष्टोऽहं ते विशालाक्षि यज्ञस्याऽविघ्नकारके । न वृथा दर्शनं मे स्याद्विशेषाद्देवसंभवे । वरं वरय मत्तस्त्वं तस्मादौदुम्बरीप्सितम्

ઉદ્ગાતા બોલ્યો—હે વિશાલાક્ષિ, યજ્ઞના વિઘ્નો દૂર કરનારી! હું તારા પર પ્રસન્ન છું. તારો દિવ્ય સંભવ હોવાથી મારું દર્શન વ્યર્થ ન જાય; તેથી, હે ઔદુમ્બરી, મારી પાસે થી ઇચ્છિત વર માગ।

Verse 26

औदुम्बर्युवाच । यदि मे यच्छसि वरं सन्तुष्टो ब्राह्मणोत्तम । सर्वेषामेव देवानां पुरतश्च ददस्व तम्

ઔદુમ્બરી બોલી—હે બ્રાહ્મણોત્તમ! જો તમે પ્રસન્ન થઈને મને વર આપો છો, તો તે વર સર્વ દેવતાઓની સમક્ષ જ મને આપો।

Verse 27

अद्यप्रभृति यः कश्चिद्यज्ञं भूमौ समाचरेत् । तस्मिन्सदसि मध्यस्था मूर्तिः कार्या यथा मम

આજથી જે કોઈ પૃથ્વી પર યજ્ઞ કરે, તે યજ્ઞસભા (સદસ)માં મધ્યસ્થાને મારા સ્વરૂપ જેવી મૂર્તિ બનાવી સ્થાપિત કરવી જોઈએ।

Verse 28

ततो मत्पुरतश्चैव कार्यं शकुप्रचारणम् । स्वर्गस्थाया भवेत्तुष्टिर्मम तेन कृतेन च

પછી મારા સમક્ષ પણ ‘શકુ-પ્રચારણ’ કરવું જોઈએ; તે કર્મ થવાથી સ્વર્ગસ્થ હું સંતોષ પામું છું।

Verse 29

सूत उवाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा उद्गाता तामथाब्रवीत् । अद्यप्रभृति यः कश्चिद्यज्ञमत्र करिष्यति

સૂત બોલ્યો—તેણીના વચન સાંભળી ઉદ્ગાતાએ તેને કહ્યું—“આજથી જે કોઈ અહીં યજ્ઞ કરશે…”

Verse 30

सदोमध्ये तु तां स्थाप्य पूजयित्वा विलेपनैः । वस्त्रैराभरणैश्चैव गन्धपुष्पानुलेपनैः

યજ્ઞમંડપના મધ્યમાં તે દેવીને સ્થાપિત કરીને, લેપન-ચંદનાદિથી, વસ્ત્રો અને આભૂષણો અર્પણ કરીને તથા સુગંધ અને પુષ્પોના અનુલેપનથી વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી.

Verse 31

ततः शंकुप्रचारं तु करिष्यति तदग्रतः । एतद्वाक्यं मया प्रोक्तं सर्वदेवसमा गमे

ત્યારબાદ તારી જ સમક્ષ શંકુ-પ્રચાર (ખૂંટા દ્વારા માપ અને નિશાન કરવાનું કર્મ) વિધિપૂર્વક કરવામાં આવશે. આ વચન મેં સર્વદેવોના સમાગમમાં કહ્યું છે.

Verse 32

नान्यथा भावि भद्रं ते त्वं संतोषं परं व्रज । त्वया विरहितं भद्रे सदःकर्म करिष्यति

આ અન્યથા નહીં બને—તારું મંગળ થાઓ. હવે તું પરમ સંતોષને પ્રાપ્ત થા. હે ભદ્રે, તારા વિના પણ સદઃકર્મ વિધિપૂર્વક કરવામાં આવશે.

