Adhyaya 276

Verse 1

सूत उवाच । तथान्येऽपि वसन्तीह रुद्रा एकादशैव तु । सञ्जाता ब्राह्मणश्रेष्ठा मुनीनां हितकाम्यया

સૂત બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ! અહીં અન્ય રુદ્રો પણ વસે છે; તેઓ ખરેખર અગિયાર, મુનિઓના હિતની ઇચ્છાથી પ્રकट થઈ અહીં નિવાસ કરે છે।

Verse 2

यैर्दृष्टैः पूजितै र्वापि स्तुतैर्वाथ नमस्कृतैः । विपाप्मा जायते मर्त्यः सर्वदोषविवर्जितः

જેનાં દર્શન, પૂજન, સ્તુતિ અથવા નમસ્કારથી મનુષ્ય પાપમુક્ત બની સર્વ દોષોથી રહિત થાય છે।

Verse 3

ऋषय ऊचुः । एक एव श्रुतो रुद्रो न द्वितीयः कथंचन । गौरी भार्याप्रिया यस्य स्कन्दः पुत्रः प्रकीर्तितः

ઋષિઓએ કહ્યું—અમે સાંભળ્યું છે કે રુદ્ર એક જ છે; કોઈ રીતે પણ બીજો નથી. જેમની પ્રિય પત્ની ગૌરી છે અને જેમનો પુત્ર સ્કંદ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 4

तेनैकं विद्महे रुद्रं नान्यमीशं कथंचन । तस्माद्ब्रूहि महाभाग सर्वानेतान्सुविस्तरात्

અતએવ અમે રુદ્રને જ એકમાત્ર ઈશ્વર તરીકે જાણીએ છીએ; કોઈ રીતે પણ બીજો સ્વામી નથી. તેથી, હે મહાભાગ, આ બધું અમને વિસ્તારે કહો।

Verse 5

सूत उवाच । सत्यमेतन्महाभागा यद्भवद्भिरुदाहृतम् । एक एव स्थितो रुद्रो न द्वितीयः कथंचन

સૂતએ કહ્યું—હે મહાભાગો, તમે જે કહ્યું તે સત્ય છે. રુદ્ર એક જ સ્થિત છે; કોઈ રીતે પણ બીજો નથી।

Verse 6

परं यथा च सञ्जाता रुद्रा एकादशात्र भोः । तथाहं कीर्तयिष्यामि शृणुध्वं सुसमाहिताः

હવે, હે ભોઃ, અહીં એકાદશ રુદ્રો જેમ ઉત્પન્ન થયા તેમ હું વર્ણન કરીશ. તમે સૌ સ્થિર ચિત્તે સાંભળો।

Verse 7

वाराणस्यां पुरा संस्था मुनयः शंसितव्रताः । हाटकेश्वरदेवस्य दर्शनार्थं समुत्सुकाः

પૂર્વકાળે વારાણસીમાં પ્રશંસિત વ્રતોમાં સ્થિત મુનિઓ હાટકેશ્વર દેવના દર્શન માટે અત્યંત ઉત્સુક બન્યા।

Verse 8

प्रस्थिताः समयं कृत्वा स्पर्धमानाः परस्परम् । अहंपूर्वमहं पूर्वं वीक्षयिष्यामि तं विभुम्

તેઓ સમય નક્કી કરીને પ્રસ્થાન કર્યા અને પરસ્પર સ્પર્ધા કરતા બોલ્યા—“હું પહેલાં, હું પહેલાં; હું જ તે વિભુનું પ્રથમ દર્શન કરીશ।”

Verse 9

सर्वेषामग्रतो भूत्वा पाताले हाटकेश्वरम् । यश्चादौ तत्र गत्वा च नेक्षयिष्यति तं हरम् । सर्वेषां श्रमजं पापं तस्यैकस्य भविष्यति

