Adhyaya 210

Verse 1

विश्वामित्र उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य देवर्षेर्नारदस्य च । सिद्धसेनो महीपालः प्राप्य तं योगमुत्तमम्

વિશ્વામિત્રે કહ્યું—દેવર્ષિ નારદના તે વચનો સાંભળી, મહીપાલ સિદ્ધસેને તે ઉત્તમ યોગ પ્રાપ્ત કર્યો।

Verse 2

माधवे मासि संप्राप्ते अष्टम्यां सूर्यवासरे । सूर्योदये तु संप्राप्ते यावत्स्नात्वाऽर्चयेद्रविम्

માધવ (વૈશાખ) માસ આવી પહોંચે ત્યારે, અષ્ટમી તિથિએ, રવિવારે—સૂર્યોદયે—વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને, જેટલો સમય વિધાન હોય તેટલો સમય રવિ (સૂર્યદેવ)ની પૂજા કરવી।

Verse 3

तावत्कुष्ठविनिर्मुक्तः सहसा समपद्यत । ततो दिव्यवपुर्भूत्वा सन्तोषं परमं गतः

એ જ ક્ષણે તે સહસાએ કুষ্ঠરોગથી મુક્ત થયો. પછી દિવ્ય તેજસ્વી દેહ ધારણ કરીને તેણે પરમ સંતોષ પ્રાપ્ત કર્યો।

Verse 4

प्रायश्चित्तं ततश्चक्रे तांबूलस्य च भक्षणम् । अज्ञानेन कृतं यच्च चूर्णपत्रसमन्वितम्

પછી તેણે તાંબૂલ ભક્ષણ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યું—કારણ કે તે અજ્ઞાનવશ ચೂರ್ಣ વગેરે અને પાન સાથે લેવાયું હતું।

Verse 5

ततश्च परमां लक्ष्मीं संप्राप्तः स महीपतिः । पितृपैतामहं राज्यं स प्रचक्रे यथा पुरा

ત્યારબાદ તે મહીપતિએ પરમ લક્ષ્મી (સમૃદ્ધિ) પ્રાપ્ત કરી અને પિતા-પિતામહોના પિતૃપરંપરાગત રાજ્ય પર પૂર્વવત્ ફરી શાસન કર્યું।

Verse 6

एतत्ते सर्वमाख्यातं शंखतीर्थसमुद्भवम् । माहात्म्यं पार्थिवश्रेष्ठ किं भूयः श्रोतुमि च्छसि

શંખતીર્થમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું આ સર્વ માહાત્મ્ય મેં તને કહી દીધું. હે પાર્થિવશ્રેષ્ઠ! હવે તું વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?

Verse 7

आनर्त उवाच । अत्याश्चर्यमिदं ब्रह्मन्यत्त्वया परिकीर्तितम् । यल्लक्ष्मीस्तस्य सन्नष्टा चूर्णपत्रस्य भक्षणात्

આનર્ત બોલ્યો—હે બ્રાહ્મણ! તમે જે વર્ણન કર્યું તે અતિ આશ્ચર્યજનક છે; ચૂર્ણિત પાનના મિશ્રણને ચાવવાથી તેની લક્ષ્મી નષ્ટ થઈ ગઈ.

Verse 8

कीदृक्तेन कृतं तस्य प्रायश्चित्तं विशुद्धय्रे । कीदृक्तेन कृतं तच्च निजराज्यं यथा पुरा

શુદ્ધિ માટે તેનું પ્રાયશ્ચિત્ત કયા પ્રકારથી કરવામાં આવ્યું? અને કયા ઉપાયથી તેણે પોતાનું રાજ્ય પહેલાંની જેમ ફરી મેળવ્યું?

Verse 9

विश्वामित्र उवाच । एषा पुण्यतमा मेध्या नागवल्ली नराधिप । अयथावत्कृता वक्त्रे बहून्दोषान्प्रयच्छति । तस्माद्यत्नेन संभक्ष्या दत्त्वा चैव स्वशक्तितः

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—હે નરાધિપ! આ નાગવલ્લી અતિ પુણ્યદાયિની અને શુદ્ધિકારક છે. વિધિ વિરુદ્ધ રીતે તૈયાર કરીને મોઢામાં મૂકવાથી અનેક દોષો થાય છે. તેથી તેને યત્નપૂર્વક ચાવવી અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન પણ કરવું.

Verse 10

आनर्त उवाच । नागवल्ली कथं जाता कस्माद्दोषो महान्स्मृतः । अयथावद्भक्षणाच्च तन्मे वक्तुमिहार्हसि

આનર્ત બોલ્યો—નાગવલ્લી કેવી રીતે ઉત્પન્ન થઈ, અને તેને અયોગ્ય રીતે ભક્ષણ કરવાથી મહાદોષ કેમ કહેવાય છે? કૃપા કરીને તે મને અહીં કહો.

Verse 11

विश्वामित्र उवाच । प्रश्नभारो महानेष त्वया मे परिकीर्तितः । तथापि च वदिष्यामि यदि ते कौतुकं नृप । यस्मात्सञ्जायते दोषश्चूर्णपत्रस्य भक्षणात्

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—તમે મને પૂછેલા પ્રશ્નો ખરેખર ભારે છે. છતાં, હે નૃપ! જો તમને કૌતુક હોય તો હું કહું છું કે ચૂર્ણિત પાનના મિશ્રણને ચાવવાથી દોષ કેમ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 12

अमृतार्थं पुरा देवैर्मथितः कलशोदधिः । मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम्

અમૃત પ્રાપ્ત કરવા માટે પ્રાચીનકાળે દેવોએ કલશ-સમુદ્રનું મથન કર્યું. મન્દર પર્વતને મથનદંડ અને વાસુકિને નેત્ર (દોરી) બનાવીને.