Verse 33

वृथा भावि च तत्सर्वं यथा भस्महुतं तथा । या नारी सदसो मध्ये फलैस्त्वां पूजयिष्यति

નહીં તો તે બધું વ્યર્થ થશે, જાણે રાખમાં આહુતિ નાખી હોય તેમ. પરંતુ જે સ્ત્રી સભાના મધ્યમાં ફળોથી તારી પૂજા કરશે…

Verse 34

फलेफले कोटिगुणं तस्याः श्रेयो भविष्यति । सफलाश्च दिशः सर्वा भविष्यंति न संशयः

દરેક ફળ અર્પણ કરવા બદલ તેનું શ્રેય અને મંગળ કરોડગણું થશે. તેના માટે સર્વ દિશાઓ ફળદાયી બનશે—એમાં સંશય નથી.

Verse 35

वस्त्रमाभरणं या च पुष्पधूपादिकं तथा । तुभ्यं दास्यति तत्सर्वं तस्याः कोटिगुणं फलम्

જે સ્ત્રી તમને વસ્ત્ર, આભૂષણ તથા પુષ્પ, ધૂપ વગેરે જે કંઈ અર્પણ કરશે, તેને તે સર્વ દાનનું ફળ કોટિગુણું પ્રાપ્ત થશે।

Verse 36

परं तावत्प्रतीक्षस्व मा विमानं समारुह । देवि केनापि कार्येण तव पूजां समाचरे

પરંતુ હમણાં થોડું રાહ જુઓ; વિમાન પર ચઢશો નહીં. હે દેવી, કોઈક ઉપાયથી તમારી પૂજા સંપન્ન થવા દો।

Verse 37

देवा ऊचुः । युक्तं त्वया द्विजश्रेष्ठ वचनं समुदाहृतम् । अस्माकमपि वाक्येन सत्यमेतद्भविष्यति

દેવોએ કહ્યું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તમે ઉચ્ચારેલું વચન યોગ્ય છે. અમારા વચનથી પણ આ નિશ્ચયે સત્ય થશે।

Verse 38

सूत उवाच । उद्गात्रा सैतमुक्ता च तिष्ठतिष्ठेत्यथोदिता । देवी वरविमानेन गृहीता सांऽबरे स्थिता

સૂતએ કહ્યું—ઉદગાતાએ એમ કહ્યા પછી અને ‘થાંબો, થાંબો’ એમ કહી રોક્યા પછી, દેવી શ્રેષ્ઠ વિમાન દ્વારા ગ્રહણ થઈ આકાશમાં સ્થિત રહી।

Verse 39

एतस्मिन्नेव काले तु देवशर्मसुताऽभवत् । देवी नगरमध्यस्थां सर्वा नार्यो द्विजोत्तमाः

એ જ સમયે દેવશર્માની પુત્રી પ્રગટ થઈ. દેવી નગરના મધ્યમાં સ્થિત રહી; સર્વ સ્ત્રીઓ અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજ પણ (ત્યાં એકત્ર થયા)।

Verse 40

कुतूहलात्समायातास्तस्या दर्शनलालसाः । काचित्फलानि चादाय काचिद्वस्त्राणि भक्तितः । यथार्हं पूजिता ताभिः सर्वाभिश्च द्विजोत्तमाः

કૌતૂહલથી તેઓ બધા તેના દર્શનની લાલસાથી એકત્ર થયા. કોઈ ફળ લાવ્યો, કોઈ ભક્તિથી વસ્ત્રો લાવ્યો. હે દ્વિજોત્તમ, સૌએ યથોચિત રીતે તેની પૂજા કરી.

Verse 41

श्रुत्वा स्वदुहितुः सोऽपि देवशर्मा समाययौ । सपत्नीकः प्रहृष्टात्मा विस्मयोत्फुल्ललोचनः

પોતાની પુત્રીનો સમાચાર સાંભળીને દેવશર્મા પણ ત્યાં આવ્યો. તે પત્ની સહિત હતો; હર્ષથી મન પ્રફુલ્લિત અને આશ્ચર્યથી આંખો વિસ્તરેલી હતી.

Verse 42

सोऽपि यावत्प्रणामं च तस्याश्चक्रे द्विजो त्तमाः । सपत्नीकस्तदा प्रोक्त्वा निषिद्धस्तु तथा तया

તે ઉત્તમ બ્રાહ્મણ જ્યારે તેને નમસ્કાર કરવા જતો હતો, ત્યારે પત્ની સહિત ઊભેલા તેને તેણીએ સંબોધીને તેમ કરવાથી રોક્યો.

