Adhyaya 172
સૂત કહે છે—વસિષ્ઠને હાનિ પહોંચાડવા ‘છિદ્ર’ શોધતા વિશ્વામિત્રે મહાસરસ્વતી નદીનું આવાહન કર્યું. નદી સ્ત્રીરૂપે પ્રગટ થઈ ઉપદેશ પૂછે ત્યારે વિશ્વામિત્રે આજ્ઞા કરી—વસિષ્ઠ સ્નાન કરે ત્યારે તું વેગથી ઊછળી તેને મારી નજીક લાવ, જેથી હું તેનો વધ કરી શકું. સરસ્વતીએ ઇનકાર કર્યો—મહાત્મા વસિષ્ઠ સામે દ્રોહ નહીં કરું; બ્રાહ્મણવધ અધર્મ છે. તે ધર્મવચન કહે છે કે બ્રાહ્મણહત્યાનો મનમાં પણ સંકલ્પ થાય તો કઠોર પ્રાયશ્ચિત્ત જોઈએ, અને એવી હત્યાનું વાણીથી સમર્થન પણ શુદ્ધિકર્મ વિના શુદ્ધ થતું નથી. ક્રોધિત વિશ્વામિત્રે શાપ આપ્યો—મારી આજ્ઞા ન માનવાથી તારા જળ રક્તપ્રવાહ બનશે. તેણે સાત વાર જળનું અભિમંત્રિત કરીને નદીમાં નાખ્યું; તરત જ શંખસમાન શ્વેત અને પરમ પુણ્યદાયક સરસ્વતીજળ પણ રક્ત બની ગયું. ભૂત-પ્રેત-નિશાચર ભેગા થઈ પીવા લાગ્યા અને ઉલ્લાસ કરવા લાગ્યા; તપસ્વી અને સ્થાનિક લોકો દૂર સ્થળે ખસી ગયા. વસિષ્ઠ અર્બુદ પર્વત તરફ ગયા. વિશ્વામિત્ર ચામત્કારપુર જઈ હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાં ઘોર તપ કરીને સર્જનશક્તિમાં બ્રહ્મા સમાન થવા યોગ્ય સામર્થ્ય પામ્યો. અંતે ફરી કહેવામાં આવે છે—વિશ્વામિત્રના શાપથી સરસ્વતીનું જળ રક્ત થયું અને ચંડશર્મા આદિ બ્રાહ્મણો સ્થળાંતરિત થયા.
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । ततःप्रभृति च्छिद्राणि विश्वामित्रो निरीक्षयन् । वसिष्ठस्य वधार्थाय संस्थितो द्विजसत्तमाः
સૂત બોલ્યા—ત્યાંથી દ્વિજશ્રેષ્ઠ વિશ્વામિત્ર વસિષ્ઠના વધ માટે છિદ્રો (દુર્બળતાઓ) શોધતો શોધતો સજ્જ રહી સ્થિત રહ્યો.
Verse 2
आत्मशक्तिप्रभावेन मशकस्य यथा गजः । अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते विश्वामित्रेण सा नदी
પોતાની શક્તિના પ્રભાવથી, જેમ મચ્છર હાથી બની જાય; બીજા દિવસે વિશ્વામિત્ર આવ્યા ત્યારે તે નદી…
Verse 3
समाहूता समायाता द्रुतं सा स्त्रीस्वरूपिणी । अब्रवीत्प्रांजलिर्भूत्वा आदेशो दीयतां मम । ब्रह्मर्षे येन कार्येण समाहूतास्मि सांप्रतम्
આહ્વાન થતાં તે સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરીને ત્વરિત આવી. હાથ જોડીને બોલી—હે બ્રહ્મર્ષિ, મને આજ્ઞા આપો; કયા કાર્ય માટે મને અત્યારે બોલાવવામાં આવી છે?
