Adhyaya 18

Verse 1

। सूत उवाच । ततः सोऽपि महीपालः क्षुत्पिपामासमाकुलः । पपात धरणीपृष्ठे पद्भ्यां गत्वा वनांतरम्

સૂત બોલ્યા—પછી તે ભૂપાલ ભૂખ-તરસથી વ્યાકુળ થઈ પગપાળા વનના અંતરમાં ગયો અને ધરતી પર પડી ગયો।

Verse 2

अथाऽपश्यद्वियत्स्थानात्स त्रीन्प्रेतान्सु दारुणान् । ऊर्ध्वकेशान्सुरक्ताक्षान्कृष्णदन्तान्कृशोदरान्

ત્યારે તેણે આકાશસ્થ સ્થાનમાંથી ત્રણ અતિ ભયાનક પ્રેતોને જોયા—જેનાં વાળ ઊભાં, આંખો રક્તવર્ણ, દાંત કાળા અને પેટ કૃશ હતું।

Verse 3

तान्दृष्ट्वा भयसंत्रस्तो विशेषेण स भूपतिः । निराशो जीविते कृच्छ्रादिदं वचनमब्रवीत्

તેમને જોઈ તે નરેન્દ્ર વિશેષ રીતે ભયથી વ્યાકુળ થયો; તે કષ્ટમાં જીવનથી નિરાશ થઈ આ વચન બોલ્યો।

Verse 4

के यूयं विकृताकारा मया दृष्टा न कर्हिचित् । एवंविधा नृलोकेऽत्र भ्रमता प्राग्विभीषणाः

“તમે કોણ, આવા વિકૃત આકારવાળા? મેં તમને ક્યારેય જોયા નથી. આવા ભયંકર પ્રાણી માનવલોકમાં કેવી રીતે ભ્રમણ કરે છે?”

Verse 5

विदूरथो नरेन्द्रोऽहं क्षुत्पिपासातिपीडितः । मृगलिप्सुरिह प्राप्तो वने जन्तुविवर्जिते

“હું નરેન્દ્ર વિદૂરથ છું, ભૂખ અને તરસથી અત્યંત પીડિત. મૃગની ઇચ્છાથી અહીં પ્રાણિવિહિન વનમાં આવી પહોંચ્યો છું.”

Verse 6

ततस्तेषां तु यो ज्येष्ठो मांसादः प्रत्युवाच तम् । कृतांजलिपुटो भूत्वा विनयावनतः स्थितः

પછી તેમામાં જે જ્યેષ્ઠ—માંસભક્ષક—હતો, તેણે તેને ઉત્તર આપ્યો; કરજોડીને, વિનયથી નમીને તે ઊભો રહ્યો।

Verse 7

वयं प्रेता महाराज निवसामोऽत्र कानने । स्वकर्मजनिताद्दोषाद्दुःखेन महता वृताः

હે મહારાજ, અમે પ્રેત છીએ અને આ વનમાં નિવાસ કરીએ છીએ. પોતાના કર્મથી ઉત્પન્ન દોષના કારણે અમે મહાદુઃખથી ઘેરાયેલા છીએ.

Verse 8

अहं मांसादकोनाम द्वितीयोऽयं विदैवतः । कृतघ्नश्च तृतीयस्तु त्रयाणामेष पापकृत्

મારું નામ ‘માંસાદ’ છે. આ બીજો ‘વિદૈવત’ કહેવાય છે. ત્રીજો ‘કૃતઘ્ન’; આમ અમે ત્રણે પાપકર્તા છીએ.

Verse 9

राजोवाच । सर्वेषां देहि नां नाम जायते पितृमातृजम् । किमेतत्कारणं येन सर्वे यूयं स्वनामकाः

રાજાએ કહ્યું—બધા દેહધારીઓનું નામ પિતા-માતાથી જન્મે છે. તો કયા કારણે તમે સૌ પોતે બનાવેલા નામો ધરાવો છો?

Verse 10

तच्छ्रुत्वा प्राह मांसादः कर्मनामानि पार्थिव । मिथः कृतानि संज्ञार्थमस्माभिः स्वयमेव हि

આ સાંભળી માંસાદ બોલ્યો—હે પાર્થિવ, આ કર્મજન્ય નામો છે; વર્તનનો સંકેત આપવા અમે જ પરસ્પર સ્વયં રાખ્યા છે.

Verse 11

शृणुष्वाऽवहितो भूत्वा सर्वेषां नः पृथक्पृथक् । कर्मणा येन संजातं प्रेतत्वमिह भूमिप

હે ભૂમિપ, સાવધાન થઈ સાંભળો; અમારાં સૌનાં—એક એક કરીને—જે કર્મથી અહીં પ્રેતત્વ થયું તે હું કહું છું.

Verse 12

वयं हि ब्राह्मणा जात्या वैदिशाख्ये पुरे नृप । देवरातस्य विप्रस्य गृहे जाता महात्मनः

હે નૃપ! અમે જન્મથી બ્રાહ્મણ; વિદિશા નામના નગરમાં મહાત્મા બ્રાહ્મણ દેવરાતના ગૃહમાં જન્મ્યા છીએ।

Verse 13

नास्तिका भिन्नमर्यादाः परदाररताः सदा । पाप कर्मरतास्तत्र शुभकर्मविवर्जिताः

ત્યાં અમે નાસ્તિક, મર્યાદાભંગ કરનાર, સદા પરસ્ત્રી-આસક્ત; પાપકર્મમાં રત અને શુભકર્મથી વંચિત બની ગયા।

Verse 14

जिह्वालौल्यप्रसंगेन मया भुक्तं सदाऽमिषम् । तेन मे कर्मजं नाम मांसादाख्यं व्यवस्थितम्

