Adhyaya 37

Verse 2

। सूत उवाच । अथापश्यत्स विप्राणां वृन्दं वृन्दारकोपमम् । संनिविष्टं धरापृष्ठे लीलाभाजि द्विजोत्तमाः । एके वेदविदस्तत्र वेदव्याख्यानतत्पराः । परस्परं सुसंक्रुद्धा विवदंति जिगीषवः

સૂત બોલ્યા—પછી તેણે દેવસમૂહ સમાન વિપ્રોનો એક મોટો સમૂહ જોયો; હે દ્વિજોત્તમો, તેઓ તે લીલાસ્થળે ધરતી પર બેઠા હતા. ત્યાં કેટલાક વેદવિદો વેદવ્યાખ્યાનમાં તત્પર હતા; પરંતુ પરસ્પર અત્યંત ક્રોધિત થઈ વિવાદ કરતા હતા, દરેક જીતવા ઇચ્છતો હતો.

Verse 3

यज्ञविद्याविदोऽन्येऽपि यज्ञाख्यानपरायणाः । तत्र विप्राः प्रदृश्यंते शतशो ब्रह्मवादिनः

અન્ય પણ યજ્ઞવિદ્યાના જાણકાર, યજ્ઞોના આખ્યાન-વિસ્તારમાં પરાયણ હતા. ત્યાં બ્રહ્મવાદી એવા સૈકડો વિપ્રો દેખાતા હતા.

Verse 4

अन्ये ब्राह्मणशार्दूला वेदांगेषु विचक्षणाः । प्रवदंति च संदेहान्वृन्दानामग्रतः स्थिताः

અન્ય બ્રાહ્મણશાર્દૂલ, વેદાંગોમાં નિપુણ; તેઓ વૃત્તોના અગ્રભાગે ઊભા રહી પોતાના સંદેહો ખુલ્લેઆમ ચર્ચતા હતા.

Verse 5

वेदाभ्यासपराश्चान्ये तारनादेन सर्वशः । नादयंतो दिशां चक्रं तत्र सम्यग्द्विजोत्तमाः

અન્ય ઉત્તમ દ્વિજ વેદાભ્યાસમાં લીન હતા; ‘તાર’ નાદને સર્વત્ર ઉચ્ચારી ત્યાં દિશાચક્રને ગુંજાવતાં હતા.

Verse 6

अन्ये कौतूहलाविष्टाः संचरान्विषमान्मिथः । पप्रच्छुर्जहसुश्चान्ये ज्ञात्वा मार्गप्रवर्तिनम्

અન્ય લોકો કૌતૂહલથી આવિષ્ટ થઈ, ઊંચા-નીચા માર્ગોમાં ઇધર-ઉધર ફરતા; કેટલાક પૂછતા, અને કેટલાક માર્ગપ્રવર્તકને ઓળખીને હસતા હતા.

Verse 7

स्मृतिवादपराश्चान्ये तथान्ये श्रुतिपाठकाः । संदेहान्स्मृतिजानन्ये पृच्छंति च परस्परम्

કેટલાક સ્મૃતિવાદના પ્રવચનમાં તત્પર હતા, અને કેટલાક શ્રુતિપાઠમાં; સ્મૃતિજ્ઞો પોતાના સંદેહો વિષે પરસ્પર પૂછતા હતા.

Verse 8

कीर्तयंति तथा चान्ये पुराणं ब्राह्मणोत्तमाः । वृद्धानां पुरतस्तत्र सभामध्ये व्यवस्थिताः

એ જ રીતે અન્ય શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો પણ ત્યાં વૃદ્ધોના સમક્ષ સભામધ્યે બેઠા રહી તે પુરાણનું પાઠ અને કીર્તન કરતા હતા।

Verse 9

अथ तान्स मुनिर्दृष्ट्वा ब्राह्मणान्संशितव्रतान् । अभिवाद्य ततः प्राह सादरं विनयान्वितः

પછી મુનિએ વ્રતનિષ્ઠ તે બ્રાહ્મણોને જોઈ આદરપૂર્વક વંદન કરી વિનયસહિત એમ કહ્યું।

Verse 10

मम बुद्धिः समुत्पन्ना शम्भोरायतनं प्रति । कर्तुं ब्राह्मणशार्दूलास्तस्मात्स्थानं प्रदर्श्यताम्

મારા મનમાં શંભુનું આયતન (મંદિર) બાંધવાનો સંકલ્પ થયો છે; તેથી હે બ્રાહ્મણશાર્દૂલોએ, યોગ્ય સ્થાન દર્શાવો।

Verse 11

तवाहं देवदेवस्य शम्भोः प्रासादमुत्तमम् । विधायाराधयिष्यामि तमेव वृषभध्वजम्

તમારા માટે હું દેવોના દેવ શંભુનું ઉત્તમ પ્રાસાદ (મંદિર) બાંધીને તે વૃષભધ્વજ પ્રભુની જ આરાધના કરીશ।