Verse 4
विश्वामित्र उवाच । यदा निमज्जनं कुर्यात्तव तोये महानदि । परमं वेगमास्थाय तदाऽनय ममांतिकम्
વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—હે મહાનદી! જ્યારે વસિષ્ઠ તારા જળમાં નિમજ્જન કરે, ત્યારે પરમ વેગ ધારણ કરીને તેને મારા નજીક લઈ આવ।
Verse 5
पूर्णश्रोत्रं जले नैव व्याकुलांगं व्यवस्थितम् । निहन्मि येन शीघ्रं च नान्यच्छिद्रं प्रलक्षये
તે જળમાં ઊભો છે; કાન પાણીથી ભરાયેલા, અંગો વ્યાકુલ અને અસ્થિર. ‘હું કયા ઉપાયથી તેને શીઘ્ર સંહારું? બીજું કોઈ છિદ્ર (દુર્બળ સ્થાન) મને દેખાતું નથી.’
Verse 6
एवमुक्ता तदा तेन विश्वामित्रेण सा नदी । वित्रस्ता भयसंयुक्ता शापाद्वाक्यमुवाच सा
વિશ્વામિત્રે એમ કહ્યે ત્યારે તે નદી ભયથી કંપી ઊઠી; શાપના ભયથી યુક્ત થઈ તેણે પ્રતિઉત્તરમાં વચન કહ્યું।
Verse 7
नाहं द्रोहं करिष्यामि वसिष्ठस्य महात्मनः । ब्रह्मर्षे न च ते युक्तं कर्तुं वै ब्रह्मणो वधम्
હું મહાત્મા વસિષ્ઠ પ્રત્યે દ્રોહ નહીં કરું. હે બ્રહ્મર્ષિ! તારે માટે બ્રાહ્મણવધ કરવો યોગ્ય નથી.
Verse 8
यदि त्वं ब्रह्मणा प्रोक्तो ब्रह्मर्षिः स्वयमेव तु । कामान्नायं वसिष्ठस्तु तस्मात्कोपं परित्यज
જો સ્વયં બ્રહ્માએ તને બ્રહ્મર્ષિ તરીકે ઘોષિત કર્યો હોય, તો કામનાના વશમાં ન થા. આ વસિષ્ઠ વિરોધયોગ્ય નથી; તેથી ક્રોધ ત્યજી દે.
Verse 9
मनसापि वधं यस्तु ब्राह्मणस्य विचिंतयेत् । तप्तकृच्छ्रेण मुच्येत मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्
જે મનમાં પણ બ્રાહ્મણવધનો વિચાર કરે—સ્વાયંભુવ મનુએ કહ્યું છે—તે પાપમાંથી માત્ર ‘તપ્તકૃચ્છ્ર’ નામના કઠોર પ્રાયશ્ચિત્તથી જ મુક્ત થાય છે।
Verse 10
वाचया प्रवदेद्यस्तु ब्राह्मणस्य वधं नरः । चांद्रायणेन शुद्धिः स्यात्तस्य देवोऽब्रवीदिदम्
જે પુરુષ વાણીથી બ્રાહ્મણવધની વાત બોલે, તેની શુદ્ધિ ‘ચાન્દ્રાયણ’ વ્રતથી થાય—એવું દેવવચન કહે છે।
Verse 11
तस्मान्नाहं करिष्यामि तव वाक्यं कथंचन । वसिष्ठार्थं तु यत्प्रोक्तं कुरु यत्तव रोचते
અતએવ હું તારો આદેશ કોઈ રીતે પણ નહીં કરું. વસિષ્ઠ અંગે જે કરવાનું હોય, તે તને જેમ યોગ્ય લાગે તેમ તું જાતે કર।
Verse 12
तच्छ्रुत्वा कुपितस्तस्या विश्वामित्रो द्विजोत्तमाः । शशाप तां नदीं श्रेष्ठां यत्तद्वक्ष्यामि श्रूयताम्
આ સાંભળીને દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ વિશ્વામિત્ર ક્રોધિત થયો અને તેણે તે ઉત્તમ નદીને શાપ આપ્યો. “હવે હું જે કહું છું તે સાંભળો.”