જિહ્વાની લોલુપતાથી મેં સદા માંસ ભક્ષણ કર્યું; તેથી કર્મજન્ય મારું નામ ‘માંસાદ’ તરીકે સ્થિર થયું।

Verse 15

द्वितीयोऽयं महाराज यस्तिष्ठति तवाऽग्रतः । अनेनाऽन्नं सदा भुक्तमकृत्वा देवतार्चनम्

હે મહારાજ! તમારા આગળ ઊભેલો આ બીજો, દેવતાઓનું અર્ચન કર્યા વિના જ સદા અન્ન ભક્ષણ કરતો હતો।

Verse 16

तेन कर्मविपाकेन प्रेतयोनिं समाश्रितः । विदैवत इति ख्यातो द्वितीयोऽयं सुपापकृत्

તે કર્મના વિપાકથી એ પ્રેતયોનિમાં પ્રવેશ્યો; તેથી આ બીજો ‘વિદૈવત’ નામે ખ્યાત થયો—એ મહાપાપી છે।

Verse 17

सदैवाऽनुष्ठिताऽनेन सुपापेन कृतघ्नता । कृतघ्नः प्रोच्यते तेन कर्मणा नृपसत्तम

આ મહાપાપીએ સદૈવ કૃતઘ્નતા આચરી. તેથી, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, તે જ કર્મના કારણે તે ‘કૃતઘ્ન’ કહેવાય છે.

Verse 18

राजोवाच । आहारेण नृलोकेऽस्मिन्सर्वे जीवन्ति जन्तवः । युष्माकं कतमो योऽत्र प्रोच्यतां मे सविस्तरम्

રાજાએ કહ્યું—આ મનુષ્યલોકમાં સર્વ પ્રાણીઓ આહારથી જ જીવંત રહે છે. તમામાં અહીં કોણ વિશેષરૂપે કયા ઉપાયથી પોષાય છે—મને વિગતે કહો.

Verse 19

मांसाद उवाच । भोज्यकाले गृहे यत्र स्त्रीणां युद्धं प्रवर्तते । अपि मन्त्रौषधीप्रायं प्रेता भुंजति तत्र हि

માંસાદે કહ્યું—ભોજનકાળે જે ઘરમાં સ્ત્રીઓમાં ઝઘડો થાય છે, ત્યાં મંત્ર-ઔષધિથી તૈયાર કરેલું અન્ન પણ પ્રેતોએ જ ભોગવવું પડે છે.

Verse 20

भुज्यते यत्र भूपाल वेंश्वदेवं विना नरैः । पाकस्याग्रमदत्त्वा च प्रेता भुंजति तत्र च

હે ભૂપાલ, જ્યાં લોકો વૈશ્વદેવ કર્યા વિના ભોજન કરે છે અને પક્વ અન્નનો પ્રથમ ભાગ અર્પણ કરતા નથી, ત્યાં પણ પ્રેત ભોજન કરે છે.

Verse 21

रात्रौ यत्क्रियते श्राद्धं दानं वा पर्ववर्जितम् । तत्सर्वं नृपशार्दूल प्रेतानां भोजनं भवेत्

હે નૃપશાર્દૂલ, રાત્રે કરાયેલું શ્રાદ્ધ કે દાન, અથવા પર્વનો વિચાર કર્યા વિના કરેલું—તે સર્વ પ્રેતોનું ભોજન બની જાય છે.

Verse 22

यस्मिन्नो मार्जनं हर्म्ये क्रियते नोपलेपनम् । न मांगल्यं च सत्कारः प्रेता भुंजति तत्र हि

જે ઘરમાં ઝાડૂ તો થાય છે પરંતુ લિપાઈ-પોતાઈ (લેપન) થતું નથી, અને જ્યાં માંગલિક આચાર તથા અતિથિ-સત્કાર નથી—ત્યાં નિશ્ચયે પ્રેતો ભોગ કરે છે।

Verse 23

भिन्नभाण्डपरित्यागो यत्र न क्रियते गृहे । न च वेदध्वनिर्यत्र प्रेता भुञ्जंति तत्र हि

જે ઘરમાં તૂટેલા વાસણોનો પરિત્યાગ થતો નથી, અને જ્યાં વેદધ્વનિ સંભળાતી નથી—ત્યાં નિશ્ચયે પ્રેતો ભોગ કરે છે।

Verse 24

यच्छ्राद्धं दक्षिणाहीनं क्रियाहीनं च वा नृप । तथा रजस्वलादृष्टं तदस्माकं प्रजायते

હે નૃપ! જે શ્રાદ્ધ દક્ષિણાવિહિન હોય અથવા ક્રિયાવિહિન હોય, તેમજ રજસ્વલા સ્ત્રીના દર્શનથી દૂષિત હોય—તે શ્રાદ્ધ અમારું (પ્રેતનું) બની જાય છે।

Verse 25

हीनांगा ह्यधिकांगा वा यस्मिञ्च्छ्राद्धे द्विजातयः । भुंजते वृषलीनाथास्तदस्माकं प्रजायते

જે શ્રાદ્ધમાં હીનાંગ કે અધિકાંગ (અયોગ્ય) દ્વિજ ભોજન કરે છે, અને જે અનોચિત આસક્તિ/સંગતિના અધિન હોય—તે શ્રાદ્ધ અમારું (પ્રેતનું) બની જાય છે।

Verse 26

अतिथिर्यत्र संप्राप्तः श्राद्धकाल उपस्थिते । अपूजितो गृहाद्याति तच्छ्राद्धं प्रेततृप्तिदम्

શ્રાદ્ધકાળે અતિથિ આવી પહોંચે અને પૂજા-સત્કાર વિના ઘરેથી નીકળી જાય—તો તે શ્રાદ્ધ પ્રેતોને તૃપ્તિ આપનારું બને છે।

Verse 27

किं वा ते बहुनोक्तेन शृणु संक्षेपतो नृप । अस्माकं भोजनं नित्यं यत्त्वं श्रुत्वा विगर्हसि

વધુ ઘણું કહેનાથી શું લાભ? હે નૃપ, સંક્ષેપમાં સાંભળ—તું સાંભળીને જેની નિંદા કરે છે, એ જ અમારું નિત્ય ભોજન છે.

