Adhyaya 19
સૂત કહે છે—રાજા વિદૂરથ દુઃખિત સેવકો સાથે પુનઃ મળીને ઋષિઓના વનમાં વિશ્રામ કરે છે અને પછી માહિષ્મતી તરફ પાછા ફરતાં ગયાશીર્ષ તીર્થયાત્રા કરે છે. ત્યાં તે શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરે છે. સ્વપ્નદર્શનમાં ‘માંસાદ’ નામનો પ્રેત દિવ્યરૂપે પ્રગટ થઈ કહે છે કે રાજાના શ્રાદ્ધકર્મથી તેને પ્રેતાવસ્થાથી મુક્તિ મળી. ત્યારબાદ ‘કૃતઘ્ન’ નામનો બીજો પ્રેત—અકૃતજ્ઞ અને સરોવર-ધન ચોરી સાથે સંકળાયેલ—પાપબંધનથી હજુ પીડિત રહી, મુક્તિનું મૂળ સાધન ‘સત્ય’ છે એમ રાજાને ઉપદેશ આપે છે. તે સત્યની મહિમા ગાય છે—સત્ય પરબ્રહ્મ છે, સત્ય તપ છે, સત્ય જ્ઞાન છે; સત્યથી જ જગતનો ધર્મ ટકેલો છે. સત્ય વિના તીર્થસેવા, દાન, સ્વાધ્યાય અને ગુરુસેવા નિષ્ફળ બને છે. પછી તે સ્થાન-વિધિ જણાવે છે: હાટકેશ્વર ક્ષેત્રના ચામત્કારપુરમાં ગયાશીર્ષ રેતી નીચે છુપાયેલું છે; પ્લક્ષ વૃક્ષ નીચે દર્ભ, વનશાક અને વન્ય તલ સાથે ત્વરિત શ્રાદ્ધ કરવું. વિદૂરથ નાનું કૂવું ખોદી પાણી મેળવી શ્રાદ્ધ પૂર્ણ કરે છે; તરત જ કૃતઘ્ન પ્રેત દિવ્યદેહ પામી વિમાનમાં પ્રસ્થાન કરે છે. અંતે તે કૂવાની ખ્યાતિ પિતૃઓને નિત્ય ઉપકારક તરીકે સ્થાપિત થાય છે. પ્રેતપક્ષની અમાવાસ્યાએ કાલશાક, વન્ય તલ અને કાપેલા દર્ભથી ત્યાં શ્રાદ્ધ કરવાથી ‘કૃતઘ્ન-પ્રેત-તીર્થ’નું પૂર્ણ ફળ મળે છે; વિવિધ પિતૃગણ ત્યાં સદા હાજર કહેવાય છે, તેથી યોગ્ય સમયે અથવા સામાન્ય તિથિઓ બહાર પણ ત્યાં શ્રાદ્ધ કરવું પિતૃતૃપ્તિ માટે પ્રશસ્ત છે.
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तास्तस्य भूपस्य सेवकाः । केचिच्च दैवयो गेन श्वापदैरर्धभक्षिताः
સૂત બોલ્યા—આ વચ્ચે તે રાજાના સેવકો આવી પહોંચ્યા. તેમામાંથી કેટલાક દૈવયોગે જંગલી પશુઓ દ્વારા અર્ધભક્ષિત થયા હતા।
Verse 2
क्षुत्पिपासातुरा दीना दुःखेन महताऽन्विताः । पदपद्धतिमार्गेण येन यातः स भूपतिः
તેઓ ભૂખ-તરસથી પીડિત, દીન અને મહાદુઃખથી વ્યાપ્ત હતા; જે પગદંડી માર્ગે તે રાજા ગયો હતો, એ જ પગપથ માર્ગે તેઓ પણ આવ્યા।
Verse 3
ते दृष्ट्वा पार्थिवं तत्र दिष्ट्यादिष्ट्येति सादरम् । ब्रुवंतः पादयोस्तस्य पतिता हर्षसंयुताः
ત્યાં રાજાને જોઈ તેઓ આદરપૂર્વક ‘ધન્ય! ધન્ય!’ એમ બોલતા, હર્ષથી ભરાઈ તેના ચરણોમાં પડી ગયા।
Verse 4
ततस्तस्य नरेन्द्रस्य व्यसनं सैन्यसंभवम् । प्रोचुश्चैव यथादृष्टम नुभूतं यथाश्रुतम्
પછી તેમણે નરેન્દ્રને સેનામાં થયેલી આપત્તિ વિશે જણાવ્યું—જે તેમણે જોયું, જે ભોગવ્યું અને જે સાંભળ્યું, તે બધું યથાવત્ કહી સંભળાવ્યું।
Verse 5
