Adhyaya 87

Verse 1

सूत उवाच । तथा तत्रास्ति विप्रेन्द्राः सोमस्यायतनं शुभम् । यस्यापि दर्शनादेव मुच्यते पातकैर्नरः

સૂત બોલ્યા—હે વિપ્રેન્દ્રો, ત્યાં સોમ (ચંદ્રદેવ)નું એક શુભ આયતન છે; જેના માત્ર દર્શનથી જ મનુષ્ય પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 2

सोमवारे तु संप्राप्ते सोमस्य ग्रहणे नरः । यस्तं पश्यति पापोऽपि नरकं न स पश्यति

સોમવાર આવે ત્યારે, સોમ (ચંદ્ર) ગ્રહણકાળે જે કોઈ તેને દર્શન કરે છે, તે પાપી હોવા છતાં નરકનું દર્શન કરતો નથી।

Verse 3

ऋषय ऊचुः । सर्वेषामेव देवानां दृश्यंतेऽत्र समाश्रयाः । अत्र चंद्रस्य चैवैकः कथं जातः समाश्रयः

ઋષિઓએ કહ્યું—અહીં સર્વ દેવોના આશ્રયસ્થાનો દેખાય છે; તો અહીં ચંદ્રનું આ એક વિશેષ આશ્રય કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયું?

Verse 4

एतन्नः सूतपुत्रातिचित्रं मनसि वर्तते । तस्माद्वद महाभाग सर्वं त्वं वेत्स्यशेषतः

હે સૂતપુત્ર! આ વાત અમારા મનમાં અતિ અદ્ભુત લાગે છે; તેથી, હે મહાભાગ, તમે સર્વ કંઈ સંપૂર્ણ જાણો છો—કૃપા કરીને કહો।

Verse 5

सूत उवाच । एनज्जगद्द्विजश्रेष्ठाः सर्वं सोममयं स्मृतम् । तस्मात्प्रतिष्ठिते तस्मिंस्त्रैलोक्यं स्यात्प्रतिष्ठितम्

સૂતએ કહ્યું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! આ સમગ્ર જગત સોમમય તરીકે સ્મૃત છે; તેથી તે ત્યાં પ્રતિષ્ઠિત થાય ત્યારે ત્રિલોક પણ પ્રતિષ્ઠિત થાય છે।

Verse 6

एताश्चौषधयः सर्वाः सस्याद्याश्चेह भूतले । सर्वाः सोममयास्ताश्च याभिर्जीवंति जंतवः

આ ભૂતલ પરની સર્વ ઔષધિઓ તથા ધાન્યાદિ પાકો—જેનાથી પ્રાણીઓ જીવિત રહે છે—તે બધાં નિશ્ચયે સોમમય છે।

Verse 7

तस्माद्ब्रह्मादयो देवाः सोमं प्राप्य क्रमाद्द्विजाः । तृप्तिं यांति परां हृष्टा यतस्तस्माद्वरोऽत्र सः

આથી, હે દ્વિજોએ, બ્રહ્મા આદિ દેવો ક્રમશઃ સોમને પ્રાપ્ત કરીને પરમ તૃપ્તિ પામે છે અને હર્ષિત થાય છે; તેથી અહીં તે મહાન વર (વરદાન) છે.

Verse 8

अग्निष्टोमादयो यज्ञास्तथा सोमे प्रतिष्ठिताः । तस्य पानाद्यतस्तृप्तिं तत्र यांति द्विजोत्तमाः

અગ્નિષ્ટોમ આદિ યજ્ઞો સોમમાં જ પ્રતિષ્ઠિત છે. કારણ કે તેના પાનથી તૃપ્તિ મળે છે, તેથી ઉત્તમ દ્વિજોએ તે તૃપ્તિ માટે ત્યાં જાય છે.

Verse 9

एतस्मात्कारणात्सोमः सर्वेषामधिकः स्मृतः । देवानां दानवानां च स हि पूज्यतमः स्मृतः

આ કારણથી સોમ સર્વથી અધિક ગણાય છે. દેવો અને દાનવો—બન્નેમાં તે જ સર્વाधिक પૂજ્ય માનવામાં આવે છે.