Verse 28

यदन्नं केशसूत्रास्थिश्लेष्मादिभिरुपप्लुतम् । हीनजात्यैश्च संस्पृष्टं तदस्माकं प्रजायते

વાળ, દોરો, હાડકાં, શ્લેષ્મા વગેરે વડે દૂષિત થયેલું અને નીચ જાતિ ગણાતા લોકોએ સ્પર્શેલું અન્ન—એ જ અમારું અન્ન બની જાય છે.

Verse 29

राजोवाच । केन कर्मविपाकेन प्रेतत्वं जायते नृणाम् । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व मांसाद मम पृच्छतः

રાજાએ કહ્યું—મનુષ્યોમાં પ્રેતત્વ કયા કર્મવિપાકથી જન્મે છે? હે માંસભોજી, હું પૂછું છું; આ બધું મને વિસ્તારે કહો.

Verse 32

परदाररतश्चैव परवित्तापहारकः । परापवादसंतुष्टः स प्रेतो जायते नरः

જે પરસ્ત્રીમાં રત રહે, પરધનનું અપહરણ કરે અને પરનિંદામાં સંતોષ પામે—એવો મનુષ્ય પ્રેતરૂપે જન્મે છે.

Verse 33

कन्यां यच्छति वृद्धाय नीचाय धनलिप्सया । कुरूपाय कुशीलाय स प्रेतो जायते नरः

જે ધનલાલસાથી પોતાની કન્યાને વૃદ્ધ, નીચ, કુરુપ અને કુશીલ પુરુષને આપે—એવો મનુષ્ય પ્રેતરૂપે જન્મે છે.

Verse 34

कुले जातां विनीतां च धर्मपत्नीं सुखोच्छ्रिताम् । यस्त्यजेद्दोषनिर्मुक्तां स प्रेतो जायते नरः

જે સારા કુળમાં જન્મેલી, વિનયવતી, ધર્મપત્ની અને સુખસમૃદ્ધ, દોષરહિત પત્નીને ત્યજે છે, તે મનુષ્ય પ્રેતયોનિમાં જન્મે છે.

Verse 35

देवस्त्रीगुरुवित्तानि यो गृहीत्वा न यच्छति । विशेषाद्ब्राह्मणस्वं च स प्रेतो जायते नरः

જે દેવતા, સ્ત્રી અથવા ગુરુનું ધન લઈને પરત આપતો નથી—વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણનું દ્રવ્ય—તે મનુષ્ય પ્રેતયોનિમાં જન્મે છે.

Verse 36

परव्यसनसंतुष्टः कृतघ्नो गुरुतल्पगः । दूषको देवविप्राणां स प्रेतो जायते नरः

જે પરના દુઃખમાં આનંદ માને, કૃતઘ્ન છે, ગુરુશય્યા ભંગ કરે છે અને દેવો તથા બ્રાહ્મણોની નિંદા કરે છે—તે મનુષ્ય પ્રેતયોનિમાં જન્મે છે.

Verse 37

दीयमानस्य वित्तस्य ब्राह्मणेभ्यः सुपापकृत् । विघ्नमारभते यस्तु स प्रेतो जायते नरः

બ્રાહ્મણોને દાનરૂપે આપવામાં આવતા ધનમાં જે મહાપાપી વિઘ્ન કરે છે, તે મનુષ્ય પ્રેતયોનિમાં જન્મે છે.

Verse 38

शूद्रान्नेनोदरस्थेन ब्राह्मणो म्रियते यदि । स प्रेतो जायते राजन्यद्यपि स्यात्षडंगवित्

હે રાજન, જો બ્રાહ્મણ શૂદ્ર પાસેથી મળેલ અન્ન પેટમાં રહેતાં જ મરી જાય, તો તે પ્રેતરૂપે જન્મે છે—ભલે તે ષડંગવેદનો જ્ઞાતા હોય.

Verse 39

कुलदेशोचितं धर्मं यस्त्यक्त्वाऽन्यत्समाचरेत् । कामाद्वा यदि वा लोभात्स प्रेतो जायते नरः

જે મનુષ્ય પોતાના કુલ અને દેશને યોગ્ય ધર્મ ત્યજી, કામ કે લોભથી પ્રેરાઈ અન્ય આચરણ કરે છે, તે પ્રેતયોનિમાં જન્મ પામે છે।

Verse 40

एतत्ते सर्वमाख्यातं मया पार्थिवसत्तम । येन कर्मविपाकेन प्रेतः संजायते नरः

હે રાજશ્રેષ્ઠ! કર્મવિપાકથી મનુષ્ય કેવી રીતે પ્રેતરૂપે જન્મે છે—તે બધું મેં તને સંપૂર્ણ રીતે કહેલું છે।

Verse 41

राजोवाच । कृतेन कर्मणा येन न प्रेतो जायते नरः । तन्मे कीर्तय मांसाद विस्तरेण विशेषतः

રાજાએ કહ્યું: ‘કયા કરેલા કર્મોથી મનુષ્ય પ્રેત બનતો નથી? હે માંસાદ! તે મને વિશેષરૂપે, વિસ્તારે અને સ્પષ્ટ રીતે કહો.’