Verse 43

ताततात नमस्कारं मा मे कुरु सहांबया । प्राप्ता स्वर्गगतिर्नाम मम नाशं प्रया स्यति

“પિતા, પિતા! માતા સાથે પણ મને નમસ્કાર ન કરશો. મેં સ્વર્ગગતિ પ્રાપ્ત કરી છે; (એવું કરશો તો) મારી એ પ્રાપ્તિ નષ્ટ થઈ જશે.”

Verse 44

तिष्ठात्रैव सपत्नीको यावदद्य दिनं विभो । त्वामादाय सपत्नीकं यास्यामि त्रिदिवालयम् । अनेनैव शरीरेण याचयित्वा सुरो त्तमान्

“હે પૂજ્ય! આજનો દિવસ પૂરું થાય ત્યાં સુધી તમે પત્ની સહિત અહીં જ રહો. હું તમને પત્ની સહિત લઈને ત્રિદિવાલયે જઈશ અને આ જ શરીરથી શ્રેષ્ઠ દેવતાઓને પ્રાર્થના કરીશ.”

Verse 45

ततस्तौ हर्षितौ तत्र पितरौ हि व्यवस्थितौ । प्रेक्षमाणौ सुतायास्तां पूजां जनविनिर्मिताम् । मन्यमानौ तदात्मानमधिकं सर्व देहिनाम्

ત્યારે તે બંને માતા-પિતા ત્યાં હર્ષિત થઈ ઊભા રહ્યા, લોકોએ પોતાની પુત્રી માટે ગોઠવેલી પૂજા નિહાળતા; અને તેની સ્થિતિ સર્વ દેહધારીઓ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે એમ માનતા રહ્યા।

Verse 46

तस्य ये स्वजनाः केचित्सर्वे तेऽपि द्विजोत्तमाः । शंसमाना सुतां तां तु तत्समीपं व्यवस्थिताः

તેના જે કેટલાક સ્વજન ત્યાં હાજર હતા, તેઓ બધા પણ ઉત્તમ દ્વિજ હતા; તેઓ તે પુત્રીની પ્રશંસા કરતાં તેના નજીક ઊભા રહ્યા।

Verse 47

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो भृगुर्यत्र पितामहः । निष्क्रम्य सदसस्तस्मात्कृताञ्जलिरुवाच तम्

એ જ સમયે ભૃગુ ત્યાં પહોંચ્યા જ્યાં પિતામહ (બ્રહ્મા) હતા; તે સભામાંથી બહાર આવી હાથ જોડીને તેમણે તેમને કહ્યું।

Verse 48

उद्गात्रा देव चात्मीयो मार्गः श्रुतिविवर्जितः । विहितः कन्यकां धृत्वा सदोमध्ये सुरेश्वर

હે દેવ! તે ઉદગાતાએ શ્રુતિથી વિહોણો પોતાનો જ માર્ગ સ્થાપ્યો છે; હે સુરેશ્વર! સભાના મધ્યમાં કન્યાને બેસાડી આ વિધાન કર્યું છે।

Verse 49

देवत्वं जल्पितं तस्या नागर्याः सुरसंनिधौ । सोमपानं तथा कुर्मो वयं तत्र तया सह

દેવતાઓની સન્નિધિમાં તે નગરકન્યાએ પોતાનું દેવત્વ કહ્યું છે; અને ત્યાં અમે તેની સાથે સોમપાન પણ કરીએ છીએ।

Verse 51

सोऽब्रवीच्छापभ्रष्टेयं गन्धर्वी ब्राह्मणालये । अवतीर्णा विधेर्यज्ञे मुक्ति रस्याः प्रकीर्तिता

તે બોલ્યો—શાપથી પદભ્રષ્ટ થયેલી આ ગંધર્વી બ્રાહ્મણના ગૃહમાં અવતીર્ણ થઈ છે; વિધિ (બ્રહ્મા)ના યજ્ઞમાં તેની મુક્તિ પ્રકીર્તિત થઈ છે।