Verse 12

स एवं जल्पमानोऽपि मुहुर्मुहुरतंद्रितः । न तेषामुत्तरं लेभे शुभं वा यदि वाशुभम्

તે આ રીતે થાક્યા વિના વારંવાર બોલતો રહ્યો, પરંતુ તેમની તરફથી ન શુભ ન અશુભ—કોઈ ઉત્તર મળ્યો નહીં।

Verse 13

ततः कोपपरीतात्मा समुनिस्तान्द्विजोत्तमान् । शशाप तारशब्देन यथा शृण्वंति कृत्स्नशः

પછી ક્રોધથી આવૃત મનવાળા તે મુનિએ તીક્ષ્ણ ‘તાર’ શબ્દ ઉચ્ચારી શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને એવો શાપ આપ્યો કે સર્વેને તે સ્પષ્ટ સંભળાયો.

Verse 14

दुर्वासा उवाच । विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनोद्भवः । एते मदावलिप्तानामेत एव सतां दमाः

દુર્વાસા બોલ્યા—વિદ્યાનો મદ, ધનનો મદ અને ત્રીજો ઉચ્ચકુલથી ઉત્પન્ન મદ—આ જ અહંકારીને કલુષિત કરનાર મત્તતા છે; અને એ જ સજ્જનો માટે સંયમના સાધન બને છે.

Verse 15

तत्र येऽपि हि युष्माकं मदा एव व्यवस्थिताः । यतस्ततोऽन्वयेऽप्येवं भविष्यति मदान्विताः

અને તમામાં જે માત્ર આવા મદોમાં જ સ્થિર છે—તે જ્યાં જ્યાં જશે, તેમના વંશમાં પણ એવી જ સ્થિતિ થશે; તેઓ મદયુક્ત જ રહેશે.

Verse 16

सदा सौहृदनिर्मुक्ताः पितरोऽपि सुतैः सह । भविष्यंति पुरे ह्यस्मिन्किं पुनर्बांधवादयः

આ નગરમાં પિતાઓ પણ પુત્રો સાથે સદા સૌહાર્દથી વિમુખ રહેશે; તો પછી અન્ય સગાં-સંબંધીઓની તો શું વાત કરવી?

Verse 17

एवमुक्त्वा स विप्रेन्द्रो निवृत्तस्तदनन्तरम् । अपमानं परं प्राप्य ब्राह्मणानां द्विजोत्तमाः

આ રીતે કહી તે વિપ્રશ્રેષ્ઠ તરત જ નિવૃત્ત થયો. અને ઉત્તમ દ્વિજોએ બ્રાહ્મણોથી પરમ અપમાન પામી ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 18

अथ तन्मध्यगो विप्र आसीद्वृद्धतमः सुधीः । सुशील इति विख्यातो वेदवेदांगपारगः

ત્યારે તેમની વચ્ચે એક અતિ વૃદ્ધ અને વિદ્વાન બ્રાહ્મણ હતો; ‘સુશીલ’ નામે પ્રસિદ્ધ, વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત હતો.

Verse 19

स दृष्ट्वा तं मुनिं क्रुद्धं गच्छंतमपमानितम् । सत्वरं प्रययौ पृष्ठे तिष्ठ तिष्ठेति च ब्रुवन्

અપમાનિત થઈ ક્રોધિત તે મુનિ જતા હતા તે જોઈ, તે તત્કાળ તેમની પાછળ દોડી ગયો અને બોલ્યો—“થાંબો, થાંબો!”

Verse 20

अथासाद्य गतं दूरं प्रणिपत्य मुनिं च सः । प्रोवाच क्षम्यतां विप्र विप्राणां वचनान्मम

પછી દૂર ગયેલા મુનિ પાસે પહોંચી તેણે સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરીને કહ્યું—“હે વિપ્ર, અમારા બ્રાહ્મણોના વચનોને કારણે કૃપા કરીને ક્ષમા કરો.”

Verse 21

एतैः स्वाध्यायसंपन्नैर्न श्रुतं वचनं तव । नोत्तरं तेन संदत्तं सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्

સ્વાધ્યાયથી સંપન્ન એવા આ લોકોએ પણ તમારું વચન સાંભળ્યું નથી, અને તમને કોઈ ઉત્તર પણ આપ્યો નથી; હું આ સત્ય કહું છું.

Verse 22

तस्माद्भूमिर्मया दत्ता शंभुहर्म्यकृते तव । अस्मिन्स्थाने द्विजश्रेष्ठ प्रासादं कर्तुमर्हसि

અતએવ શંભુના મંદિર-પ્રાસાદના નિર્માણ માટે મેં તમને ભૂમિ આપી છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, આ જ સ્થાને પ્રાસાદ બાંધવો તમને યોગ્ય છે.