Verse 10

यथान्येषां सुरेन्द्राणां हर्म्याणि धरणीतले । क्रियन्ते रात्रिनाथस्य तद्वत्कुर्वंति मानवाः

જેમ અન્ય દેવೇಂದ್ರો માટે ધરતી પર ભવ્ય પ્રાસાદ-મંદિરો બનાવવામાં આવે છે, તેમ જ માનવો રાત્રિનાથ (ચંદ્રદેવ) માટે પણ બનાવે છે.

Verse 11

यैर्येर्नरैर्निशेशस्य प्रासादो विहितः क्षितौ । तेते मुक्तिपदं प्राप्ताः कृत्वाऽथ शुभसंचयम्

જેઓ જેઓ મનુષ્યોએ ધરતી પર નિશેશ (ચંદ્રદેવ) માટે પ્રાસાદ-મંદિર બનાવ્યું છે, તેઓ સૌ શુભ પુણ્યનો સંચય કરીને મુક્તિપદને પ્રાપ્ત થયા છે.

Verse 12

यन्महेश्वरहर्म्याणां सहस्रेण भवेच्छुभम् । तदेके नैव चंद्रस्य प्राप्नुवंति शुभं नराः

મહેશ્વરના હજાર પ્રાસાદ-મંદિરો દ્વારા જે શુભ પુણ્ય થાય છે, તે જ પુણ્ય કેટલાક મનુષ્યો માત્ર ચંદ્રદેવના (મંદિર-નિર્માણ)થી પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 13

अथ चन्द्रोत्थहर्म्यस्य माहात्म्यं तद्द्विजोत्तमाः । ज्ञात्वा ब्रह्मादयो देवा भयसंत्रस्तमानसाः । तद्विघ्नार्थमिदं प्रोचुर्मेरुमूर्धानमाश्रिताः

પછી, હે દ્વિજોત્તમો, આ ચંદ્રોત્થ પ્રાસાદ-મંદિરનું માહાત્મ્ય જાણી બ્રહ્મા આદિ દેવો મનમાં ભયથી વ્યાકુળ થયા; મેરુના શિખરનો આશ્રય લઈને તેને વિઘ્ન કરવા માટે આ વાત બોલ્યા।

Verse 14

सौम्यर्क्षे सोमवारेण सौम्ये मासि च संस्थिते । तिथौ च सोमदेवत्ये प्राप्ते सोमग्रहे तथा । सकारैः पंचभिर्युक्ते काले सोमस्य मंदिरम्

જ્યારે નક્ષત્ર શુભ હોય, સોમવાર હોય, શુભ માસ ચાલતો હોય, સોમદેવતાની તિથિ આવે અને સોમગ્રહ પણ ઉદિત હોય—અને ‘સ’ના પાંચ શુભ અંગોથી યુક્ત સમયમાં—સોમદેવનું મંદિર સ્થાપવું જોઈએ।

Verse 15

य एकाहेन संपाद्य प्रासादं स्थापयिष्यति । चंद्रं स सर्वदेवोत्थहर्म्यस्याप्नोति सत्फलम्

જે એક જ દિવસે કાર્ય પૂર્ણ કરીને ચંદ્રદેવનું પ્રાસાદ-મંદિર સ્થાપે છે, તે સર્વ દેવોથી ઉત્પન્ન પ્રાસાદ-શ્રાઇન સમાન સત્ય ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 16

सहस्रगुणितं सम्यक्छ्रद्धापूतेन चेतसा । अन्यथा यस्तु चंद्रस्य प्रासादं प्रकरिष्यति

શ્રદ્ધાથી પવિત્ર થયેલા ચિત્તથી વિધિપૂર્વક કરાય તો ફળ સહસ્રગણિત થાય છે; પરંતુ જે અન્યથા (અશ્રદ્ધા કે અવిధિથી) ચંદ્રદેવનું પ્રાસાદ-મંદિર કરાવે, તેનું ફળ ક્ષીણ થાય છે।

Verse 17

वंशोच्छेदं समासाद्य नरकं स प्रयास्यति । एतस्मात्कारणाद्भीता न कुर्वंति नरा भुवि

વંશચ્છેદ પામીને તે નરકમાં જાય છે. આ કારણથી ભયભીત થઈ પૃથ્વી પરના લોકો તે અયોગ્ય કર્મ કરતા નથી.