Verse 13
यस्मात्पापे वचो मह्यं न कृतं कुनदि त्वया । तस्माद्रक्तप्रवाहस्ते जलजोऽयं भविष्यति
હે પાપિની નદી! તું મારું વચન ન કર્યું; તેથી તારો આ જલજ પ્રવાહ રક્તપ્રવાહ બની જશે।
Verse 14
एवमुक्त्वा करात्तोयं सप्तवाराभिमंत्रितम् । चिक्षेपाथ जले तस्याः क्रोधसंरक्तलोचनः
આમ કહીને, ક્રોધથી લાલ થયેલી આંખોવાળો તે હાથમાં જળ લઈને તેને સાત વાર મંત્રથી અભિમંત્રિત કરી, પછી તે તેણીના જળમાં ફેંકી દીધું।
Verse 15
ततश्च तत्क्षणाज्जातं तत्तोयं रुधिरं द्विजाः । सारस्वतं सुपुण्यं च यदासीच्छंखसंनिभम्
તત્ક્ષણે, હે દ્વિજોઃ, તે જળ રક્ત બની ગયું—જોકે તે અતિ પુણ્યમય સારસ્વત જળ હતું, જે પહેલાં શંખ સમાન તેજસ્વી હતું।
Verse 16
एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता भूतप्रेतनिशाचराः । पीत्वापीत्वा प्रनृत्यंति गायंति च हसंति च
એ દરમ્યાન ભૂત, પ્રેત અને નિશાચરો ત્યાં આવી પહોંચ્યા; વારંવાર પીીને તેઓ નાચવા લાગ્યા, ગાવા લાગ્યા અને હસવા લાગ્યા।
Verse 17
ये तत्र तापसाः केचित्तटे तस्या व्यवस्थिताः । ते सर्वेऽपि च तां त्यक्ता दूरदेशं समाश्रिताः
ત્યાં તેણીના કિનારે વસતા કેટલાક તપસ્વીઓ—તે બધા જ તે સ્થાન ત્યજીને દૂર દેશમાં આશ્રયે ગયા।
Verse 18
बहिर्वासाश्च ये तत्र नागराः समवस्थिताः । चण्डशर्म प्रभृतयस्तेऽपि याताः सुदूरतः
અને ત્યાં ઉપનગરમાં વસતા નાગર લોકો—ચંડશર્મ વગેરે—તેઓ પણ બહુ દૂર ચાલી ગયા।
Verse 19
वसिष्ठोऽपि मुनिश्रेष्ठो जगामार्बुदपर्वतम् । विश्वामित्रस्तु विप्रर्षिश्चमत्कारपुरं गतः
મુનિશ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠ પણ અર્બુદ પર્વત પર ગયા; અને બ્રહ્મર્ષિ વિશ્વામિત્ર ચમત્કારપુરમાં ગયા.
Verse 20
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यत्स्थितं विप्रसंकुलम् । तत्राश्रमपदं कृत्वा तपस्तेपे सुदारुणम्
બ્રાહ્મણોથી ભરપૂર હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં ત્યાં આશ્રમસ્થાન રચીને તેમણે અતિ કઠોર તપ કર્યું.
Verse 21
येन सृष्टिक्षमो जातः स्पर्धते ब्रह्मणा सह । एतद्वः सर्वमाख्यातं यथा सारस्वतं जलम्
જેનાથી તે સૃષ્ટિ કરવા સમર્થ થયો અને બ્રહ્મા સાથે પણ સ્પર્ધા કરવા લાગ્યો—સારસ્વત જળ જેમ થયું, તે બધું મેં તમને કહી દીધું.
Verse 22
रुधिरत्वमनुप्राप्तं विश्वामित्रस्य शापतः । चंडशर्मादयो विप्रा यथा देशांतरं गताः
વિશ્વામિત્રના શાપથી તે જળ રક્તરૂપ બન્યું; અને ચંડશર્મા વગેરે બ્રાહ્મણો જેમ અન્ય દેશમાં ગયા—તે પણ વર્ણવાયું છે.