Verse 13

मुखदेशे बलिर्लग्नः पुच्छदेशेऽखिलाः सुराः । वासुदेवमतेनैव सन्दधाराथ कच्छपः

મુખભાગે બલિ સ્થિત થયો અને પુચ્છભાગે સર્વ દેવતાઓ. વાસુદેવના મતે કચ્છપે ભાર સહન કરી દૃઢપણે ધારણ કર્યું.

Verse 14

मन्दरे भ्रममाणे तु प्रागेव नृपसत्तम । आनर्त सहसा जातं रत्नत्रितयमेव च

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! મન્દર ફરવા લાગતાં જ, આરંભમાં જ અચાનક આનર્ત પ્રગટ થયો અને સાથે રત્નત્રય પણ ઉત્પન્ન થયું.

Verse 15

नीलांबरधरः कृष्णः पुरुषो वक्रनासिकः । कृष्णदन्तः स्थूलशिरा दीर्घग्रीवो महोदरः । शूर्पाकारांघ्रिरेवाऽसौ चिपिटाक्षो भयावहः

નીલ વસ્ત્ર ધારણ કરેલો એક કૃષ્ણવર્ણ પુરુષ પ્રગટ થયો—વાંકડી નાસિકા, કાળા દાંત, ભારે માથું, લાંબી ગળા અને વિશાળ ઉદરવાળો. તેના પગ શૂર્પાકાર, આંખો ચપટી-વિકૃત; તે અત્યંત ભયાનક હતો.

Verse 16

तथा तद्रूपिणी तस्य कुभार्या राक्षसी यथा । शिशुनांगुलिलग्नेन गर्भश्रमपरायणा

તેમ જ તેના રૂપ જેવી એક રાક્ષસી પણ પ્રગટ થઈ—તેની દુષ્ટ પત્ની. ગર્ભશ્રમથી ક્લાંત, અને તેની આંગળીમાં એક શિશુ ચોંટેલો હતો.

Verse 17

ततो देवगणाः सर्वे दानवाश्च विशेषतः । मन्थानं तत्परित्यज्य तान्ग्रहीतुं प्रधाविताः

ત્યારે સર્વ દેવગણો—અને વિશેષ કરીને દાનવો—મંથન છોડીને તેમને પકડવા માટે વેગથી દોડી ગયા.

Verse 18

अथ तान्विकृतान्दृष्ट्वा सर्वे शंकासमन्विताः । जगृहुर्नैव राजेंद्र जहसुश्च परस्परम्

પરંતુ તેમના વિકૃત રૂપો જોઈ સૌ શંકાથી ભરાઈ ગયા; હે રાજેન્દ્ર, તેમણે તેમને પકડ્યા નહિ અને પરસ્પર હસ્યા.

Verse 19

अथोवाच बलिर्दैत्यः कृतांजलिपुटः स्थितः । ब्रह्माऽदि यल्लभेत्सर्वं यत्पुरस्तात्प्रजायते

ત્યારે દૈત્ય બલિ કરજોડીને ઊભો રહી બોલ્યો—“જે કંઈ સૌપ્રથમ પ્રગટ થાય, જે અગ્રમાં જન્મે, તે સર્વ બ્રહ્મા આદિને પ્રાપ્ત થાઓ.”

Verse 20

रत्नत्रितयमेतद्धि तस्माद्गृह्णातु पद्मजः । येन सिद्धिर्भवेदस्मिन्मन्थने कस्य चाऽर्पणात्

“આ તો રત્નત્રય છે; તેથી પદ્મજ (બ્રહ્મા) તેને ગ્રહણ કરે—જેનાં સ્વીકાર અને અર્પણથી આ મંથનમાં સિદ્ધિ થાય, તેને જ આ અર્પિત થાઓ.”

Verse 21

तद्वाक्यं विष्णुना तस्य शंसितं शंकरेण तु । इंद्राद्यैश्च सुरैः सर्वैर्दानवैश्च विशेषतः

તેનું તે વચન વિષ્ણુએ અને શંકરે પણ સમર્થ્યું; ઇન્દ્ર આદિ સર્વ દેવોએ—અને વિશેષ કરીને દાનવોએ પણ.