Verse 52

नारदेन पुरा देव कोपेन च तथा मुदा । तस्या देव वरो दत्तो मया तुष्टेन सांप्रतम्

હે દેવ! પ્રાચીનકાળે નારદના નિમિત્તે—ક્યારેક ક્રોધમાં, ક્યારેક આનંદમાં—હું પ્રસન્ન થઈ હવે તેને આ દિવ્ય વર આપ્યો છે।

Verse 53

शंकुप्रचारं नो बाह्यं तव संपत्स्यते क्वचित् । देवैः सर्वैः समानीता प्रतिष्ठां प्रपितामह

હે પ્રપિતામહ! શંકુથી નિર્ધારિત સીમા બહાર તારો પ્રવેશ ક્યારેય નહીં થાય; કારણ કે સર્વ દેવોએ મળીને તારી પ્રતિષ્ઠા વિધિવત્ સ્થાપી છે।

Verse 54

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ताः कैलासाच्च द्विजोत्तमाः । श्रुत्वा चौदुंबरीजातं माहात्म्यं धरणीतले

એ જ સમયે કૈલાસથી શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણ ત્યાં આવ્યા; ધરતી પર ઉદુંબરથી ઉત્પન્ન થયેલું તે માહાત્મ્ય તેમણે સાંભળ્યું હતું।

Verse 55

यज्ञे पैतामहे चैव हाटकेश्वरसंभवे । क्षेत्रे पुण्यतमे तत्र पूजार्थं द्विजसत्तमाः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! તેઓ પૂજાર્થે ત્યાં આવ્યા—અત્યંત પુણ્ય ક્ષેત્રમાં, પૈતામહ યજ્ઞમાં, અને હાટકેશ્વરના પ્રાદુર્ભાવસ્થળે।

Verse 56

हृष्टा मातृगणा ये च अष्टषष्टिप्रमाणतः । पूज्यंते ये च गन्धर्वैः सिद्धैः साध्यैर्मरुद्गणैः

હર્ષિત માતૃગણ અષ્ટષષ્ટિ સંખ્યામાં; ગંધર્વો, સિદ્ધો, સાધ્યો અને મરુદ્ગણો દ્વારા પૂજિત છે.

Verse 57

पृथक्पृथग्विधै रूपैर्लोकविस्मयकारकैः । नृत्यंत्यश्च हसंत्यश्च गायंत्यश्च तथापराः

લોકોને વિસ્મિત કરનાર નાનાવિધ રૂપોથી; કેટલાંક નૃત્ય કરતા, કેટલાંક હસતા, અને અન્ય ગાતા હતા.

Verse 58

तासां कोलाहलं श्रुत्वा ब्रह्मविष्णुपुरःसराः । विस्मयं परमं प्राप्ताः सर्वे देवाः सवासवाः

તેમનો મહાકોલાહલ સાંભળી, બ્રહ્મા-વિષ્ણુ આગેવાન બની, ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવો પરમ વિસ્મય પામ્યા.

Verse 59

किमेतदिति जल्पंतः प्रोत्थिता यज्ञमंडपात् । एतस्मिन्नंतरे प्राप्ताः सर्वास्ता यत्र पद्मजः

“આ શું છે?” એમ બોલતા તેઓ યજ્ઞમંડપમાંથી ઊભા થયા; અને એ જ ક્ષણે સૌ ત્યાં પહોંચ્યા જ્યાં પદ્મજ (બ્રહ્મા) હતા.

Verse 60

प्रणम्य शिरसा हृष्टास्ततः प्रोचुस्तु सादरम् । वयमेवं समायाताः श्रुत्वा ते यज्ञमुत्तमम्

તેઓ મસ્તક નમાવી પ્રણામ કરી, હર્ષિત થઈ સાદર બોલ્યા—“તમારો ઉત્તમ યજ્ઞ સાંભળી અમે અહીં આવ્યા છીએ.”