Verse 42

मांसाद उवाच । मातृवत्परदारान्यः परद्रव्याणि लोष्टवत् । यः पश्यत्यात्मवज्जंतून्न प्रेतो जायते नरः

માંસાદે કહ્યું: ‘જે પરસ્ત્રીને માતા સમાન, પરધનને માટીના ઢગલા સમાન અને સર્વ જીવોને આત્મસમાન જુએ છે—તે મનુષ્ય પ્રેત બનતો નથી।’

Verse 43

अन्नदानपरो नित्यं विशेषेणातिथिप्रियः । स्वाध्यायव्रतशीलो यो न प्रेतो जायते नरः

જે નિત્ય અન્નદાનમાં તત્પર રહે છે, વિશેષરૂપે અતિથિસત્કારમાં પ્રીતિ રાખે છે, અને સ્વાધ્યાય તથા વ્રતમાં શીલવાન છે—તે મનુષ્ય પ્રેત બનતો નથી।

Verse 44

समः शत्रौ च मित्रे च समलोष्टाश्मकांचनः । समो मानापमानेषु न प्रेतो जायते नरः

જે શત્રુ અને મિત્ર પ્રત્યે સમચિત્ત રહે, માટીનો ઢેલો, પથ્થર અને સોનાને સમાન ગણે, તથા માન-અપમાનમાં સમ રહે—એ મનુષ્ય પ્રેતયોનિમાં જન્મતો નથી।

Verse 46

यूकामत्कुणदंशादीन्सर्वसत्त्वानि यो नरः । पुत्रवत्पालयेन्नित्यं न प्रेतो जायते नरः

જે જું, ખટમલ અને દંશ કરનાર જીવ સહિત સર્વ સત્ત્વોને પોતાના પુત્ર સમાન નિત્ય રક્ષે—એ મનુષ્ય પ્રેતયોનિમાં જન્મતો નથી।

Verse 47

सदा यज्ञक्रियोपेतः सदा तीर्थपरायणः । शास्त्रश्रवणसंयुक्तो न प्रेतो जायते नरः

જે સદા યજ્ઞાદિ પવિત્ર ક્રિયાઓમાં રત રહે, સદા તીર્થપરાયણ રહે, અને શાસ્ત્રશ્રવણથી યુક્ત રહે—એ મનુષ્ય પ્રેતયોનિમાં જન્મતો નથી।

Verse 48

वापीकूपतडागानामारामाणां विशे षतः । आरोपकः प्रपाणां च न प्रेतो जायते नरः

જે વાવ, કૂવો અને તળાવ બનાવડાવે, વિશેષ કરીને બાગ-ઉદ્યાન રોપાવે, અને પીવાના પાણીની પ્રપા/પ્યાઉ સ્થાપે—એ મનુષ્ય પ્રેતયોનિમાં જન્મતો નથી।

Verse 49

दानधर्मप्रवृत्तानां धर्ममार्गा नुयायिनाम् । प्रोत्साहं वर्धयेद्यस्तु न प्रेतो जायते नरः

જે દાનધર્મમાં પ્રવૃત્ત લોકોનો અને ધર્મમાર્ગના અનુયાયીઓનો ઉત્સાહ વધારેછે—એ મનુષ્ય પ્રેતયોનિમાં જન્મતો નથી।

Verse 50

गत्वा गयाशिरः पुण्यमेकैकस्य पृथक्पृथक् । श्राद्धं देहि महीपाल त्रयाणामपि सादरम्

હે મહીપાલ! પવિત્ર ગયાશિર તીર્થમાં જઈને, એકેક માટે અલગ અલગ શ્રાદ્ધ કર; અને તે ત્રણે માટે પણ શ્રદ્ધાપૂર્વક વિધિથી પિંડદાન કર।

Verse 51

प्रेतत्वं याति येनेदं त्वत्प्र सादात्सुदारुणम् । नाऽन्यथा मुक्तिरस्माकं भविष्यति कथंचन

તમારા પ્રસાદથી આ અતિ ભયંકર અવસ્થા પ્રેતત્વમાં ફેરવાઈ છે; નહીંતર અમને કોઈ રીતે પણ કદી મુક્તિ પ્રાપ્ત થવાની નથી।

Verse 52

राजोवाच । ईदृग्जातिस्मृतिर्यस्यां प्रेतयोनौ च खे गतिः । धर्माधर्मपरिज्ञानं तच्च कस्मात्प्रनिंदसि

રાજાએ કહ્યું— ‘પ્રેતયોનિમાં એવી જન્મસ્મૃતિ, આકાશમાં ગતિ, અને ધર્મ-અધર્મનું વિવેક છે; તો પછી તું આ અવસ્થાની નિંદા કેમ કરે છે?’

Verse 53

मांसाद उवाच । प्रेतयोनिरियं राजन्नवमी देवसंज्ञिता । गुणत्रयसमायुक्ता शेषैर्दोषैः समंततः

માંસાદે કહ્યું— ‘હે રાજન! આ પ્રેતયોનિ “નવમી” કહેવાય છે અને “દેવ” નામથી પણ ઓળખાય છે. તે ત્રિગુણયુક્ત છે, પરંતુ અન્ય દોષોથી સર્વત્ર ઘેરાયેલી છે।’

Verse 54

एका जातिस्मृतिः सम्यगस्यामेवप्रजायते । खेचरत्वं तथैवान्यद्धर्माधर्मविनिश्चयः

આ જ અવસ્થામાં ત્રણ વિશેષ ગુણ પ્રગટ થાય છે— સાચી જન્મસ્મૃતિ, આકાશમાં વિહાર કરવાની શક્તિ, અને ધર્મ-અધર્મનો સ્પષ્ટ નિર્ણય।

Verse 55

एतद्गुणत्रयं प्रोक्तं प्रेतयोनौ नृपोत्तम । दोषानपि च ते वच्मि ताञ्च्छृणुष्व समाहितः

હે નૃપોત્તમ! પ્રેત-યોનિ વિષે આ ત્રણ ગુણ કહ્યા છે. હવે તેના દોષ પણ કહું છું—એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળો.