Verse 22

एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा जग्राह त्रितयं च तत् । दाक्षिण्यात्सर्वदेवानामनिच्छन्नपि पार्थिव । ममन्थुः सागरं राजन्पुनस्ते यत्नमाश्रिताः

આ દરમિયાન બ્રહ્માએ તે ત્રયને ગ્રહણ કર્યું—સર્વ દેવો પ્રત્યે દાક્ષિણ્યથી, ઇચ્છા ન હોવા છતાં, હે પાર્થિવ. ત્યારબાદ, હે રાજન, તેઓ ફરી પ્રયત્નનો આશ્રય લઈને સમુદ્રનું પુનઃમંથન કરવા લાગ્યા।

Verse 23

ततश्च वारुणी जाता दिव्यगन्धसमन्विता । बलिना संगृहीता सा प्रत्यक्षं बलविद्विषः

પછી દિવ્ય સુગંધથી યુક્ત વારુણી ઉત્પન્ન થઈ; અને બલિવૈરી (ભગવાન) પ્રત્યક્ષ હાજર હોવા છતાં બલિએ તેને ગ્રહણ કરી લીધી।

Verse 24

आवर्ते चापरे जाते निष्क्रांतः कौस्तुभो मणिः । स गृहीतो महाराज विष्णुना प्रभविष्णुना

બીજો આવર્ત ઊઠતાં કૌસ્તુભ મણિ પ્રગટ થયો; હે મહારાજ, તે મણિને પરમ પરાક્રમી વિષ્ણુએ ગ્રહણ કર્યો।

Verse 25

अथापरे स्थिते तत्र महावर्ते निशापतिः । सञ्जातः स वृषांकेन संगृहीतश्च तत्क्षणात्

પછી ત્યાં વધુ એક મહાવર્ત ઊભો થતાં નિશાપતિ ચંદ્ર પ્રગટ થયો; અને વૃષાંક (શિવ) એ તત્ક્ષણે તેને ગ્રહણ કર્યો।

Verse 26

पारिजातस्ततो जातो दिव्यगन्धसमन्वितः । स गृहीत्वा सुरैः सर्वैः स्थापितो नंदने वने

ત્યારબાદ દિવ્ય સુગંધથી યુક્ત પારિજાત વૃક્ષ પ્રગટ થયું; અને સર્વ દેવોએ તેને લઈને નંદન વનમાં સ્થાપિત કર્યું।

Verse 27

तस्यानंतरमेवाथ सुरभी वत्ससंयुता । निष्क्रांता व्योममार्गेण गोलोकं समवस्थिता

ત્યારબાદ તરત જ સુરભી વાછરડાંসহ આકાશમાર્ગે નીકળી ગોલોકમાં જઈ સ્થિર થઈ।

Verse 28

ततो धन्वंतरिर्जातो बिभ्रद्धस्ते कमंडलुम् । संपूर्णममृतेनैव स देवैर्दानवैनृप

પછી ધન્વંતરી પ્રગટ થયા; તેમના હાથમાં અમૃતથી સંપૂર્ણ ભરેલું કમંડલુ હતું; હે રાજન, દેવો અને દાનવોએ તેમને ઘેરી લીધા।

Verse 29

गृहीतो युगपत्क्रुद्धैः परस्परजिगीषया । देवानां हस्तगो वैद्यो दैत्यानां च कमण्डलुः

બંને પક્ષો ક્રોધથી એકસાથે ઝંપલાવ્યા, પરસ્પર જીતવાની ઇચ્છાથી; વૈદ્ય ધન્વંતરી દેવોના હાથમાં રહ્યો અને કમંડલુ દૈત્યોના હાથમાં ગયો।

Verse 30

ततस्तं लोभसंयुक्ता ममंथुः सागरं नृप । पद्महस्तात्र संजाता ततो लक्ष्मीः सितांबरा

પછી લોભથી પ્રેરિત થઈ, હે રાજન, તેમણે તે સાગરને ફરી મથ્યો; ત્યાં શ્વેતવસ્ત્રા, પદ્મહસ્તા લક્ષ્મી પ્રગટ થઈ।

Verse 31

स्वयमेव वृतो विष्णुस्तया पार्थिवसत्तम । मथ्यमाने ततोतीव समुद्रे देवदानवैः

હે રાજશ્રેષ્ઠ, દેવો અને દાનવો સમુદ્રને અત્યંત મથતા હતા ત્યારે લક્ષ્મીએ સ્વયં વિષ્ણુને વર્યા।

Verse 32

कालकूटं समुत्पन्नं येन सर्वे सुरासुराः । संप्राप्ताः परमं कष्टं प्रभग्नाश्च दिशो दश

ત્યારે કાલકૂટ વિષ ઉત્પન્ન થયું; તેના કારણે સર્વ દેવો અને અસુરો પરમ કષ્ટમાં પડ્યા, અને દસેય દિશાઓ પણ વ્યાકુળ થઈ ધ્રુજી ઊઠीं।

Verse 33

तं दृष्ट्वा भगवाञ्छंभुस्तीव्रं तीवपराक्रमः । भक्षयामास राजेंद्र नीलकण्ठस्ततोऽभवत्

તે ભયંકર વિષને જોઈ અપ્રતિહત પરાક્રમી ભગવાન શંભુએ, હે રાજેન્દ્ર, તેને ગળી લીધું; તેથી જ તેઓ ‘નીલકંઠ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા।

Verse 34

अथ संत्यज्य मंथानं मंदरं वासुकिं तथा । अमृतार्थेऽभवद्युद्धं दैत्यानां विबुधैः सह

પછી મથનયંત્ર—મંદર પર્વત અને વાસુકિ—છોડી, અમૃતની ઇચ્છાથી દૈત્યો અને દેવો વચ્ચે યુદ્ધ ઊભું થયું।

Verse 35

अथ स्त्रीरूपमाधाय विष्णुर्दैत्यानुवाच तान् । ततो हृष्टो बलिस्तस्यै दत्त्वा पीयूषमेव तत्

