Adhyaya 118

Verse 1

ऋषय ऊचुः । यत्त्वया सूतज प्रोक्तं तक्षकः संभविष्यति । सौराष्ट्रविषये राजा रैवताख्यो महाबलः

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂતપુત્ર! તું જેમ કહ્યું તેમ તક્ષક ઉત્પન્ન થશે; અને સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશમાં રૈવત નામનો મહાબલી રાજા થશે.

Verse 2

तथा तस्य प्रिया भार्यो नाम्ना क्षेमंकरीति या । आनर्ताधिपतेर्हर्म्ये संभविष्यति भामिनी

અને તેની પ્રિય પત્ની—જે ક્ષેમંકરી નામે પ્રસિદ્ધ થશે—આનર્તાધિપતિના મહેલમાં તેજસ્વી ભામિની રૂપે જન્મ લેશે.

Verse 3

ताभ्यां सर्वं समाचक्ष्व वृत्तांतं सूतनंदन । अत्र नः कौतुकं जातं विचित्रं जल्पतस्तव

હે સૂતનંદન! તે બંને વિષેનો સમગ્ર વર્તાંત અમને સંપૂર્ણ રીતે કહો. તમારી વિચિત્ર અને અદ્ભુત કથનશૈલીથી અહીં અમારું કૌતુક જાગ્યું છે.

Verse 4

केदारश्च श्रुतोऽस्माभिः सूतपुत्र हिमाचले । स कथं तत्र संजातः सर्वं विस्तरतो वद

હે સૂતપુત્ર! અમે હિમાચલમાં કેદારનું શ્રવણ કર્યું છે. તે ત્યાં કેવી રીતે પ્રતિષ્ઠિત થયો? તે સર્વ વાત વિસ્તારે કહો.

Verse 5

दिने त्रयोदशे प्राप्ते नाम तस्या यथोचितम् । विहितं भूभुजा तेन विप्राणां पुरतो द्विजाः

ત્રયોદશ દિવસે પહોંચતાં રાજાએ યોગ્ય વિધિ પ્રમાણે બ્રાહ્મણોના સમક્ષ તેણીનું નામકરણ સંસ્કાર કરાવ્યો, હે દ્વિજોઃ.

Verse 6

सूत उवाच । अत्र वः कीर्तयिष्यामि सर्वं ब्राह्मणसत्तमाः । यथा मया श्रुतं पूर्वं निजतातमुखाद्द्विजाः

સૂત બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો! અહીં હું તમને સર્વ વાત કહેશ; જેમ મેં પૂર્વે મારા પિતાના મુખેથી સાંભળી હતી, હે દ્વિજોઃ.

Verse 7

आनर्त्ताधिपतेश्चापि संजाता तनया गृहे । तस्याश्चापि सुविख्यातं नाम जातं धरातले

આનર્તાધિપતિના ગૃહમાં એક પુત્રી જન્મી; અને તેનું નામ ધરાતલ પર બહુ પ્રસિદ્ધ થયું.

Verse 8

क्षेमंकरीति विप्रेन्द्राः कर्मणा प्रकटीकृतम् । आनर्ताधिपतिः पूर्वमासीद्राजा प्रभंजनः

‘ક્ષેમંકરી’—હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો, તેના કર્મોથી જ આ નામ પ્રગટ થયું. પૂર્વે આનર્તનો અધિપતિ પ્રભંજન નામે રાજા હતો.

Verse 9

तस्य वैरं समुत्पन्नं बहुभिः सह भूमिपैः । ततो निर्वास्यते देशो नीयते पशवो बलात् । शत्रुभिर्जायते युद्धं दिवा नक्तं द्विजोत्तमाः

તેના વિરુદ્ધ અનેક રાજાઓ સાથે વૈર ઊભું થયું. પછી તેનો દેશ હાંકી કાઢવામાં આવ્યો અને પશુધન બળપૂર્વક લઈ જવામાં આવ્યું. શત્રુઓ સાથે દિવસ-રાત યુદ્ધ થવા લાગ્યું, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો.

Verse 10

ततः कतिपयाहस्य तस्य भार्या प्रियंवदा । ऋतुस्नाता दधाराथ गर्भं पुण्यं निजोदरे

થોડા દિવસો પછી તેની પત્ની પ્રિયંવદાએ ઋતુસ્નાન કરીને પોતાના ઉદરમાં પુણ્યમય ગર્ભ ધારણ કર્યો.