“જે સૌની આગળ થઈ પાતાળમાં હાટકેશ્વર સુધી પહોંચે અને ત્યાં પહેલાં જઈને પણ તે હરનું દર્શન ન કરે, તો સૌના પરિશ્રમજન્ય પાપ એકલા તેના પર જ આવશે।”

Verse 10

एवमुक्त्वा ततः सर्वे वाराणस्यां ततः परम् । प्रस्थिता धावमानाश्च वेगेन महता ततः

આવું કહીને તેઓ બધા વારાણસીમાંથી આગળ પ્રસ્થાન કર્યા અને મહા વેગથી દોડતા આગળ વધ્યા।

Verse 11

एतस्मिन्नन्तरे देवो हाटकेश्वरसंज्ञितः । ज्ञात्वा तेषामभिप्रायं मिथः स्पर्द्धासमुद्भवम् । आत्मनो दर्शनार्थाय बहुभक्तिपुरस्कृतम्

એ દરમિયાન હાટકેશ્વર નામના દેવે તેમની પરસ્પર સ્પર્ધાથી ઉત્પન્ન અભિપ્રાય જાણીને, બહુ ભક્તિથી યુક્ત પોતાના દર્શનની તેમની ઇચ્છા સમજી લીધી।

Verse 12

लघुना रक्ष्यमाणेन सर्वेषां च महात्मनाम् । नागरंध्रेण निष्क्रम्य पातालाच्चैव तत्क्षणात्

ઝડપી રક્ષકના સંરક્ષણમાં, સર્વ મહાત્માઓના હિતાર્થે, તે ‘નાગર-રંધ્ર’ દ્વારા નીકળી પાતાળમાંથી પણ તત્ક્ષણે પ્રગટ થયો।

Verse 13

एकादशप्रकारं स कृत्वा रूपं मनोहरम् । त्रिशूलभृत्त्रिनेत्रं च कपर्देन विभूषितम्

તેણે એકાદશ પ્રકારનું મનોહર રૂપ ધારણ કર્યું; ત્રિશૂલધારી, ત્રિનેત્ર અને જટાજૂટ (કપર્દ)થી વિભૂષિત થઈ પ્રગટ થયો।

Verse 15

ततस्ते वै समालोक्य पुरस्थं वृषभध्वजम् । जानुभ्यां धरणीं गत्वा स्तुतिं चक्रुस्ततस्ततः

પછી તેઓ સામે ઊભેલા વૃષભધ્વજ પ્રભુને જોઈ, ઘૂંટણીએ ધરતી પર નમી પડ્યા અને વારંવાર સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।

Verse 16

एको जानाति देवोऽयं मम संदर्शनं गतः । देवदेवो महादेवः प्रथमं भक्तवत्सलः

આ દેવ જ એકલો જાણે છે—તે મને દર્શન આપવા આવ્યો છે; દેવોના દેવ મહાદેવ, સર્વપ્રથમ અને ભક્તવત્સલ।

Verse 17

अन्यो जानाति मे पूर्वं जातस्ते तापसोत्तमः । स्तुतिं चक्रुश्च विप्रेंद्रा जानुभ्यामवनिं गताः

હે તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ! બીજો કોઈ મારા પૂર્વકર્મોને જાણે છે; અને તે વિપ્રેન્દ્રો ઘૂંટણીએ ધરતી પર નમીને સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।

Verse 18

तापसा ऊचुः । नमो देवाधिदेवाय सर्वदेवमयाय च । नमः शांताय सूक्ष्माय नमश्चांधकभेदिने

તપસ્વીઓએ કહ્યું— દેવાધિદેવ, સર્વદેવમય પ્રભુને નમસ્કાર. શાંત અને સૂક્ષ્મ સ્વરૂપવાળાને નમસ્કાર; અંધકનો સંહાર કરનારને નમસ્કાર.