Verse 61

आमंत्रिताश्च देवेश वायुना जगदायुना । यज्ञभागा न चास्माकं विद्यंते यज्ञकर्मणि

હે દેવેશ! જગતના પ્રાણરૂપ વાયુએ અમને આમંત્રિત કર્યા છે; પરંતુ યજ્ઞકર્મમાં અમારા માટે યજ્ઞભાગો નિર્ધારિત નથી।

Verse 62

एतान्येव दिनानीह नायातास्तेन पद्मज । औदुंबरीं वयं श्रुत्वा ह्यपूर्वां तेन संगताः

હે પદ્મજ (બ્રહ્મા)! ત્યારથી આજ સુધી માત્ર આટલાં જ થોડાં દિવસો ગયા છે. તે અદ્ભુત, અપુર્વ ઔદુમ્બરી વિશે સાંભળી અમે સૌ એકત્ર થઈ આવ્યા છીએ।

Verse 63

सा दृष्ट्वा पूजिताऽस्माभिः प्रणिपातपुरःसरम् । पर्वतस्य सुता यस्माद्गन्धर्वस्य महात्मनः

તેણીને જોઈ અમે પ્રથમ પ્રણામ કરીને પછી પૂજા કરી; કારણ કે તે ‘પર્વત’ નામના મહાત્મા ગંધર્વની પુત્રી છે।

Verse 64

सर्वकामप्रदा स्त्रीणां सर्वदेवैः प्रतिष्ठिता । स्थानं दर्शय चास्माकं त्वं देव प्रपितामह

તે સ્ત્રીઓને સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપનારી છે અને સર્વ દેવોથી પ્રતિષ્ઠિત છે. હે દેવ પ્રપિતામહ (બ્રહ્મા)! અમને યોગ્ય સ્થાન દર્શાવો।

Verse 65

अष्टषष्टिप्रमाणश्च गणोऽस्माकं व्यवस्थितः । तच्छ्रुत्वा पद्मजो ज्ञात्वा संकीर्णं यतमंडपम् । व्याप्तं देवगणैः सर्वैस्त्रयस्त्रिंशत्प्रमाणकैः

અમારો ગણ અડસઠ સંખ્યામાં સુવ્યવસ્થિત છે. આ સાંભળી પદ્મજે જાણ્યું કે યતમંડપ (સભામંડપ) ભીડથી ભરાઈ ગયો છે—તેત્રીસ પ્રકારના સર્વ દેવગણોથી સર્વત્ર વ્યાપ્ત।

Verse 66

ततो मध्यगमाहूय स तदा नगरोद्भवम् । श्रुताध्ययनसंपन्नं वृहस्पतिमिवापरम् । अब्रवीच्छ्लक्ष्णया वाचा त्यक्ता मौनं पितामहः

ત્યારે તેણે મધ્યમાં બોલાવી, નાગરોમાં જન્મેલો, શ્રુતિ-અધ્યયનથી સમ્પન્ન, જાણે બીજો બૃહસ્પતિ એવો પુરુષ આગળ લાવ્યો. પિતામહ બ્રહ્માએ મૌન ત્યજી મૃદુ વાણીથી કહ્યું.

Verse 67

त्वं गत्वा मम वाक्येन विप्रान्नागरसंभवान् । प्रब्रूहि गोत्रमुख्यांश्च ह्यष्टषष्टिप्रमाणतः

તું મારી આજ્ઞા લઈને જઈ નાગર-સમ્ભવ વિપ્રોને કહેજે; અને ગોત્રોના મુખ્ય પુરુષોને પણ અડસઠની ગણતરી મુજબ જાહેર કરજે.

Verse 68

एते मातृगणाः प्राप्ता अष्टषष्टिप्रमाणकाः । एकैक गोत्रमुख्याश्च एकैकस्य प्रमाणतः

આ માતૃગણો અડસઠની સંખ્યામાં આવી પહોંચ્યા છે; અને એ જ રીતે નિયમ મુજબ દરેક માટે દરેક ગોત્રનો એક-એક મુખ્ય પણ હાજર છે.