ત્યારે વિષ્ણુએ સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરીને દૈત્યોને સંબોધ્યા; અને હર્ષિત બલિએ તેણીને જ તે પીયૂષ (અમૃત) અર્પણ કર્યું।

Verse 36

विश्वासं परमं गत्वा युद्धं चक्रे सुरैः सह । ततो विष्णुः परित्यज्य स्त्रीरूपं पुरुषाकृतिः

પરમ વિશ્વાસ મેળવી તે દેવો સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યો; ત્યારબાદ વિષ્ણુએ સ્ત્રીરૂપ ત્યજી ફરી પુરુષાકૃતિ ધારણ કરી।

Verse 37

तदेवामृतमादाय ययौ यत्र दिवौकसः । अब्रवीत्तान्सुहृष्टात्मा पिवध्वममृतं सुराः

તે જ અમૃત લઈને તે દેવો જ્યાં હતા ત્યાં ગયો અને હર્ષિત હૃદયથી કહ્યું— “હે દેવો, અમૃત પીઓ।”

Verse 38

येनामरत्वमासाद्य व्यापादयत दानवान् । ते तथेति प्रतिज्ञाय पपुः पीयूषमुत्तमम्

જેનાથી અમરત્વ પ્રાપ્ત કરીને તેઓ દાનવોનો નાશ કરશે— એમ કહી તેમણે “તથાસ્તુ” પ્રતિજ્ઞા કરી અને ઉત્તમ પીયૂષ પી લીધું.

Verse 39

अमराश्च ततो जाता जघ्नुः संख्ये महासुरान्

પછી તેઓ અમર બન્યા અને યુદ્ધમાં મહાસુરોનો સંહાર કર્યો.

Verse 40

तेषां पानविधौ तत्र वर्तमाने महीपते । राहुर्विबुधरूपेण पपौ पीयूषमुत्सुकः

હે મહીપતે, ત્યાં અમૃતપાનની વિધિ ચાલતી હતી ત્યારે રાહુ દેવરૂપ ધારણ કરીને ઉત્સુકતાથી પીયૂષ પી ગયો.

Verse 41

स लक्षितो महादैत्यश्चंद्रार्काभ्यां च तत्क्षणात् । निवेदितो हरे राजन्नायं देवो महासुरः

તે મહાદૈત્યને ચંદ્ર અને સૂર્યએ તત્ક્ષણે ઓળખી લીધો અને હરિને જાણ કરાઈ— “હે રાજન, આ દેવ નથી; મહાસુર છે।”

Verse 42

तच्छ्रुत्वा वासुदेवेन तस्य चक्रं सुदर्शनम् । वधाय पार्थिवश्रेष्ठ मुक्तं वज्रसमप्रभम्

આ સાંભળી, હે રાજશ્રેષ્ઠ, વાસુદેવે તેના વધ માટે વજ્રસમાન તેજથી પ્રજ્વલિત સુદર્શન ચક્ર છોડ્યું।

Verse 43

यावन्मात्रं शरीरं तत्तस्य व्याप्तं महीपते । अमृतेन ततः कृत्तममोघेनापि तच्छिरः

હે મહીપતે, તેના શરીરમાં જેટલો ભાગ અમૃતથી વ્યાપ્ત થયો હતો તેટલો જ અમર થયો; પરંતુ તેનું શિર અમોઘ ચક્રથી પણ, અમૃત આસ્વાદન પછી પહેલેથી જ કપાઈ ગયું હતું।

Verse 44

ततोऽमरत्वमापन्नः स यावत्सिंहिकासुतः । तावत्प्रोक्तोऽच्युतेनाथ साम्ना परमवल्गुना

ત્યારે સિંહિકાનો પુત્ર એટલા અંશે અમરત્વ પામ્યો; પછી અચ્યુતે પરમ મધુર અને સમાધાનકારી વચનો વડે તેને સંબોધ્યો।

Verse 45

त्यज दैत्यान्महाभाग देवानां संमतो भव । संप्राप्स्यसि परां पूजां सदा त्वं ग्रहमंडले

હે મહાભાગ, દૈત્યોને ત્યજી દેવોને સંમત થા; ત્યારે તું સદા ગ્રહમંડળમાં પરમ પૂજા પ્રાપ્ત કરશ।

Verse 46

स तथेति प्रतिज्ञाय त्यक्त्वा तान्दैत्यसत्तमान् । पूजां प्राप्नोति मर्त्यानां संस्थितो ग्रहमण्डले

તેણે ‘તથાસ્તુ’ કહી પ્રતિજ્ઞા કરી; અને તે દૈત્યશ્રેષ્ઠોને ત્યજી, ગ્રહમંડળમાં સ્થિત થઈ, મર્ત્યોની પૂજા પ્રાપ્ત કરવા લાગ્યો।

Verse 47

एतस्मिन्नंतरे दैत्या निर्जिताः सुरसत्तमैः । दिशो जग्मुः परित्रस्ताः केचिन्मृत्युमुपागताः

આ દરમિયાન દેવશ્રેષ્ઠોએ પરાજિત કરેલા દૈત્યો ભયભીત થઈ સર્વ દિશાઓમાં ભાગી ગયા; અને તેમામાંથી કેટલાક મૃત્યુને પામ્યા।