Verse 12

यतः प्रभृति तस्याः स गर्भोऽभूदुदराश्रयः । ततः प्रभृति राष्ट्रस्य क्षेमं जातं तथा पुरे । एके संख्ये जिता स्तेन शत्रवोऽपि सुदुर्जयाः । निहताश्च तथैवान्ये मित्रभावं समाश्रिताः

જ્યારે તે ગર્ભ તેના ઉદરમાં આશ્રય પામ્યો, તે ક્ષણથી જ રાજ્ય અને નગરમાં ક્ષેમ-કલ્યાણ થયું. કેટલાક શત્રુ—અતિ દુર્જય હોવા છતાં—યુદ્ધમાં પરાજિત થયા; કેટલાક માર્યા ગયા અને કેટલાકે મિત્રભાવ અપનાવ્યો.

Verse 18

ततस्तां यौवनोपेतां रैवताय महीपतिः । ददौ सौराष्ट्रनाथाय काले वैवाहिके शुभे

પછી તે યુવાવસ્થાને પામતાં, રાજાએ શુભ વૈવાહિક કાળે તેને સૌરાષ્ટ્રનાથ રૈવતને અર્પણ કરી.

Verse 20

या तूढा रामरूपेण नागराजेन धीमता । पुत्रपौत्रवती जाता सौभाग्यमदगर्विता

રામરૂપ ધારણ કરનાર ધીમાન નાગરાજે જેને પરણી હતી, તે પુત્ર-પૌત્રવતી બની સૌભાગ્યના મદથી ગર્વિત થઈ ગઈ.

Verse 21

न च ताभ्यां सुतो जातः कथंचिदपि वंशजः । वयसोंऽतेऽपि विप्रेंद्रास्ततो दुःखं व्यजायत

પરંતુ તે બંનેમાંથી કોઈ રીતે પણ વંશજ પુત્ર જન્મ્યો નહીં. હે વિપ્રેન્દ્ર, જીવનના અંતે પણ તેથી દુઃખ ઉપજ્યું.

Verse 22

अथ तौ मंत्रिवर्गस्य राज्यं सर्वमशेषतः । अर्पयित्वा तु पुत्रार्थं तपोऽर्थमिह चागतौ

પછી તેમણે સમગ્ર રાજ્ય એક પણ અંશ બાકી ન રાખી મંત્રિવર્ગને સોંપી દીધું અને પુત્રપ્રાપ્તિ માટે તપસ્યા કરવાના હેતુથી અહીં આવ્યા.

Verse 23

ततः स्वमाश्रमं गत्वा स्थितौ तत्र समाहितौ । देवीं कात्यायनीं स्थाप्य तदाराधनतत्परौ

ત્યારબાદ તેઓ પોતાના આશ્રમમાં જઈ એકાગ્ર મનથી ત્યાં રહ્યા. દેવી કાત્યાયનીની સ્થાપના કરીને તેઓ તેની આરાધનામાં સંપૂર્ણ તત્પર બન્યા.

Verse 24

यया विनिहतो रौद्रो महिषाख्यो महासुरः । कौमारव्रतधारिण्या तस्मिन्विन्ध्ये महाचले

જેણે કૌમારવ્રત ધારણ કરીને તે મહાવિંધ્ય પર્વતમાં ‘મહિષ’ નામના રૌદ્ર મહાસુરનો સંહાર કર્યો—એ જ દેવીની તેમણે આરાધના કરી.

Verse 25

ततस्ताभ्यां ददौ तुष्टा सा पुत्रं वंशवर्धनम् । नाम्ना क्षेमजितं ख्यातं परपक्षक्षया वहम्

ત્યારે દેવી તેઓ ઉપર પ્રસન્ન થઈ વંશવર્ધક પુત્ર દાન કર્યો. તે ‘ક્ષેમજિત્’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો અને શત્રુપક્ષનો ક્ષય કરનાર બન્યો।