अथ ते तापसाः सर्वे स च राजा ससेवकः । प्रसुप्ताः पादपस्याधः पर्णान्यास्तीर्यभूतले
ત્યારે તે બધા તપસ્વીઓ અને સેવકો સહિત રાજા, વૃક્ષની નીચે જમીન પર પાંદડાં પાથરીને સૂઈ ગયા।
Verse 6
ततस्तेषां प्रसुप्तानां सर्वेषां तत्र कानने । अतिक्रांता सुखेनैव रजनी सा महात्मनाम्
પછી તે વનકુંજમાં તે બધા મહાત્માઓ સૂતા હતા ત્યારે, તે રાત સુખપૂર્વક અને શાંતિથી વીતી ગઈ।
Verse 7
ततः स प्रातरुत्थाय कृतपूर्वाह्णिकक्रियः । तं मुनिं प्रणिपत्योच्चैरनुज्ञाप्य मुहु र्मुहुः
પછી તે પ્રાતઃકાળે ઊઠીને પૂર્વાહ્નના નિત્યકર્મો કરીને, તે મુનિને પ્રણામ કરી, ભક્તિપૂર્વક વારંવાર વિદાયની અનુમતિ માગી।
Verse 8
निजैस्तैः सेवकैः सार्धं प्रस्थितः स्वपुरीं प्रति । माहिष्मतीं समुद्दिश्य दृष्ट्वा मार्गे शनैःशनैः
પોતાના સેવકો સાથે તે પોતાની નગરી તરફ નીકળ્યો; માહિષ્મતીને લક્ષ્ય કરીને માર્ગે ધીમે ધીમે આગળ વધ્યો।
Verse 9
ततो निजगृहं प्राप्य कञ्चि त्कालं महीपतिः । विश्रम्य प्रययौ पश्चात्तूर्णं पुण्यं गयाशिरः
પછી રાજા પોતાના ઘરે પહોંચી થોડો સમય વિશ્રામ કરીને, ત્યારબાદ વિલંબ વિના પવિત્ર ગયાશિર તરફ ત્વરિત પ્રસ્થાન કર્યો।
Verse 10
तच्च कालेन संप्राप्य स्नात्वा धौतांबरः शुचिः । मांसादाय ददौ श्राद्धं श्रद्धापूतेन चेतसा
યોગ્ય કાળે તે તે તીર્થસ્થાને પહોંચ્યો; સ્નાન કરીને ધોયેલા વસ્ત્રો ધારણ કરી શુદ્ધ થયો. પછી માંસાદના નિમિત્તે શ્રદ્ધાથી પવિત્ર ચિત્ત રાખી શ્રાદ્ધ કર્યું.
Verse 11
अथाऽसौ पृथिवीपालः स्वप्नांते च ददर्श तम् । दिव्यमाल्यांबरधरं दिव्यगंधानुलेपनम् । विमानवरमारूढं स्तूयमानं च किंनरैः
પછી તે ભૂપાલે સ્વપ્નના અંતે તેને જોયો—દિવ્ય માળા અને વસ્ત્રો ધારણ કરેલો, દિવ્ય સુગંધથી અનુલેપિત, શ્રેષ્ઠ વિમાન પર આરૂઢ, અને કિન્નરો દ્વારા સ્તુત થતો.
Verse 12
मांसाद उवाच । प्रसादात्तव भूपाल मुक्तोऽहं प्रेतयोनितः । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदिवा लयम्
માંસાદે કહ્યું—હે ભૂપાલ! તમારા પ્રસાદથી હું પ્રેતયોનિમાંથી મુક્ત થયો છું. તમારું કલ્યાણ થાઓ. હવે હું ત્રિદિવધામે પ્રસ્થાન કરું છું.
Verse 13
ततः स प्रातरुत्थाय हर्षाविष्टो महीपतिः । विदैवतं समुद्दिश्य चक्रे श्राद्धं यथोचितम्
પછી તે મહીપતિ પ્રાતઃકાળે ઊઠીને હર્ષથી ભરાઈ ગયો અને વિધિ મુજબ દૈવતને ઉદ્દેશીને યથોચિત શ્રાદ્ધ કર્યું.
Verse 14
सोऽपि तेनैव रूपेण तस्य संदर्शनं गतः । स्वप्नांऽते भूमिपालस्य तद्वच्चोक्त्वा दिवं गतः
તે પણ એ જ રૂપે ભૂપાલના સ્વપ્નના અંતે દર્શન આપવા આવ્યો; અને અગાઉ જેવાં જ વચન કહી સ્વર્ગે ગયો.