Verse 48

पीतशेषं च पीयूषं स्थापितं नन्दने वने । नागराजस्य यत्रैव स्थितमालानमेव च

પીધા પછી બાકી રહેલું અમૃત નંદન વનમાં સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું—એ જ સ્થળે નાગરાજનો આલાન-સ્તંભ (બાંધવાનો થાંભલો) પણ સ્થિત હતો।

Verse 49

अहर्निशं मदस्रावी करींद्रः सोऽपि संस्थितः । तत्प्रभावैः प्रभिन्नः स पीयूषस्य कमंडलुः

ત્યાં એ ગજેન્દ્ર પણ સ્થિત હતો, જે દિવસ-રાત મદ ઝરાવતો હતો; અને એ પ્રભાવથી અમૃતનો કમંડલુ ફાટી ગયો।

Verse 50

ततो वल्ली समुत्पन्ना तस्माच्चैव कमण्डलोः । तत्रालानसमारूढा वृद्धिं च परमां गता

પછી એ જ કમંડલુમાંથી એક વલ્લી ઉત્પન્ન થઈ; અને ત્યાંના આલાન-સ્તંભ પર ચઢીને તે અતિ વિશાળ વૃદ્ધિને પામી।

Verse 51

तदुद्भवानि पत्राणि गृहीत्वा सुरसत्तमाः । अपूर्वाणि सुगंधीनि मत्वा ते भक्षयंति च

તેમાંથી ઉત્પન્ન થયેલાં પાંદડાં લઈને દેવશ્રેષ્ઠોએ તેને અપૂર્વ અને સુગંધિત માનીને ભક્ષણ પણ કર્યું।

Verse 52

वक्त्रशुद्धिकृते राजन्विशेषेण प्रहर्षिताः

હે રાજન, મુખ અને વાણીની શુદ્ધિ થવાથી તેઓ વિશેષ રીતે હર્ષિત થયા.

Verse 53

अथ धन्वतरिर्वैद्यः स्वबुद्ध्या पृथिवीपते । नागालाने यतो जाता नागवल्ली भविष्यति

પછી દિવ્ય વૈદ્ય ધન્વંતરિએ, હે પૃથ્વીપતે, પોતાની બુદ્ધિથી કહ્યું—‘નાગાલયના પ્રાંગણમાં ઉત્પન્ન થયેલ હોવાથી તેનું નામ નાગવલ્લી થશે.’

Verse 54

सदा स्मरस्य संस्थानं मम वाक्याद्भविष्यति । नागवल्लीति वै नाम तस्याश्चक्रे ततः परम्

‘મારા વચનથી આ સદા સ્મર (કામદેવ)નું આસનસ્થાન બનશે.’ ત્યારબાદ તેણે તેનું નામ ‘નાગવલ્લી’ રાખ્યું.

Verse 55

संयोगं च चकाराथ तांबूलं जायते यथा । पूगीफलेन चूर्णेन खदिरेणापि पार्थिव

પછી, હે પાર્થિવ, તાંબૂલ બને તે રીતે યોગ્ય સંયોગ કર્યો—પૂગીફળના ચૂર્ણ અને ખદિર (કથ્થા) સાથે પણ.

Verse 56

कस्यचित्त्वथ कालस्य वाणीवत्सरको नृपः । प्रतोषं नीतवाञ्छक्रं तपसा निर्मलेन च

થોડા સમય પછી રાજા વાણીવત્સરકે નિર્મળ અને નિષ્કલંક તપસ્યા વડે શક્ર (ઇન્દ્ર)ને સંપૂર્ણ રીતે પ્રસન્ન કર્યો.

Verse 57

ततस्तत्तपसा तुष्ट इन्द्रो वचनमब्रवीत्

ત્યારે તે તપસ્યાથી પ્રસન્ન થયેલા ઇન્દ્રએ આ વચન કહ્યાં.

Verse 58

इन्द्र उवाच । भोभोः पार्थिव तुष्टोऽस्मि तपसाऽनेन सांप्रतम् । ब्रूहि यत्ते वरं दद्मि मनसा वांछितं सदा

ઇન્દ્ર બોલ્યા—હે રાજન! આ તપસ્યાથી હું અત્યારે પ્રસન્ન છું. બોલો, તમારા મનમાં સદા ઇચ્છિત જે વર છે, તે હું આપું છું.

Verse 59

सोऽब्रवीद्यदि मे तुष्टो यदि देयो वरो मम । विमानं खेचरं देहि येनागच्छामि ते गृहे । नित्यमेव धरापृष्ठाद्वंदनार्थं तव प्रभो

તે બોલ્યો—જો તમે મારી ઉપર પ્રસન્ન હો અને મને વર આપવો હોય, તો મને આકાશગામી વિમાન આપો, જેથી હું ધરતીના પૃષ્ઠ પરથી નિત્ય તમારા ગૃહે આવી, હે પ્રભુ, તમને વંદન કરી શકું.

Verse 60

स तथेति प्रतिज्ञाय हंसबर्हिणनादितम् । विमानं प्रददौ तस्मै मनोमारुतवेगधृक्

ઇન્દ્રએ ‘તથાસ્તુ’ કહી પ્રતિજ્ઞા કરી અને હંસ તથા મોરના નાદથી ગુંજતું, મન અને પવનના વેગ જેટલું ઝડપી વિમાન તેને આપ્યું.