Verse 26

ततः स्वं राज्यमासाद्य भूयोऽपि स महीपतिः । स्वपुत्रं वर्धयामास हर्षेण महतान्वितः

પછી પોતાનું રાજ્ય ફરી પ્રાપ્ત કરીને તે ભૂપતિ મહાન હર્ષથી યુક્ત થઈ પોતાના પુત્રનું ફરી પાલન-પોષણ કરવા લાગ્યો।

Verse 27

यदा स यौवनोपेतः सञ्जातः क्षेमजित्सुतः । तं च राज्ये नियोज्याऽथ स्वस्थानं स पुनर्ययौ

જ્યારે ક્ષેમજિતનો પુત્ર યુવાન થયો, ત્યારે તેને રાજ્યમાં નિયુક્ત કરીને તે ફરી પોતાના સ્વધામે પરત ગયો।

Verse 28

हाटकेश्वरजं क्षेत्रं तदेतद्द्विजसत्तमाः । भार्यया सहितस्त्यक्त्वा शेषमन्यं परिच्छदम्

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! આ હાટકેશ્વર સાથે સંબંધિત એ જ પવિત્ર ક્ષેત્ર છે. તે પત્ની સહિત બાકીનું સર્વ સામાન અને ઉપકરણ ત્યજી દીધું।

Verse 29

तत्र संस्थापयामास लिंगं देवस्य शूलिनः । प्रासादं च मनोहारि ततश्चक्रे समाहितः

ત્યાં તેણે ત્રિશૂલધારી દેવ શિવનું લિંગ સ્થાપિત કર્યું. પછી સમાધાનચિત્તે તેણે મનોહર પ્રાસાદ (મંદિર) પણ બાંધ્યો।

Verse 30

रैवतेश्वरमित्युक्तं सर्वपातक नाशनम् । दर्शनादेव सर्वेषां देहिनां द्विजसत्तमाः

આ ‘રૈવતેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે, સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, તેના દર્શનમાત્રથી સર્વ દેહધારીઓના દોષો નષ્ટ થાય છે.

Verse 31

या पूर्वं स्थापिता दुर्गा तस्मिन्क्षेत्रे महीभुजा । तस्याः क्षेमंकरी चक्रे प्रासादं श्रद्ध यान्विता

તે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં પૂર્વે રાજાએ દેવી દુર્ગાની સ્થાપના કરી હતી। પછી શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી યુક્ત થઈ તેણે તેમના માટે પ્રાસાદ (મંદિર) બનાવડાવ્યો અને તેમને ‘ક્ષેમંકરી’—કલ્યાણ તથા રક્ષા આપનારી—રૂપે પ્રતિષ્ઠિત કરી।

Verse 32

सापि क्षेमंकरीनाम ततः प्रभृति कीर्त्यते । कात्यायन्यपि या प्रोक्ता महिषासुरमर्दिनी

ત્યાંથી તે દેવી ‘ક્ષેમંકરી’ નામે કીર્તિત થાય છે। તે જ ‘કાત્યાયની’ તરીકે પણ પ્રખ્યાત—મહિષાસુરમર્દિની।

Verse 33

यस्तां चैत्रसिते पक्षे संप श्येदष्टमीदिने । तस्याभीष्टा भवेत्सिद्धिः सर्वदैव द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો, જે ચૈત્ર માસના શુક્લ પક્ષની અષ્ટમીના દિવસે તેમના દર્શન કરે છે, તેને અભીષ્ટ સિદ્ધિ મળે છે; નિશ્ચિત રીતે સફળતા પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 34

एतद्वः सर्वमाख्यातं रैवतेश्वरवर्णनम् । क्षेमंकर्याः प्रभावं च सर्वपातकनाशनम्

આ રીતે મેં તમને રૈવતેશ્વરનું સંપૂર્ણ વર્ણન તથા ક્ષેમંકરી દેવીનો તે પ્રભાવ પણ કહ્યો, જેના દ્વારા સર્વ પાપોનો નાશ થાય છે.

Verse 118

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहिताया षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये क्षेमंकरीरैवतेश्वरोत्पत्तितीर्थ माहात्म्यवर्णननामाष्टादशोत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના છઠ્ઠા ગ્રંથ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘ક્ષેમંકરી તથા રૈવતેશ્વર ઉત્પત્તિ-તીર્થના માહાત્મ્યનું વર્ણન’ નામનો એકસો અઢારમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।