Verse 19

नमोऽस्तु सर्वरुद्रेभ्यो ये दिवं संश्रिताः सदा । जीवापयंति जगतीं वायुभिश्च पृथग्विधैः

સદા સ્વર્ગમાં નિવાસ કરનાર સર્વ રુદ્રોને નમસ્કાર; વિવિધ પ્રકારના પ્રાણવાયુઓ દ્વારા તેઓ આ જગતને જીવંત રાખી ધારણ કરે છે.

Verse 20

नमोऽस्तु सर्वरुद्रेभ्यो ये स्थिता वारुणीं दिशम् । रक्षंति सर्वलोकांश्च पिशाचानां दुरात्मनाम्

વરুণની દિશા (પશ્ચિમ)માં સ્થિત સર્વ રુદ્રોને નમસ્કાર; દુષ્ટ પિશાચોથી તેઓ સર્વ લોકોની રક્ષા કરે છે.

Verse 21

नमोऽस्तु सर्वरुद्रेभ्यो दिशमूर्ध्वं समाश्रिताः । रक्षंति सकलांल्लोकान्भूतार्नां जंभकाद्भयात्

ઊર્ધ્વ દિશામાં આશ્રિત સર્વ રુદ્રોને નમસ્કાર; ભૂતગણો તથા જંભકના ભયથી તેઓ સર્વ લોકોની રક્ષા કરે છે.

Verse 22

नमोऽस्तु सर्वरुद्रेभ्यो येऽध ऊर्ध्वं समाश्रिताः । रक्षंति सकलांल्लोकान्कूष्मांडानां भयात्सदा

અધઃ અને ઊર્ધ્વમાં આશ્રિત સર્વ રુદ્રોને નમસ્કાર; કૂષ્માંડોના ભયથી તેઓ સદા સર્વ લોકોની રક્ષા કરે છે.

Verse 23

असंख्याताः सहस्राणि ये रुद्रा भूमिमाश्रिताः । नमस्तेभ्योऽपि सर्वेभ्यस्तेषां रक्षंति ये रुजः

પૃથ્વી પર અસંખ્ય સહસ્ર રુદ્રો નિવાસ કરે છે. તે સર્વને નમસ્કાર—જે પ્રાણીઓને રોગ, પીડા અને ક્લેશથી રક્ષા કરે છે।

Verse 24

एवं स्तुतास्तु ते रुद्रा एकादशतपस्विभिः । एकादशापि तान्प्रोचुर्भक्तिनम्रांस्तु तापसान्

આ રીતે એકાદશ તપસ્વીઓ દ્વારા સ્તુત થયેલા તે રુદ્રો, ભક્તિથી નમ્ર થયેલા ઋષિઓને જોઈ, તે એકાદશે તેમને સંબોધ્યા।

Verse 25

रुद्रा ऊचुः । एकादशप्रकारोऽहं तुष्टो वस्तापसोत्तमाः । बहुभक्त्यतिरेकेण व्रियतां च यथेप्सितम्

રુદ્રોએ કહ્યું—હું એકાદશ રૂપે સ્થિત છું; હે તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠો, હું તમારાથી પ્રસન્ન છું. તમારી અતિશય ભક્તિના કારણે જે ઇચ્છિત હોય તે વર પસંદ કરો।

Verse 26

तापसा ऊचुः । यदि तुष्टोसि नो देव यदि यच्छसि वांछितम् । एकादशप्रकारैस्तु सदा स्थेयमिहैव तु

તપસ્વીઓએ કહ્યું—હે દેવ, જો તમે અમારાથી પ્રસન્ન હો અને ઇચ્છિત દાન આપો, તો તમારી એકાદશ રૂપ સાથે સદા અહીં જ સ્થિર રહો।

Verse 27

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे सर्वतीर्थमये शुभे । आराधनं प्रकुर्वाणा वसामो येन वै वयम्

સર્વ તીર્થમય એવા શુભ હાટકેશ્વરજ ક્ષેત્રમાં અમે સતત આરાધના કરતાં વસીએ—જેથી ત્યાં જ અમારો નિવાસ સ્થિર થાય।

Verse 28

श्रीभगवानुवाच । एकादशप्रकारा या मूर्तयो निर्मिता मया । एताभिरेव सर्वाभिः स्थास्याम्यत्र सदैव हि

શ્રીભગવાન બોલ્યા—મેં એકાદશ પ્રકારની મૂર્તિઓ પ્રગટ કરી છે; આ સર્વ રૂપોથી જ હું અહીં સદાકાળ નિત્ય નિવાસ કરીશ.