Verse 61

स तत्र नित्यमारुह्य प्रयाति त्रिदशालयम् । भक्त्या परमया युक्तः सहस्राक्षं प्रवंदितुम्

તે દરરોજ તેમાં આરોહણ કરીને ત્રિદશોના ધામે જતો અને પરમ ભક્તિથી યુક્ત થઈ સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્રને વંદન કરતો.

Verse 62

तस्य शक्रः स्वहस्तेन तांबूलं च प्रयच्छति । स च तद्भक्षयामास प्रहृष्टेनांतरात्मना

તેણે શક્ર (ઇન્દ્ર) પોતાના હાથે તાંબૂલ અર્પણ કરતો; અને તે અંતરમાં હર્ષિત થઈ તેને ગ્રહણ કરતો.

Verse 63

वृद्धभावेऽपि संप्राप्ते तस्य कामोऽत्यवर्द्धत । तांबूलस्य प्रभावेन सुमहान्पृथिवीपते

હે પૃથ્વીપતિ! વૃદ્ધાવસ્થા આવી છતાં પણ તેની કામવૃત્તિ અતિશય વધતી ગઈ—તાંબૂલનો પ્રભાવ એટલો મહાન હતો.

Verse 64

अथ शक्रमुवाचेदं स राजा विनयान्वितः । नागवल्लीप्रदानेन प्रसादो मे विधीयताम्

પછી વિનયયુક્ત તે રાજાએ શક્ર (ઇન્દ્ર)ને કહ્યું—“નાગવલ્લી આપીને મારા પર પ્રસાદ કરો.”

Verse 65

मर्त्यलोके समानेतुं प्रचारं येन गच्छति । स तथेति प्रतिज्ञाय तस्मै तां प्रददौ तदा

તે મર્ત્યલોકમાં લઈ જઈને પ્રચાર પામે તે માટે, તેણે “તથાસ્તુ” કહી પ્રતિજ્ઞા કરીને તે સમયે તેને આપી દીધી.

Verse 66

गत्वा निजपुरं सोपि स्वोद्यानेऽस्थापयत्तदा । ततः कालेन महता प्रचारं सा गता क्षितौ

પોતાના નગરમાં પાછા જઈ તેણે તેને પોતાના બગીચામાં રોપી; પછી લાંબા સમય પછી તે પૃથ્વી પર સર્વત્ર ફેલાઈ ગઈ.

Verse 67

यस्याः स्वादनतो लोकः कामात्मा समपद्यत । न कश्चिद्यजनं चक्रे याजनं च विशेषतः । अन्या धर्मक्रियाः सर्वाः प्रणष्टा धर्मसंभवाः

તેનો સ્વાદ લેતાં જ લોકો કામવશ બન્યા. કોઈએ યજ્ઞ કર્યો નહિ, યજ્ઞ કરાવ્યો પણ નહિ; અને ધર્મમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી બધી અન્ય ધર્મક્રિયાઓ નષ્ટ થઈ ગઈ.

Verse 68

ततो देवगणाः सर्वे यज्ञभागविवर्जिताः । पीड्यमानाः क्रुधा विष्टा गत्वा प्रोचुः पितामहम्

પછી યજ્ઞભાગથી વંચિત થયેલા સર્વ દેવગણ, દુઃખથી પીડિત અને ક્રોધથી ભરાઈ, પિતામહ બ્રહ્મા પાસે જઈને કહ્યું.

Verse 69

मर्त्यलोके सुरश्रेष्ठ नष्टा धर्मक्रिया भृशम् । कामासक्तो यतो लोकस्तांबूलस्य च भक्षणात् । तस्मात्कुरु प्रसादं नो येनास्माकं क्रिया भवेत्

‘હે દેવશ્રેષ્ઠ! મર્ત્યલોકમાં ધર્મક્રિયાઓ બહુ નષ્ટ થઈ ગઈ છે; તાંબૂલ ચાવવાથી લોકો કામાસક્ત બન્યા છે. તેથી અમારે પર પ્રસન્ન થાઓ, જેથી અમારી યથોચિત ક્રિયા અને અર્પણ ફરીથી થાય.’

Verse 70

एतस्मिन्नेव काले तु पुष्करस्थं पितामहम् । यजनार्थे समायातं दरिद्रो वीक्ष्य पार्थिव

એ જ સમયે, હે રાજન, એક ગરીબ માણસે પુષ્કરમાં યજ્ઞાર્થે આવેલા પિતામહ બ્રહ્માને જોઈને તેમની પાસે ગયો.

Verse 71

प्रणिपत्य ततः प्राह विनयावनतः स्थितः । निर्विण्णोऽहं सुरश्रेष्ठ ब्राह्मणानां गृहे स्थितः

પ્રણામ કરીને તે વિનયપૂર્વક ઊભો રહી બોલ્યો—‘હે દેવશ્રેષ્ઠ! બ્રાહ્મણોના ઘરોમાં આશ્રિત રહી રહીને હું થાકી ગયો છું.’

Verse 72

तस्मात्कीर्तय मे स्थानं श्रेष्ठं वित्तवतां हि यत् । तत्र सञ्जायते तृप्तिः शाश्वती प्रचुरा प्रभो

અતએવ, હે પ્રભુ, મને તે ઉત્તમ સ્થાનનું વર્ણન કરો, જે ધનવાનોમાં પણ શ્રેષ્ઠ છે; જ્યાં પ્રચુર અને શાશ્વત તૃપ્તિ ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 73

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा पितामहः । अब्रवीच्च दरिद्रं तं छिद्रार्थं धनिना मिह

તેના વચન સાંભળી પિતામહ બ્રહ્માએ લાંબા સમય સુધી ધ્યાનપૂર્વક વિચાર કર્યો. પછી તે ગરીબને કહ્યું—“અહીં ધનવાનોના ‘છિદ્ર’ એટલે નબળા બિંદુ ઊભા કરવાના ઉપાયો છે.”