Verse 56

यदि तावद्वनादस्माद्यामोन्यत्र वयं नृप । अदृष्टमुद्गराघातैर्नूनं हन्यामहे ततः

હે રાજન! જો અમે આ વનમાંથી નીકળી અન્યત્ર જવા પ્રયત્ન કરીએ, તો ત્યાં નિશ્ચિત જ અદૃશ્ય ગદા-પ્રહારો વડે અમે પીડાઈએ છીએ.

Verse 57

तथा धर्मक्रियाः सर्वा मानुषाणामुदाहृताः । न प्रेतानां न देवानां नान्येषां मानुषं विना

એ જ રીતે સર્વ ધર્મક્રિયાઓ મનુષ્યો માટે જ કહેવાઈ છે; પ્રેતો માટે નહીં, દેવો માટે નહીં, અન્ય કોઈ માટે પણ નહીં—માનવદેહ વિના નહીં.

Verse 58

पश्यामो दूरतो राजञ्जलपूर्णाञ्जला शयान् । पिपासाकुलिताः श्रांता भास्करे वृषसंस्थिते

હે રાજન! દૂરથી અમે দেখি છીએ—કેટલાક પાણીથી ભરેલી અંજલિ કરીને પડ્યા છે; તરસથી વ્યાકુળ, થાકેલા—જ્યારે સૂર્ય વૃષભ રાશિમાં સ્થિત છે.

Verse 59

गच्छामः संनिधौ तेषां यदि पार्थिवसतम । अदृष्टमुद्गराघातैर्वयं हन्यामहे ततः

હે પાર્થીવશ્રેષ્ઠ! જો અમે તેમની નજીક જઈએ, તો ત્યાં પણ અદૃશ્ય ગદા-પ્રહારો વડે અમે પીડાઈએ છીએ.

Verse 60

तथा रसवती सिद्धाः पश्यामो दूरसंस्थिताः । क्षुधाविष्टा गृहस्थानां गृहेषु विविधा नृप

હે નૃપ! તેમ જ અમે દૂરથી ગૃહસ્થોના અનેક ઘરોમાં તૈયાર થયેલા રસાળ, સ્વાદિષ્ટ ભોજનપદાર્થો দেখি; છતાં અમે વિવિધ રીતે ભૂખથી પીડિત જ રહીએ છીએ।

Verse 61

तथा सुफलिनो वृक्षान्कलपक्षिभिरावृतान् । स्निग्धान्सच्छाययोपेतान्सेवितुं न लभामहे

તેમ જ ફળોથી ભરપૂર વૃક્ષો—પક્ષીઓના ઝુંડોથી આવૃત, સ્નિગ્ધ હરિત અને મનોહર છાયાવાળા—તેમની છાંયામાં વિશ્રાંતિ લેવાનો અવસર પણ અમને મળતો નથી।

Verse 62

किंवा ते बहुनोक्तेन यद्यत्कर्म विगर्हितम् । क्लेशदं च तदस्माकं स्वयमेवोपतिष्ठते

ઘણું કહીને શું લાભ? જે જે કર્મ નિંદનીય અને ક્લેશદાયક છે, તે જ અમારે માટે આપોઆપ આવીને ઉપસ્થિત થાય છે।

Verse 63

न च्छिद्रेण विनाऽस्माकं प्राणयात्रा प्रजायते । न जलानि न च च्छाया न यानं न च वाहनम्

કોઈ ‘આશ્રય-છિદ્ર’ (આધાર) વિના અમારી પ્રાણયાત્રા ચાલતી નથી. અમારે માટે ન પાણી છે, ન છાંયો, ન યાન, ન વાહન।

Verse 64

एतस्मात्कारणान्नित्यं भ्रमामश्छिद्रहेतवे । प्राप्ते रात्रिमुखे राजन्न प्रातर्न च वासरे

આ કારણથી અમે સદા કોઈ ‘ઉપાય-છિદ્ર’ શોધવા ભટકીએ છીએ. હે રાજન! રાત્રિ નજીક આવતાં અમારે માટે ન પ્રભાત રહે, ન દિવસ।

Verse 65

यत्त्वं शंससि चाऽस्माकं खेचरत्वं महीपते । व्यर्थं तदपि न श्रेयः शृणु तत्रापि कारणम्

હે મહીપતે! તું અમારી ‘ખેચરત્વ’ની જે પ્રશંસા કરે છે, તે પણ વ્યર્થ છે અને સાચું શ્રેય આપતું નથી. તેનું કારણ પણ સાંભળ.

Verse 66

क्रियते खेचरत्वेन किंकिं धर्मं विनिश्चयैः । यतो न सिध्यते मोक्षो जाति स्मृत्यादिकं तथा

માત્ર ‘ખેચરત્વ’થી નિશ્ચયપૂર્વક કયો ધર્મ સિદ્ધ થાય? કારણ કે તેનાથી મોક્ષ સિદ્ધ થતો નથી, જન્મસ્મૃતિ વગેરે પણ થતી નથી.

Verse 67

तस्माद्दोषादिमे राजन्गुणा यद्यपि कीर्तिताः । प्रेतानां यान्समाश्रित्य काचित्सिद्धिर्न जायते

અતએવ, હે રાજન, આ ‘ગુણો’ કહેવાય છે તોય, તે દોષને કારણે જે પ્રેતાઓ તેનો આશ્રય લે છે તેમને કોઈ સાચી સિદ્ધિ થતી નથી.