Verse 15
ततः प्रातस्तृतीयेऽह्नि कृतघ्नस्य महीपतिः । चक्रे श्राद्धं यथापूर्वं श्रद्धापूतेन चेतसा
પછી ત્રીજા દિવસે પ્રાતઃકાળે રાજાએ કૃતઘ્ન માટે પૂર્વવત્, શ્રદ્ધાથી પવિત્ર થયેલા ચિત્તે ફરી શ્રાદ્ધ કર્યું।
Verse 16
ततः सोऽपि समायातस्तस्य स्वप्ने महीपतेः । तेनैव प्रेतरूपेण दुःखेन महता वृतः
પછી તે પણ તે રાજાના સ્વપ્નમાં આવ્યો—એ જ પ્રેતરૂપે, ભારે દુઃખથી ઘેરાયેલો।
Verse 17
कृतघ्न उवाच । न मे गतिर्महाराज संजाता पापकर्मिणः । तडागवित्तचौरस्य कृतघ्नस्य तथैव च
કૃતઘ્ન બોલ્યો—હે મહારાજ, પાપકર્મી મને કોઈ સદ્ગતિ પ્રાપ્ત થઈ નથી; તળાવ માટે રાખેલું ધન ચોરનાર અને કૃતઘ્ન પણ હું જ હતો।
Verse 18
तस्मात्संजायते मुक्तिर्यथा मे पार्थिवोत्तम । तथैव त्वं कुरुष्याऽद्य सत्यवाक्यपरो भव
અતએવ, હે પાર્થિવોત્તમ, આજે એવો ઉપાય કર કે મને મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય; સત્યવાક્યમાં પરાયણ બની તેમ જ કર।
Verse 19
सत्यमेव परं ब्रह्म सत्यमेव परं तपः । सत्यमेव परं ज्ञानं सत्यमेव परं श्रुतम्
સત્ય જ પરમ બ્રહ્મ છે, સત્ય જ પરમ તપ છે; સત્ય જ પરમ જ્ઞાન છે, અને સત્ય જ પરમ શ્રુતિ-ઉપદેશ છે।
Verse 20
सत्येन वायु र्वहति सत्येन तपते रविः । सागरः सत्यवाक्येन मर्यादां न विलंघयेत्
સત્યથી પવન વહે છે, સત્યથી સૂર્ય તપે છે. સત્યવચનના બળથી સમુદ્ર પોતાની મર્યાદા લાંઘતો નથી.
Verse 21
तीर्थसेवा तपो दानं स्वाध्यायो गुरुसेवनम् । सर्वं सत्यविहीनस्य व्यर्थं संजायते यतः
તીર્થસેવા, તપ, દાન, સ્વાધ્યાય અને ગુરુસેવા—સત્યવિહિન મનુષ્ય માટે આ બધું નિશ્ચિત રીતે નિષ્ફળ બને છે.
Verse 22
सर्वे धर्मा धृताः पूर्वमेकत्राऽन्यत्र चाप्यृतम् । तुलायां कौतुकाद्देवैर्जातं तत्र ऋतं गुरु
પૂર્વે સર્વ ધર્મો એક તરફ મૂકાયા અને બીજી તરફ ઋત પણ. દેવોએ કૌતુકથી તુલામાં તોળ્યા; ત્યાં ઋત વધુ ભારવાળું સાબિત થયું.
Verse 23
तस्मात्सत्यं पुरस्कृत्य मां तारय महामते । एतत्ते परमं श्रेयस्तपसोऽपि भविष्यति
અતએવ સત્યને અગ્રસ્થાને રાખીને, હે મહામતે, મને તાર. આ જ તારા માટે પરમ કલ્યાણ થશે—તપથી પણ શ્રેષ્ઠ.
Verse 24
विदूरथ उवाच । कथं ते जायते मुक्तिर्वद मे प्रेत सत्वरम् । करोमि येन तत्कर्म यद्यपि स्यात्सुदुष्करम् ः
વિદૂરથ બોલ્યા—હે પ્રેત, તને મુક્તિ કેવી રીતે થાય તે મને ત્વરિત કહો. જે કર્મથી તે થાય, તે હું કરીશ, ભલે તે અતિ દુષ્કર હોય.