Verse 18

प्रासादं रात्रिनाथस्य सुपुण्यमपि सद्द्विजाः । य एष रात्रिनाथस्य क्षेत्रेऽत्रैव व्यवस्थितः

હે સદ્દ્વિજોએ, રાત્રિનાથનો આ અતિ પુણ્યમય પ્રાસાદ રાત્રિનાથના આ ક્ષેત્રમાં અહીં જ સ્થાપિત છે.

Verse 19

प्रासादस्त्वंबरीषेण भूभुजा स विनिर्मितः । कथंचित्समयं प्राप्य यथोक्तं शास्त्रचिंतकैः

આ પ્રાસાદ ભૂભુજ રાજા અંબરીષે નિર્માણ કરાવ્યો. યોગ્ય સમય પ્રાપ્ત કરીને શાસ્ત્રવિચારકોના ઉપદેશ મુજબ તેણે યથાવિધિ બાંધ્યો.

Verse 20

तस्यैवोत्तरदिग्भागे द्वितीयोऽन्यः प्रतिष्ठितः । चन्द्रमा धंधुमारेण तद्वत्सोऽपि प्रतिष्ठितः

એ જ પ્રાસાદના ઉત્તર દિશાભાગમાં બીજો એક—દ્વિતીય મંદિર—પ્રતિષ્ઠિત થયું. ત્યાં ધંધુમારે ચંદ્રમાની સ્થાપના કરી; તેમ જ તેના પુત્રે પણ સ્થાપના કરી.

Verse 21

ततश्च तौ महीपालौ तत्प्रभावादुभौ द्विजाः । गतौ च परमां सिद्धिं जन्ममृत्युविवर्जिताम्

ત્યારબાદ, હે દ્વિજોએ, તે (ક્ષેત્રના) પ્રભાવથી તે બંને રાજાઓ જન્મ-મૃત્યુથી રહિત એવી પરમ સિદ્ધિને પ્રાપ્ત થયા.

Verse 22

प्रासादोऽन्यस्तृतीयस्तु क्षेत्रे प्राभासिके तथा । इक्ष्वाकुणा नरेंद्रेण श्रद्धायुक्तेन निर्मितः

પ્રાભાસિક પવિત્ર ક્ષેત્રમાં તેવી જ રીતે ત્રીજો એક અન્ય પ્રાસાદ (મંદિર) પણ બન્યો; શ્રદ્ધાયુક્ત નરેન્દ્ર ઇક્ષ્વાકુએ તેનું નિર્માણ કરાવ્યું.

Verse 23

प्रासादत्रयमेतद्धि मुक्त्वात्र धरणीतले । अपरो नास्ति चन्द्रस्य सत्यमेतन्मयोदितम् । एकोऽस्ति नर्मदातीरे पुण्ये रेवोरिसंगमे

પૃથ્વી પર અહીં આ ત્રણ પ્રાસાદો સિવાય ચંદ્રનો બીજો (એવો) મંદિર નથી—આ સત્ય મેં કહ્યું છે. તેમ છતાં નર્મદા-તીરે, પવિત્ર રેવા-સંગમે એક વધુ છે.

Verse 24

एतद्वः सर्वमाख्यातं चन्द्रमाहात्म्यमुत्तमम् । पठतां शृण्वतां चापि सर्वपातकनाशनम्

ચંદ્રનું આ ઉત્તમ માહાત્મ્ય મેં તમને સર્વને સંપૂર્ણ રીતે કહેલું છે. જે તેનો પાઠ કરે છે અને જે તેને સાંભળે છે, તેમના સર્વ પાપોનો નાશ થાય છે.

Verse 87

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठेनागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहत्म्ये सोमप्रासादमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડના હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘સોમ-પ્રાસાદ-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો સત્તાસીમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.