Verse 68

विषादो जायते भूयो गुणैरेतैर्नराधिप । अशक्ताः प्रेतयोगाद्वै सर्वस्य शुभकर्मणः

હે નરાધિપ! આ જ ‘ગુણો’થી તો વધુ શોક વધે છે; કારણ કે પ્રેતયોગના બંધનથી અમે સર્વ શુભકર્મ કરવા અસમર્થ બની જઈએ છીએ.

Verse 69

राजोवाच यदि यास्यामि भूयोऽहं गृहमस्मान्महावनात् । तत्करिष्यामि सर्वेषां गयाश्राद्धमसंशयम्

રાજાએ કહ્યું—જો હું આ મહાવનમાંથી ફરી ઘરે જઈ શકું, તો નિઃસંદેહ હું આ સૌનું ગયા-શ્રાદ્ધ કરીશ.

Verse 70

तारयिष्यामि सर्वांश्च सर्वपापैः प्रयत्नतः । अप्यात्मदेहदानेन सत्येनात्मानमालभे

હું પ્રયત્નપૂર્વક સર્વને સર્વ પાપોથી તારવીશ. સત્યને સાક્ષી રાખી, પોતાના દેહદાનથી પણ, આ સંકલ્પમાં પોતાને અર્પણ કરીશ।

Verse 71

यस्माद्धृद्गतशंका मे हृता युष्माभिरद्य वै । येन तत्प्राप्य युष्माकमुपकारं करोम्यहम्

આજે તમે મારા હૃદયમાં રહેલી શંકા નિશ્ચયે દૂર કરી. તેથી હવે ઉપાય પ્રાપ્ત કરીને, તમારા ઉપકારનો પ્રતિઉપકાર હું કરીશ।

Verse 72

मांसाद उवाच । इतः स्थानान्महाराज नातिदूरे जलाशयः । अस्ति नानाद्रुमोपेतश्चित्ताह्लादकरः परः

માંસાદે કહ્યું—મહારાજ, અહીંથી બહુ દૂર નથી એવો એક જળાશય છે. તે નાનાવિધ વૃક્ષોથી શોભિત, ચિત્તને પરમ આનંદ આપનાર છે।

Verse 73

तस्मादुदङ्मुखो गच्छ यत्र ते जलपक्षिणः । दृश्यंते व्योममार्गेण प्रगच्छतः समंततः

અતએવ ઉત્તરમુખ થઈને ત્યાં જા, જ્યાં તે જળપક્ષીઓ દેખાય છે. તેઓ આકાશમાર્ગે જતા, ચારે તરફ ઉડતા દેખાશે।

Verse 74

सूत उवाच । अथासौ नृपशार्दूलः समुत्थाय शनैःशनैः । सौम्यां दिशं समुद्दिश्य प्रतस्थे स तु दुःखितः

સૂતે કહ્યું—પછી તે નૃપશાર્દૂલ ધીમે ધીમે ઊભો થયો. સૌમ્ય ઉત્તર દિશા તરફ દિશા કરીને તે પ્રસ્થાન કર્યો; પરંતુ તે દુઃખિત હતો।

Verse 76

एवं प्रगच्छता तेन क्षुत्पिपासाकुलेन च । अदूरादेव संदृष्टं नीलं द्रुमकदंबकम् । भ्रममाणैर्बकैर्हंसैः सारसैर्मद्गुभिस्तथा

આ રીતે આગળ વધતો, ભૂખ અને તરસથી વ્યાકુળ થયેલો તે, થોડે જ દૂર નિલવર્ણ વૃક્ષોનો ઘન કદંબવન જોયો; ત્યાં બગલા, હંસ, સારસ અને મદગુ પક્ષીઓ ચક્કર લગાવતા હતા।

Verse 77

अथाऽपश्यन्मनोहारि सौम्यसत्त्वनिषेवितम् । आश्रमं ह्रदतीरस्थं तापसैः सर्वतो वृतम्

પછી તેણે મનોહર આશ્રમ જોયો, જે સૌમ્ય સ્વભાવવાળા સત્ત્વોથી સેવિત હતો; તે હ્રદના કિનારે સ્થિત હતો અને સર્વ તરફથી તપસ્વીઓથી ઘેરાયેલો હતો।

Verse 78

पुष्पितैः फलितैर्वृक्षैः समंतात्परिवेष्टितम् । विचित्रैर्मधुरारावैर्नादितं विहगोत्तमैः

તે સર્વ તરફથી પુષ્પિત અને ફલિત વૃક્ષોથી ઘેરાયેલો હતો, અને ઉત્તમ પક્ષીઓના વિવિધ મધુર કલરવથી ગુંજતો હતો।

Verse 79

तत्रापश्यन्नगाधस्तात्तपस्विगणसेवितम् । शिवधर्मपरं शांतं जैमिनिं मुनिसत्तमम्

ત્યાં, હે પ્રિય, તેણે મુનિશ્રેષ્ઠ જૈમિનીને જોયા—તપસ્વીગણથી સેવિત, શિવધર્મમાં પરાયણ અને પરમ શાંત।

Verse 80

अथ गत्वा स राजेंद्रः प्रणिपत्य मुनीश्वरम् । तथान्यानपि तच्छिष्यान्निपपात धरातले

પછી તે રાજેન્દ્ર ત્યાં જઈ મુનીશ્વરને સાષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યો; તેમજ તે મુનિના અન્ય શિષ્યોને પણ ધરાતલ પર પડી ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કર્યો।

