Adhyaya 260
આ અધ્યાયમાં શાલગ્રામ-કથાનકના સંદર્ભે શરૂ થયેલો તત્ત્વચર્ચાનો પ્રવાહ આગળ વધે છે. મહેશ્વરના પ્રાકટ્યનું સ્મરણ કરાવી લિંગ-સ્વરૂપનું તત્ત્વ સમજાવવામાં આવ્યું છે. શાલગ્રામ-રૂપે હરિની ભક્તિપૂર્વક પૂજા અને હરિ-હર (વિષ્ણુ-શિવ) યુગલ દેવતાઓની વિશેષ કરીને ચાતુર્માસ્ય કાળમાં આરાધના મહિમાવંત ગણાઈ છે; તેને સ્વર્ગ અને મોક્ષ આપનાર સાધના તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે. સાથે ધર્માચરણના આધારરૂપ નિયમો પણ જણાવાયા છે—વેદોક્ત કર્મ, ઇષ્ટ-પૂર્ત કર્મ, પંચાયતન પૂજા, સત્યવચન અને લોભમુક્ત જીવન. પાત્રતા અને નૈતિક ઘડતર અંગે વિવેક, બ્રહ્મચર્ય અને દ્વાદશાક્ષર મંત્રનું ધ્યાન મુખ્ય સાધન ગણાયું છે. મંત્ર ન હોય તો પણ સોળ ઉપચારોથી પૂજા કરવી એમ કહ્યું છે; અંતે રાત્રિ પસાર થતાં સૌ પ્રસ્થાન કરે છે અને શ્રવણ-પઠન-ઉપદેશથી પુણ્યક્ષય થતો નથી એવી ફલશ્રુતિ આપવામાં આવી છે.
Shlokas
Verse 1
गालव उवाच । इति ते कथितं सर्वं शालग्रामकथानकम् । महेश्वरस्य चोत्पत्तिर्यथा लिंगत्वमाप सः
ગાલવ બોલ્યા—આ રીતે મેં તમને શાલગ્રામનું સમગ્ર કથાનક તથા મહેશ્વરની ઉત્પત્તિ અને તેઓ કેવી રીતે લિંગરૂપ ધારણ કરવા લાગ્યા તે બધું કહી દીધું।
Verse 2
तस्माद्वरं लिंगरूपं शालग्रामगतं हरिम् । येऽर्चयंति नरा भक्त्या न तेषां दुःखयातनाः
અતએવ શાલગ્રામમાં લિંગસદૃશ રૂપે સ્થિત હરિનું ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરવું શ્રેષ્ઠ છે; જે મનુષ્યો એમ પૂજે છે તેમને દુઃખદ યાતનાઓ થતી નથી।
Verse 3
चातुर्मास्ये समायाते विशेषात्पूजयेच्च तौ । अर्चितौ यावभेदेन स्वर्गमोक्षप्रदायकौ
ચાતુર્માસ્ય આવી પહોંચે ત્યારે તે બંનેનું વિશેષ રીતે પૂજન કરવું જોઈએ; યવદાણા જેટલા પણ અલ્પ ભેદથી અર્ચિત થાય તો પણ તેઓ સ્વર્ગ અને મોક્ષ આપનાર બને છે।
Verse 4
देवौ हरिहरौ भक्त्या विप्रवह्निगवां गतौ । येऽर्चयंति महाशूद्र तेषां मोक्षप्रदोहरिः
હરિ-હર એવા બે દેવ ભક્તિથી બ્રાહ્મણો, પવિત્ર અગ્નિ અને ગાયોનું સેવન કરવાથી પ્રસન્ન થાય છે. હે મહાશૂદ્ર, જે અર્ચના કરે છે તેમના માટે હરિ મોક્ષદાતા બને છે।
Verse 5
वेदोक्तं कारयेत्कर्म पूर्तेष्टं वेदतत्परः । पंचायतनपूजा च सत्यवादो ह्यलोलता
વેદમાં તત્પર વ્યક્તિએ વેદોક્ત કર્મ—ઇષ્ટ અને પૂર્ત—બન્ને કરાવાં; તેમજ પંચાયતનપૂજા, સત્યવચન અને અચંચળ સ્થિરતા પાળવી।
Verse 6
विवेकादिगुणैर्युक्तः स शूद्रो याति सद्गतिम् । ब्रह्मचर्यं तपो नान्यद्द्वादशाक्षरचिंतनात् १
વિવેક વગેરે ગુણોથી યુક્ત શૂદ્ર પણ સદ્ગતિને પામે છે. તેના માટે બ્રહ્મચર્ય અને દ્વાદશાક્ષર મંત્રનું ચિંતન જ પરમ તપ છે; એથી શ્રેષ્ઠ બીજું નથી.
Verse 7
मन्त्रैर्विना षोडश सोपचारैः कार्या सुपूजा नरकादिहंतुः । यथा तथा वै गिरिजापतेश्च कार्या महा शूद्र महाघहंत्री
મંત્રો વિના પણ ષોડશોપચારોથી ઉત્તમ પૂજા કરવી જોઈએ; તે નરકાદિ દુર્ગતિઓનો નાશ કરે છે. એ જ રીતે, હે મહાશૂદ્ર, ગિરિજાપતિ શિવની મહાપૂજા કર; તે મહાપાપનાશિની છે.
Verse 8
ब्रह्मोवाच । एवं कथयतोरेषा रजनी क्षयमाययौ । सच्छूद्रो गालवश्चैव शिष्यैश्च परिवारितः
બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે વાત કરતાં કરતાં તે રાત્રિ સમાપ્ત થઈ ગઈ. અને તે સત્શૂદ્ર તથા ગાલવ પણ પોતાના શિષ્યોથી પરિભ્રમિત હતા.
Verse 9
स तेन पूजितो विप्रो ययौ शीघ्रं निजाश्रमम्
તેના દ્વારા પૂજિત તે વિપ્ર ઝડપથી પોતાના આશ્રમમાં ગયો.
Verse 10
य इमं श्रुणुयान्मर्त्यो वाचयेत्पाठयेच्च वा । श्लोकं वा सर्वमपि च तस्य पुण्यक्षयो न हि
જે મનુષ્ય આને સાંભળે, અથવા પોતે પાઠ કરે, અથવા પાઠ કરાવે—એક શ્લોક હોય કે સમગ્ર પાઠ—તેના પુણ્યનો ક્યારેય ક્ષય થતો નથી.
Verse 260
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्य माहात्म्ये पैजवनोपाख्याने षष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત, શેષશાયી ઉપાખ્યાનમાં, બ્રહ્મા-નારદ સંવાદમાં, ચાતુર્માસ્યમાહાત્મ્ય તથા પૈજવન ઉપાખ્યાનમાં, બે સો સાઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।