Verse 74

चूर्णपत्रे त्वया वासः सदा कार्यो दरिद्र भोः । तांबूलस्य तु पर्णाग्रे भार्यया मम वाक्यतः

હે દરિદ્ર, તારે સદા ચૂર્ણ થયેલા પાનમાં જ નિવાસ કરવો. અને મારા વચનથી મારી પત્ની તાંબૂલના પાનના અગ્રભાગે રહે.

Verse 75

पर्णानां चैव वृंतेषु सर्वेषु त्वत्सुतेन च । रात्रौ खदिरसारे च त्वं ताभ्यां सर्वदा वस

અને પાનાંના સર્વ ડાંઠોમાં—તારા પુત્ર સાથે—તું નિવાસ કર. તેમજ રાત્રે ખદિરના સારામાં પણ રહે; આ રીતે તું તેમની સાથે સદા વસ.

Verse 76

धनिनां छिद्रकृत्प्रोक्तमेतत्स्थानचतुष्टयम् । पार्थिवानां विशेषेण मम वाक्या द्व्रज द्रुतम्

ધનવાનોના ‘છિદ્ર’ કરનારાં આ ચાર સ્થાન જણાવવામાં આવ્યા છે—વિશેષ કરીને રાજાઓ માટે. મારા વચનથી તું તુરંત ત્યાં જા.

Verse 77

नारद उवाच । एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नराधिप

નારદે કહ્યું—હે નરાધિપ! તું જે પૂછ્યું હતું તે સર્વ મેં તને કહી દીધું છે.

Verse 78

तांबूलोत्थानि छिद्राणि यथा स्युर्धनिनामिह । तानि सर्वाणि चीर्णानि त्वया राजन्नजानता । तेन वै विभवोच्छित्तिः संजाता सहसा नृप

અહીં ધનવાનોમાં તાંબૂલથી જે દોષરૂપ છિદ્રો ઊપજે છે, તે સર્વ, હે રાજન, તું અજાણતાં આચર્યા; તેથી, હે નૃપ, તારો વૈભવ અચાનક નષ્ટ થયો।

Verse 79

राजोवाच । तदर्थमपि मे ब्रूहि प्रायश्चित्तं मुनीश्वर । कदाचिद्भक्षणं मे स्यात्तांबूलस्य तथाविधम्

રાજાએ કહ્યું—હે મુનીશ્વર! એ કારણસર મને પ્રાયશ્ચિત્ત કહો; ક્યારેક મારાથી તેવી અયોગ્ય રીતે તાંબૂલભક્ષણ થઈ જાય છે.

Verse 80

येन सञ्जायते शुद्धिः कुतांबूलसमुद्भवा

કુતાંબૂલથી ઉત્પન્ન થયેલી અશુદ્ધિની શુદ્ધિ કયા ઉપાયથી થાય છે?

Verse 81

विश्वा मित्र उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि प्रायश्चित्तं तु यच्चरेत् । आश्वासनेन शुद्ध्यर्थं कुतांबूलस्य भक्षणात्

વિશ્વામિત્રે કહ્યું—હે રાજન, સાંભળ; જે પ્રાયશ્ચિત્ત આચરવું જોઈએ તે હું કહું છું. કુતાંબૂલભક્ષણ પછી શુદ્ધિ માટે ‘આશ્વાસન’ નામની વિધિ કરવી જોઈએ.

Verse 82

पर्वकालं समुद्दिश्य सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । आनयेद्ब्राह्मणं राजन्वेदवेदांगपारगम्

હે રાજન, પવિત્ર પર્વ-કાળને ધ્યાનમાં રાખીને, સમ્યક શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ, વેદ તથા વેદાંગોમાં પારંગત બ્રાહ્મણને આમંત્રિત કરવો જોઈએ।

Verse 83

प्रक्षाल्य चरणौ तस्य वाससी परिधापयेत् । संपूज्य गंधपुष्पाद्यैस्ततः पत्रं हिरण्मयम् । स्वशक्त्या कारयित्वाऽथ चूर्णे मुक्ताफलं न्यसेत्

તેનાં ચરણ ધોઈને તેને વસ્ત્રો પરિધાન કરાવવાં. ગંધ-પુષ્પાદિથી સમ્યક પૂજા કરીને, પોતાની શક્તિ મુજબ સુવર્ણમય તાંબૂલપત્ર તૈયાર કરાવી, ચૂર્ણ પર મુક્તાફળ (મોતી) મૂકવું।

Verse 84

पूगीफलं च वैडूर्यं खदिरं रूप्यमेव च । मन्त्रेणानेन विप्राय तथैव च समर्पयेत्

અને આ મંત્ર સાથે જ બ્રાહ્મણને પૂગીફળ (સુપારી), વૈડૂર્ય મણિ, ખદિર તથા રૂપ્ય (ચાંદી) પણ અર્પણ કરવું।