Verse 81

ते दृष्ट्वाऽदृष्टपूर्वं तं राजलक्षणलक्षितम् । धूलिधूसरितांगं च भस्मावृतमिवाचलम्

તેણે—જેને પહેલાં ક્યારેય ન જોયો હતો—જોયો; રાજલક્ષણોથી ચિહ્નિત, ધૂળથી ધૂસર અંગોવાળો, જાણે ભસ્મથી આવૃત પર્વત—એવો તે દેખાયો।

Verse 82

मन्यमाना महीपालं विस्मयोत्फुल्ललोचनाः । प्रोचुश्च मधुरैर्वाक्यैराशीर्वादपुरःसरैः

તેણે ધરતીના પાલક રાજા છે એમ માની, આશ્ચર્યથી ફુલેલા નેત્રોવાળા તેઓ આશીર્વાદ આગળ રાખીને મધુર વચનોમાં તેને સંબોધ્યા।

Verse 84

पार्थिवस्येव लिंगानि दृश्यंते तव भूरिशः । न विद्मो निश्चयं तस्माद्वदागमनकारणम्

હે મહાબલી! તારા પર પાર્થિવ રાજાના લક્ષણો સ્પષ્ટ દેખાય છે; પરંતુ અમને નક્કી ખબર નથી, તેથી તારા આગમનનું કારણ કહો।

Verse 85

अथोवाच नृपः कृच्छ्रात्पिपासा मां प्रबाधते । तस्माद्वदत पानीयं यत्पीत्वा कीर्तयाम्यहम्

પછી રાજાએ કષ્ટથી કહ્યું—“તરસ મને બહુ પીડે છે. તેથી તે પાણી વિશે કહો; તેને પીીને હું તેની મહિમા ગાઈશ.”

Verse 86

ततस्तैर्दर्शितं तोयं समीपे यन्महीपतेः । सोऽपि पीत्वाऽवगाह्याथ वितृष्णः समपद्यत

ત્યારે તેમણે નજીકનું તે પાણી બતાવ્યું. રાજાએ પણ તે પીધું અને તેમાં સ્નાન કરીને પછી તૃષ્ણારહિત થયો।

Verse 87

ततः फलानि पक्वानि तरूणां पतितान्यधः । सुमृष्टानि समादाय भक्षयामास वांछया

ત્યારબાદ તેણે વૃક્ષોની નીચે પડેલા પાકેલા ફળો ઉઠાવ્યાં, સારી રીતે સાફ કરીને ઇચ્છાનુસાર ભક્ષણ કર્યા।

Verse 88

ततस्तृप्तिं परां प्राप्य गत्वा जैमिनिसंनिधौ । उपविष्टः प्रणम्योच्चैस्तथान्यांश्च मुनीन्क्रमात्

પછી પરમ તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરીને તે જૈમિનિના સાન્નિધ્યે ગયો; પ્રણામ કરીને બેઠો અને ક્રમશઃ અન્ય મુનિઓને પણ નમસ્કાર કર્યો।

Verse 89

उवाच च निजां वार्तां कृतांजलिपुटः स्थितः । स पृष्टस्तापसैः सर्वैः सुविस्मयसमन्वितैः

કરજોડે ઊભા રહી તેણે પોતાની વાત કહી; મહા આશ્ચર્યથી ભરાયેલા સર્વ તપસ્વીઓએ તેને પ્રશ્ન કર્યો હતો।

Verse 90

विदूरथो महीपोऽहं माहिष्मत्यां कृतास्पदः । मृगलिप्सुर्वने घोरे प्रविष्टः सैनिकैः सह

હું વિદૂરથ નામનો રાજા છું, માહિષ્મતીમાં સ્થિત છું. મૃગશિકારની ઇચ્છાથી હું સૈનિકો સાથે ભયંકર વનમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 91

ततो मे भ्रममाणस्य प्रणष्टाः सर्वसैनिकाः । गुल्मैरंतरिताश्चाऽन्ये न जानेऽहं कथं स्थिताः

પછી હું ભટકતો રહ્યો ત્યારે મારા બધા સૈનિકો અદૃશ્ય થઈ ગયા; કેટલાક ઝાડઝાંખરથી અલગ પડી ગયા—તેઓ કેવી રીતે છે, મને ખબર નથી।

Verse 92

आसीद्धयो ममाऽधस्ताज्जात्यः सर्वगुणान्वितः । सोऽपि कर्मविपाकेन पञ्चत्वं समुपस्थितः ।ा

મારા નીચે ઉત્તમ જાતિનો, સર્વગુણસંપન્ન ઘોડો હતો; છતાં કર્મવિપાકથી તે પણ અંતને પામી પંચતત્ત્વમાં લીન થયો.

Verse 93

कुतस्त्वमनुसंप्राप्तो वनेऽस्मिञ्जनवर्जिते । एकाकी सुकुमारांगः पदातिः श्रमविह्वलः

તું ક્યાંથી આ જનવર્જિત વનમાં આવી પહોંચ્યો? એકલો, સુકુમાર અંગોવાળો, પગપાળા ચાલીને શ્રમથી વ્યાકુલ દેખાય છે.

Verse 94

ततस्ते तापसाः प्रोचुर्विद्महे न वयं पुरीम् । त्वां च देशं च ते राजन्कोऽयं देशश्च कीर्त्यते

ત્યારે તે તપસ્વીઓ બોલ્યા—અમને નગરોનું જ્ઞાન નથી. હે રાજન, અમે ન તો તમને જાણીએ, ન તમારા દેશને; આ કયો દેશ છે અને કયા નામે પ્રસિદ્ધ છે?

Verse 95

नरेन्द्रैर्नैव नः कार्यं न दिशैर्न पुरैर्नृप । वनेचरा वयं नित्यं शिवाराधनतत्पराः

હે નૃપ, અમને નરેશો સાથે કોઈ કામ નથી, ન દિશા-દેશો સાથે, ન નગરો સાથે. અમે નિત્ય વનવાસી છીએ અને શિવારાધનામાં તત્પર રહીએ છીએ.