Verse 25
प्रेत उवाच । चमत्कारपुरे भूप श्रीक्षेत्रे हाटकेश्वरे । आस्ते पांसुभिराच्छन्नं कलेर्भीतं गयाशिरः
પ્રેત બોલ્યો—હે રાજન! ચમત્કારપુરમાં, હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં, કલિયુગથી ભયભીત ગયાશિર ધૂળથી ઢંકાયેલું પડ્યું છે।
Verse 26
अधस्तात्प्लक्षवृक्षस्य दर्भस्थानैः समंततः । कालशाकैस्तथानेकैस्तिलैश्चारण्यसंभवैः
પ્લક્ષવૃક્ષની નીચે ચારે તરફ દર્ભઘાસનાં સ્થાન છે; તેમજ અનેક કાલશાકનાં છોડ અને અરણ્યમાં ઉપજેલા તિલ પણ ત્યાં છે।
Verse 27
तत्र गत्वा तिलैस्तैस्त्वं तैः शाकैस्तैः कुशैस्तथा । श्राद्धं देहि द्रुतं येन मुक्तिः संजायते मम
ત્યાં જઈને તે તિલ, તે શાક અને તે કુશથી ત્વરિત શ્રાદ્ધ કર, જેથી મને મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય।
Verse 28
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स दीनस्य दयान्वितः । जगाम तत्र यत्राऽस्ते स वृक्षः प्लक्षसंज्ञकः
તેનું વચન સાંભળી, દીન પર દયાભાવ ધરાવી, જ્યાં પ્લક્ષ નામનું તે વૃક્ષ હતું ત્યાં તે ગયો।
Verse 29
दृष्ट्वा शाकांस्तिलांस्तांस्तु दर्भांस्तेन यथोदितान् । अखनत्तत्र देशे च जलार्थे लघु कूपिकाम्
તેના કહ્યા મુજબ શાક, તિલ અને દર્ભ જોઈને, પાણી માટે તેણે એ જ સ્થળે એક નાનું કૂવું ખોદ્યું।
Verse 31
कृतमात्रे ततः श्राद्धे दिव्य रूपधरः पुमान् । विमानवरमारूढो विदूरथमथाऽब्रवीत्
શ્રાદ્ધ પૂર્ણ થતાં જ એક પુરુષ દિવ્ય રૂપ ધારણ કરીને ઉત્તમ વિમાન પર આરુઢ થયો અને પછી વિદૂરથને બોલ્યો।
Verse 32
मुक्तोऽहं त्वत्प्रसादाच्च प्रेतत्वाद्दारुणाद्विभो । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदशालयम्
હે વિભો! તમારા પ્રસાદથી હું ભયંકર પ્રેતત્વમાંથી મુક્ત થયો છું. તમારું કલ્યાણ થાઓ; હવે હું ત્રિદશોના ધામે જઈશ।
Verse 33
सूत उवाच । ततः प्रभृति सा तत्र कूपिका ख्यातिमागता । पितॄणां पुष्टिदा नित्यं गयाशीर्षसमुद्भवा
સૂત બોલ્યા—તે સમયથી ત્યાંની તે કૂપિકા પ્રસિદ્ધ થઈ; તે નિત્ય પિતૃઓને પુષ્ટિ આપનારી છે અને ગયાશીર્ષમાંથી ઉદ્ભવેલી કહેવાય છે।
Verse 34
प्रेतपक्षस्य दर्शायां यस्तस्यां श्राद्धमाचरेत् । कालशाकेन विप्रेंद्रास्तथारण्योद्भवैस्तिलैः
હે વિપ્રેન્દ્રો! જે પ્રેતપક્ષની દર્શા (અમાવાસ્યા) તિથિએ ત્યાં કાલશાક અને અરણ્યમાં ઉપજેલા તલથી શ્રાદ્ધ કરે—
Verse 35
कृंतितैश्च तथा दर्भैः सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । स प्राप्नोति फलं कृत्स्नं कृतघ्नप्रेततीर्थतः
—અને યોગ્ય રીતે કાપેલા દર્ભ સાથે, સમ્યક શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ, તે ‘કૃતઘ્ન-પ્રેત-તીર્થ’થી સંપૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 36
अग्निष्वात्ताः पितृगणास्तथा बर्हिषदश्च ये । तत्र संनिहिता नित्यमाज्यपाः सोमपास्तथा
અગ્નિષ્વાત્ત નામના પિતૃગણો તથા બર્હિષદ પિતૃઓ, તેમજ આજ્યપ અને સોમપ પિતૃઓ—એ બધા ત્યાં સદા નિત્ય સન્નિહિત રહે છે।
Verse 37
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं तत्र समाचरेत् । काले वा । यदि वाऽकाले पितॄणां तुष्टये सदा
અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી ત્યાં શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ—સમયે હોય કે અકાળે પણ—કારણ કે તેનાથી પિતૃઓ સદા તૃપ્ત થાય છે।