Verse 29

आद्या तु मम या मूर्तिः सा कैलासं समाश्रिता । संतिष्ठति सदैवात्र कैलासे पर्वतोत्तमे

મારી જે આદ્ય મૂર્તિ છે, તે કૈલાસને આશ્રયે છે; પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ કૈલાસ પર તે સદૈવ સ્થિત રહે છે.

Verse 30

एतास्तु मूर्तयोऽस्माकं स्थास्यंत्यत्रैव सर्वदा । सर्वेषामेव लोकानां हिताय द्विजसत्तमाः

હે દ્વિજસત્તમો! અમારી આ મૂર્તિઓ અહીં જ સર્વદા રહેશે—સમસ્ત લોકોના હિત માટે.

Verse 31

नामभिश्च क्रमेणैव युष्मदीयैः स्वयं द्विजाः । विश्वामित्रह्रदे स्नात्वा एता मूर्तीर्ममात्र वै । पूजयिष्यंति ये मर्त्यास्ते यास्यंति परां गतिम्

અને હે દ્વિજોએ! તમે સ્વયં ક્રમે તમારા પોતાના નામોથી એમને નામ આપશો. જે મનુષ્યો વિશ્વામિત્ર-હ્રદમાં સ્નાન કરીને અહીં મારી આ મૂર્તિઓની પૂજા કરશે, તેઓ પરમ ગતિને પામશે.

Verse 32

किं वाचा बहुनोक्तेन भूयोभूयो द्विजोत्तमाः । या तासां क्रियते पूजा एकादशगुणा भवेत्

હે દ્વિજોત્તમો! વારંવાર વિસ્તારે શું કહું? તે મૂર્તિઓની જે પૂજા થાય છે, તેનું પુણ્ય એકાદશગણું બને છે.

Verse 33

एवमुक्त्वा त्रिनेत्रस्तु तत्रैवादर्शनं गतः । तेऽपि तत्राश्रमं कृत्वा श्रद्धया परया युताः । मूर्तीश्च ताः समाराध्य संप्राप्ताः परमं पदम्

આ રીતે કહી ત્રિનેત્ર ભગવાન ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા. અને તે તપસ્વીઓએ પરમ શ્રદ્ધાથી એ જ સ્થાને આશ્રમ સ્થાપી તે મૂર્તિઓની આરાધના કરી પરમ પદ પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 34

अन्योऽपि यः पुमांस्ताश्च आराधयति श्रद्धया । स याति परमं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः

બીજો કોઈ પણ પુરુષ જો શ્રદ્ધા-ભક્તિથી તે (મૂર્તિઓ)ની આરાધના કરે, તો તે પરમ સ્થાનને પામે છે જ્યાં દેવ મહેશ્વર નિવાસ કરે છે.

Verse 35

ततः प्रभृति ते जाता रुद्रा एकादशैव तु । संख्यया देवदेवस्य महेश्वरवपुर्धराः

ત્યાંથી દેવદેવ મહેશ્વરના સ્વરૂપને ધારણ કરનારા સંખ્યામાં અગિયાર રુદ્રો ઉત્પન્ન થયા.

Verse 36

तेजोत्तमास्ते संयुक्तास्त्रिनेत्राः शूलपाणयः । एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः

તેઓ પરમ તેજસ્વી, એકભાવથી સંયુક્ત, ત્રિનેત્ર અને શૂલધારી છે. હે દ્વિજોત્તમો, તમે જે પૂછ્યું હતું તે સર્વ મેં કહ્યુ છે.