Verse 69

स्वेस्वे भूमिविभागे च स्थानं यच्छतु सांप्रतम् । एतत्साहाय्यकं कार्यं भवद्भिर्मम नागराः । प्रसादं प्रचुरं कृत्वा येन तुष्टिं प्रयांति च

હવે પોતાના પોતાના ભૂમિવિભાગમાં તેમને યોગ્ય સ્થાન આપો. હે મારા નાગરો, આ સહાયક સેવા તમારે કરવી છે—પ્રચુર પ્રસાદ અને વ્યવસ્થા કરીને, જેથી તેઓ સંતોષ પામે.

Verse 70

ततः स सत्वरं गत्वा तान्समाहूय नागरान् । प्रोवाच विनयोपेतः प्रणिपत्य ततः परम्

પછી તે ત્વરિત ગયો, તે નાગરોને બોલાવી એકત્ર કર્યા; વિનયપૂર્વક પહેલાં પ્રણામ કરીને પછી તેમને કહ્યું.

Verse 71

तच्छ्रुत्वा नागराः सर्वे संतोषं परमं गताः । एकैकस्य गणस्यैव ददुः स्थानं निजं तदा

એ વચન સાંભળી સર્વે નાગરો પરમ સંતોષ પામ્યા. ત્યારબાદ દરેક ગણને તેનું પોતાનું યથોચિત સ્થાન ત્યારે અપાયું.

Verse 72

ततस्ताः मातरः सर्वाः प्रणिपत्य पितामहम् । तदनन्तरमेवाथ गायत्रीं भक्तिपूर्वकम्

પછી તે સર્વ માતૃદેવીઓએ પિતામહ (બ્રહ્મા)ને પ્રણામ કર્યો. ત્યારબાદ તરત જ ભક્તિપૂર્વક ગાયત્રીને સમીપ જઈ સન્માનપૂર્વક પૂજન કર્યું.

Verse 73

विप्रसंसूचिते स्थाने सर्वाश्चैव व्यवस्थिताः । पूजितास्तर्पिताश्चैव बलिभिर्विविधैरपि

વૈપ્રે સૂચવેલા સ્થાને તેઓ સર્વે સ્થિર થયા. તેમનું વિધિપૂર્વક પૂજન થયું અને વિવિધ બલિ-નૈવેદ્યોથી તેમને તૃપ્ત કરવામાં આવ્યા.

Verse 74

ततो गायन्ति ता हृष्टा नृत्यंति च हसंति च । तर्पिता ब्राह्मणेन्द्रैश्च प्रोचुश्च तदनन्तरम्

પછી તેઓ હર્ષિત થઈ ગાવા લાગ્યા, નૃત્ય કરવા લાગ્યા અને હસવા લાગ્યા. શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોથી તૃપ્ત થયા પછી તેમણે તરત જ આગળ કહ્યું.

Verse 75

न यास्यामो परं स्थानं स्थास्यामोत्रैव सर्वदा । ईदृशा यत्र विप्रेन्द्राः सर्वे भक्तिसमन्विताः

અમે અન્ય કોઈ સ્થાન પર નહીં જઈએ; અમે સદાય અહીં જ નિવાસ કરીશું—જ્યાં આવા શ્રેષ્ઠ વિપ્રો સર્વે ભક્તિથી યુક્ત છે.

Verse 76

ईदृशं च महाक्षेत्रं हाटकेश्वरसंभवम् । एतस्मिन्नेव काले तु सावित्री तत्र संस्थिता

આવું મહાક્ષેત્ર હાટકેશ્વરના પ્રભાવથી ઉત્પન્ન થયું. એ જ સમયે ત્યાં સાવિત્રી પણ વિરાજમાન હતી.

Verse 77

प्रणिपत्य द्विजैः सर्वैर्गच्छमाना निवारिता । मा देवयजनं गच्छ सावित्रि पतिवल्लभे

જતી સાવિત્રીને સર્વ દ્વિજોએ પ્રણામ કરીને અટકાવી કહ્યું— ‘હે પતિવલ્લભે સાવિત્રી, દેવયજન (યજ્ઞસ્થાન) તરફ ન જા.’

Verse 78

ब्रह्मणा परिणीतास्ति गायत्रीति वरांगना

‘એ શ્રેષ્ઠ વરાંગના ગાયત્રીને બ્રહ્માએ પરિણીત (વિવાહિત) કરી છે.’