Verse 96

सर्वे शीर्णानि वृक्षाणां पुष्पाणि च फलानि च । भक्षयामोऽथ पत्राणि शरी रस्थितिहेतुना

અમે વૃક્ષોથી ઝરી પડેલા ફૂલો અને ફળો જ ભક્ષણ કરીએ છીએ; પછી શરીરધારણ માટે પાંદડાં પણ ખાઈએ છીએ.

Verse 97

मानुषैः सह संसर्गं संभाषं च नराधिप । न कुर्मो न च पश्यामो गच्छामोऽन्यत्र दूरतः

હે નરાધિપ! અમે સામાન્ય મનુષ્યો સાથે ન સંગ કરીએ, ન સંભાષણ; તેમને જોતા પણ નથી—પરંતુ દૂર અન્યત્ર ચાલ્યા જઈએ છીએ।

Verse 98

एकैकस्य तरोर्मूले दिवसं वा दिनद्वयम् । तिष्ठामो न भवेद्येन ममत्वं तत्समुद्भवम्

અમે દરેક વૃક્ષના મૂળ પાસે એક દિવસ, અથવા વધુમાં વધુ બે દિવસ રહીએ છીએ—જેથી ત્યાં વસવાથી ‘મારું’ એવો ભાવ ન ઊભો થાય।

Verse 99

कारणात्तव राजेंद्र निशामेतां वनस्पतौ । नेष्यामोऽन्यत्र यास्यामः प्रभा तेऽन्यत्र कानने

પરંતુ હે રાજેન્દ્ર! તમારા કારણે અમે આ વૃક્ષ પાસે આ રાત્રિ પસાર કરીશું. પ્રભાતે અમે અન્યત્ર જઈશું, અને તમારી પ્રભા અન્ય વનમાં ઝળહળશે।

Verse 101

एकाकी पार्थिवेन्द्रोऽयं नेष्यति च कथं निशाम् । वनेऽस्मिन्मंत्रयित्वैवं ततोऽत्रैव व्यवस्थिताः

આ પાર્થિવેન્દ્ર આ વનમાં એકલો રહી રાત્રિ કેવી રીતે પસાર કરશે?—એવું વિચારી, વનમાં પરામર્શ કરીને, પછી તેઓ અહીં જ સ્થિર રહ્યા।

Verse 102

तस्मादत्रैव नेष्यामः समेताः शर्वरीमिमाम् । गंतव्यं प्रातरुत्थाय ततः सर्वैर्यदृच्छया

અતએવ આપણે સૌ મળીને અહીં જ આ રાત્રિ પસાર કરીએ. સવારે ઊઠીને પછી દરેકે યદૃચ્છા મુજબ આગળ જવું।

Verse 103

एवं संवदतां तेषां भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः । अस्ताचलमनुप्राप्तः कुंकुमक्षोदसंनिभः

તેઓ આમ સંવાદ કરતા હતા ત્યારે તીક્ષ્ણ કિરણોવાળા ભગવાન સૂર્ય અસ્તાચલને પ્રાપ્ત થયા અને કુંકુમચૂર્ણ સમાન અરুণ દેખાયા।

Verse 104

अथ तास्तापसान्राजा प्रोवाच प्रणतः स्थितः । संध्याकालः समायातः सांप्रतं मुनिसत्तमाः । तस्मात्संध्याविधिः कार्यः सर्वैरेव यथोचितः

પછી રાજાએ વિનયપૂર્વક પ્રણામ કરીને તે તપસ્વીઓને કહ્યું— “હે મુનિશ્રેષ્ઠો, હવે સંધ્યાકાળ આવ્યો છે; તેથી સર્વે યથોચિત સંધ્યાવિધિ કરો।”

Verse 105

अथ ते मुनयः सर्वे स च राजा तथा द्विजाः । चक्रुः सायंतनं कर्म यथोद्दिष्टं पुरातनैः

પછી તે બધા મુનિઓ, રાજા તથા દ્વિજોએ પ્રાચીનોએ જેમ નિર્દેશ કર્યો હતો તેમ સાંજના કર્મો યથાવત્ કર્યા।

Verse 106

कामिभिः कामिनीलोकैः प्रियोक्तैरभिवां छिता । असत्स्त्रीभिर्विशेषेण संप्राप्ता रजनी ततः

ત્યારબાદ રાત્રિ આવી; તે કામી પુરુષો અને કામિનીઓના લોકને પ્રિય વચનોના મોહથી ઇચ્છિત હતી, વિશેષ કરીને દુશ્ચરિત્ર સ્ત્રીઓ દ્વારા વધુ વાંછિત।

Verse 107

पीयूषार्णववेलेव विषवृक्षलतेव च । उलूकैश्चक्रवाकैश्च युगपद्या विलोक्यते

તે રાત્રિ એકસાથે બે વિરુદ્ધ રીતે દેખાય છે—જેમ અમૃતસમુદ્રનો કિનારો અને તેમ જ વિષવૃક્ષ પર ચડેલી લતા; ઉલૂક અને ચક્રવાક પક્ષીઓ બંને તેને એકસાથે એમ જ જુએ છે।

Verse 108

उलूका राक्षसाश्चौराः कामिनः कुलटांऽगनाः । यां वांछंति सदा सोत्काः सुवृष्टिमिव कर्षुकाः

ઘુવડ, રાક્ષસ, ચોર, કામી પુરુષો અને કુલટા સ્ત્રીઓ તે (રાત્રી)ને સદા ઉત્કંઠાથી ઇચ્છે છે—જેમ ખેડૂત સારા વરસાદને ઇચ્છે છે।