Verse 85

यन्मया भक्षितं पूर्वं वृन्तं पत्रसमुद्भवम् । चूर्णपत्रं तथैवान्यद्रात्रौ खदिरमेव च

મેં અગાઉ જે ભક્ષણ કર્યું—વૃંત તથા પત્રમાંથી ઉત્પન્ન પદાર્થો, ચૂર્ણયુક્ત પત્ર-પ્રયોગ અને અન્ય વસ્તુઓ, તેમજ રાત્રે ખદિર પણ—

Verse 86

तस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं तांबूलं प्रतिगृह्यताम् । ततस्तु ब्राह्मणो मंत्रमेवं राजन्नुदाहरेत्

તે પાપની શુદ્ધિ માટે આ તાંબૂલ સ્વીકારવામાં આવે. ત્યારબાદ, હે રાજન, બ્રાહ્મણ આ રીતે મંત્ર ઉચ્ચારે।

Verse 87

यजमानहितार्थाय सर्वपापविशुद्धये । अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि कुतांबूलं प्रभक्षितम्

યજમાનના હિતાર્થે અને સર્વ પાપોની શુદ્ધિ માટે—અજ્ઞાનથી કે જાણીને પણ—અશુદ્ધ/વર્જિત તાંબૂલ ભક્ષણ થયું છે.

Verse 88

भक्षयिष्यसि यच्चान्यत्कदाचिन्मे प्रसादनात् । तस्य दोषो न ते भावी मम वाक्यादसंशयम्

અને મારા પ્રસાદથી તું ક્યારેક જે કંઈ અન્ય ભક્ષણ કરેશ, તેનો દોષ તને લાગશે નહીં—મારા વચનથી તેમાં સંશય નથી.

Verse 89

अनेन विधिना दत्त्वा तांबूलं शुद्धिमाप्नुयात् । कुतांबूलस्य दोषेण गृह्यते न नरो नृप

આ વિધિ પ્રમાણે તાંબૂલ દાન કરવાથી મનુષ્ય શુદ્ધિ પામે છે. હે નૃપ! કુતાંબૂલના દોષથી મનુષ્ય ગ્રસ્ત થતો નથી.

Verse 90

तस्मात्त्वं हि महाराज व्रतमेतत्समाचर । बहु पुण्यतमं ह्येतन्महाभोगविवर्द्धनम्

અતએવ, હે મહારાજ! આ વ્રતનું આચરણ કરો. આ અતિ પુણ્યતમ છે અને મહાભોગ-સમૃદ્ધિ વધારનારું છે.

Verse 91

यः प्रयच्छति राजेन्द्र विधिनानेन भक्तितः । जन्मजन्मान्तरे वापि न तांबूलेन मुच्यते

હે રાજેન્દ્ર! જે આ વિધિ પ્રમાણે ભક્તિપૂર્વક (તાંબૂલ) અર્પણ કરે છે, તે જન્મોજન્માંતરે પણ તાંબૂલથી વંચિત થતો નથી.

Verse 92

तांबूलं भक्षयित्वा यो नैतद्दानं प्रयच्छति । तांबूलवर्जितः सोऽत्र भवेज्जन्मनिजन्मनि

જે તાંબૂલ ભક્ષી ને પણ તેનું યથોચિત દાન ન આપે, તે આ લોકમાં જન્મે જન્મે તાંબૂલથી વંચિત રહે છે.

Verse 93

तांबूलवर्जितं यस्य मुखं स्यात्पृथिवीपते । कृपणस्य दरिद्रस्य तद्बिलं न हि तन्मुखम्

હે પૃથ્વીપતે! જેના મુખમાં તાંબૂલ નથી, તેનું મુખ મુખ નથી, જાણે એક બિલ; કૃપણ અને દરિદ્રનું તે ખરેખર ‘મુખ’ નથી.

Verse 94

तांबूलं ब्राह्मणेन्द्राय यो दत्त्वा प्राक्प्रभक्षयेत् । सुरूपो भाग्यवान्दक्षो भवेज्जन्मनिजन्मनि

જે પહેલા બ્રાહ્મણેન્દ્રને તાંબૂલ અર્પી પછી પોતે ભક્ષે, તે જન્મે જન્મે સુરૂપ, ભાગ્યવાન અને દક્ષ બને છે.

Verse 95

एतत्ते सर्वमाख्यातं कुतांबूलस्य भक्षणात् । यत्फलं जायते पुंसां यद्दानेन महीपते

હે મહીપતે! તાંબૂલના ભક્ષણથી અને તેના દાનથી મનુષ્યોને જે ફળ મળે છે, તે બધું મેં તમને સંપૂર્ણ રીતે કહી દીધું છે.

Verse 96

शंखादित्यानुषंगेण तांबूलस्य च भक्षणे । ये दोषा ये गुणा राजन्दानं चैव प्रभक्षणे

હે રાજન! શંખાદિ સંબંધિત અનુષ્ઠાનો સાથે તાંબૂલના ભક્ષણમાં જે દોષ અને જે ગુણ છે, તેમજ તેના દાન અને ભક્ષણ વિષયક (ફળ-વિચાર) પણ મેં સમજાવ્યા છે.

Verse 210

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये तांबूलोत्पत्ति तांबूलमाहात्म्यवर्णनंनाम दशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત “તાંબૂલની ઉત્પત્તિ તથા તાંબૂલમાહાત્મ્ય વર્ણન” નામનો બે સો દસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।