Verse 79

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां सावित्री भ्रांतलोचना । दुःखशोकसमोपेता बाष्पव्याकुललोचना

તેમના વચન સાંભળીને સાવિત્રીની આંખો ભ્રમિત થઈ; દુઃખ-શોકથી ભરાઈ તેની દૃષ્ટિ આંસુઓથી વ્યાકુળ બની.

Verse 80

दृष्ट्वा ता नृत्यमानाश्च गायमानास्तथैव च । उत्कूर्दतीर्धरापृष्ठे संतोषं परमं गताः

તેમને નૃત્ય કરતા અને તેમ જ ગાન કરતા જોઈ—ધરતીના પૃષ્ઠ પર ઉછળતા-કૂદતા—તેઓ પરમ સંતોષને પામ્યા.

Verse 81

शशापाथ च सावित्री बाष्पगद्गदया गिरा । सपत्न्या मम यत्पूजां कृत्वा वै सुसमागताः

ત્યારે સાવિત્રી અશ્રુઓથી ગદગદ વાણીમાં શાપ આપ્યો— “સપત્ની સાથે મારી પૂજા કરીને તમે સૌ સંમત થઈને એકત્ર આવ્યા છો…”

Verse 82

न प्रणामः कृतोऽस्माकं मम दुःखेन दुःखिताः । तस्मान्नैवापरं स्थानं गमिष्यथ कथंचन

“તમે અમને પ્રણામ કર્યો નથી, અને મારા દુઃખથી દુઃખિત પણ થયા નથી. તેથી કોઈ રીતે પણ તમે બીજા કોઈ સ્થાન પર જઈ શકશો નહીં।”

Verse 83

नागराणां च नो पूजा कदाचित्प्रभविष्यति । न प्रासादोऽथ युष्माकं कदाचित्संभविष्यति

“નાગરોમાં અમારી પૂજા ક્યારેય પ્રચલિત નહીં થાય; અને તમારો કોઈ પ્રાસાદ-દેવાલય પણ ક્યારેય ઊભો નહીં થાય।”

Verse 84

शीतकाले तु शीतेन ह्युष्णकाले च रश्मिभिः । वर्षाकाले तु तोयेन क्लेशं यास्य थ भूरिशः

“શિયાળામાં ઠંડીથી, ઉનાળામાં સૂર્યકિરણોથી, અને વરસાદમાં પાણીથી— તમે બહુ કષ્ટ ભોગવશો।”

Verse 85

एवमुक्त्वा ततो देवी सा तत्रैव व्यवस्थिता । नागराणां वरस्त्रीभिः सर्वाभिः परिवारिता

આવું કહી તે દેવી ત્યાં જ સ્થિર રહી; નાગરોની સર્વ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓએ તેને ચારે તરફથી ઘેરી રાખી.

Verse 86

संबोध्यमाना सततं सुस्त्रीणां चेष्टितेन च । एतस्मिन्नेव काले तु भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः

સાધ્વી સ્ત્રીઓના સતત સંબોધન અને સેવાચેષ્ટાથી ઉપચાર પામતા, એ જ સમયે ભગવાન તીક્ષ્ણકિરણ સૂર્ય…

Verse 87

अस्तं गतो महाञ्छब्दः प्रस्थितो यज्ञमंडपे । याज्ञिकानां तु विप्राणां सुमहाञ्छास्त्रसंभवः

મહાન શબ્દ શાંત થયો (સૂર્યાસ્ત સાથે), અને કાર્ય યજ્ઞમંડપ તરફ પ્રવૃત્ત થયું; યાજ્ઞિક બ્રાહ્મણોમાં શાસ્ત્રજન્ય અતિ મહાન જપોચ્ચાર ઊઠ્યો।

Verse 188

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये मातृगणगमनसावित्रीदत्त मातृगणशापवर्णनंनामाष्टाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદમહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડના હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘માતૃગણગમન તથા સાવિત્રીદત્ત માતૃગણશાપવર્ણન’ નામનો ૧૮૮મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।