Verse 37

एकादशप्रकारस्तु यथा जातो महेश्वरः । चैत्रे मासि सिते पक्षे चतुर्दश्यां दिने स्थिते

મહેશ્વર અગિયાર પ્રકારથી કેવી રીતે પ્રગટ થયા—આ ઘટના ચૈત્ર માસના શુક્લ પક્ષની ચતુર્દશી તિથિએ બની.

Verse 38

यस्तान्पूजयते भक्त्या स याति परमां गतिम् । अधनो धनमाप्नोति ह्यपुत्रः पुत्रवान्भवेत्

જે તેમને ભક્તિપૂર્વક પૂજે છે તે પરમ ગતિને પામે છે. ગરીબ ધન મેળવે છે અને નિઃસંતાન પુરુષ પુત્રવાન બને છે.

Verse 39

सरोगो रोगमुक्तस्तु पराभूतो रिपुक्षयम् । तत्समाराधनादेव कामानंत्यमवाप्नुयात्

રોગી રોગમુક્ત થાય છે, પરાજિતને શત્રુક્ષય પ્રાપ્ત થાય છે. એ જ સમારાધનાથી ઇચ્છિત કામનાઓની અનંત સિદ્ધિ મળે છે.

Verse 40

यः पुनः शिवदीक्षाढ्यो भस्मस्नानपरायणः । तत्समाराधनं कुर्याच्छृणु तस्यापि यत्फलम्

અને જે શિવદીક્ષાથી યુક્ત છે તથા ભસ્મસ્નાનમાં પરાયણ છે—જો તે એ સમારાધના કરે, તો તેના પણ ફળને સાંભળો.

Verse 41

यदन्यः प्राप्नुयान्मर्त्यस्तत्पूजासंभवं फलम् । षडक्षरेण मंत्रेण पुष्पेणैकेन तत्फलम्

બીજો કોઈ મનુષ્ય તે પૂજાથી જે ફળ પામે છે, એ જ ફળ (દીક્ષિત ભક્ત) ષડક્ષર મંત્રથી અને માત્ર એક પુષ્પ અર્પણથી પામે છે.

Verse 42

शिवदीक्षाधरो यस्तु शतघ्नं लभते फलम् । तस्माच्छतघ्नमाप्नोति शैवात्पाशुपतश्च यः । तस्मात्कालमुखो यश्च महाव्रतधरश्च यः

જે શિવદીક્ષા ધારણ કરે છે તે શતગણ ફળ પામે છે. શૈવ કરતાં પણ શતગણ વધુ ફળ પાશુપતને મળે છે. તેનાથી પણ શ્રેષ્ઠ કાલમુખ છે, અને મહાવ્રતધારી પણ છે.

Verse 43

मूर्तीर्यास्ताश्च ये भक्त्या विनताः पूजयंति च । सर्वेषामेव तेषां तु फलं शतगुणं भवेत्

જે ભક્તિપૂર્વક વિનમ્ર થઈને તે પવિત્ર મૂર્તિઓની પૂજા કરે છે, તેમના સૌના ફળ નિશ્ચયે સોગણું થાય છે।

Verse 183

शशिखंडधरं चैव रुण्डमालाप्रधारकम् । समं चैव स्थितस्तेषां दर्शने शंकरः प्रभुः

ચંદ્રકલાધારી એક રૂપ અને મુંડમાલાધારી બીજા રૂપને જોઈ, પ્રભુ શંકર તેમના સમક્ષ સમભાવથી અચલ દૃષ્ટિએ સ્થિત રહ્યા।

Verse 276

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्य एकादशरुद्रोत्पत्ति वर्णनं नाम षट्सप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘એકાદશ રુદ્રોત્પત્તિ વર્ણન’ નામનો ૨૭૬મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।