Verse 23

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दुर्वासा हर्षसंयुतः । क्षितिदानोद्भवां चक्रे स्वस्ति ब्राह्मणसत्तमाः । प्रासादं निर्ममे पश्चात्तस्य वाक्ये व्यवस्थितः

તેના વચન સાંભળી હર્ષથી યુક્ત દુર્વાસાએ ભૂમિદાનથી ઉત્પન્ન મંગલ આશીર્વાદ ઉચ્ચાર્યો. પછી પોતાના વચનમાં સ્થિર રહી તે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠે બાદમાં દેવાલયનો પ્રાસાદ બાંધ્યો.

Verse 24

अथ ते ब्राह्मणा ज्ञात्वा सुशीलेन वसुन्धरा । देवतायतनार्थाय दत्ता तस्मै तपस्विने

પછી તે બ્રાહ્મણોએ જાણ્યું કે દેવતાના આયતન (મંદિર) નિર્માણ માટે સુશીલાએ તે તપસ્વીને ભૂમિ દાનમાં આપી છે.

Verse 25

सर्वे कोपसमायुक्ताः सुशीलं प्रति ते द्विजाः

તે બધા દ્વિજ બ્રાહ્મણો ક્રોધથી ભરાઈ સુશીલાની સામે વળ્યા.

Verse 26

ततः प्रोचुः समासाद्य येन शप्ता दुरात्मना । वयं तस्मै त्वया दत्ता प्रासादार्थं वसुन्धरा

પછી તેઓ તેની પાસે જઈ બોલ્યા—“તે દુરાત્માએ અમને શાપ આપ્યો છે, અને તું તેને જ પ્રાસાદ નિર્માણ માટે આ ભૂમિ દાનમાં આપી છે.”

Verse 27

तस्मात्त्वमपि चास्माकं बाह्य एव भविष्यसि । सुशीलोऽपि हि दुःशीलो नाम्ना संकीर्त्यसे बुधैः

“અતએવ તું પણ અમારી સમુદાયથી બહિષ્કૃત રહેશે. નામે સુશીલ હોવા છતાં વિદ્વાનો તને ‘દુઃશીલ’ નામે જ સંકીર્તિત કરશે.”

Verse 28

एषोऽपि तापसो दुष्टो यः करोति शिवालयम् । नैव तस्य भवेत्सिद्धिश्चापि वर्षशतैरपि

જે શિવાલય બાંધે છે તે તપસ્વી પણ દુષ્ટ છે. સૈકડો વર્ષો પછી પણ તેને સિદ્ધિ મળતી નથી.

Verse 29

तथा कीर्तिकृतां लोके कीर्तनं क्रियते नरैः । ततः संपश्यतां चास्य कीर्तिर्नास्य तु दुर्मतेः

જગતમાં સાચી કીર્તિ કરનારાનું કીર્તન લોકો કરે છે; પરંતુ સૌ જોતા હોવા છતાં આ દુર્મતિની કીર્તિ ટકશે નહીં.

Verse 30

एष दुःशीलसंज्ञो वै तव नाम्ना भविष्यति । प्रासादो नाममात्रेण न संपूर्णः कदाचन

તારા નામથી જ આ ‘દુઃશીલ’ તરીકે ઓળખાશે. આ પ્રાસાદ માત્ર નામનો રહેશે, કદી પૂર્ણ નહીં થાય.

Verse 31

यस्मात्सौहृदनिर्मुक्ताः कृतास्तेन वयं द्विजाः । मदैस्त्रिभिः समायुक्ताः सर्वान्वयसमन्विताः

કારણ કે તેણે અમને દ્વિજોને સૌહાર્દથી વિમુખ કર્યા—જ્યારે અમે ઉત્તમ વંશપરંપરાથી યુક્ત અને ત્રિવિધ મદથી સમન્વિત હતા—અતએવ (આ પરિણામ થશે).

Verse 32

तस्मादेषोऽपि पापात्मा भविष्यति स कोपभाक् । तप्तं तप्तं तपो येन संप्रयास्यति संक्षयम्

અતએવ આ પાપાત્મા પણ ક્રોધનો ભાગી બનશે; અને તેણે વારંવાર કરેલું તપ અંતે ક્ષય પામશે.

Verse 33

एवमुक्त्वाथ ते विप्राः कोपसंरक्तलोचनाः । दुःशीलं संपरित्यज्य प्रविष्टाः स्वपुरे ततः

આમ કહીને તે બ્રાહ્મણો ક્રોધથી લાલ થયેલા નેત્રોવાળા બન્યા; દુઃશીલને ત્યજી પછી પોતાના નગરમાં પ્રવેશ્યા.

Verse 34

दुःशीलोऽपि बहिश्चक्रे गृहं तस्य पुरस्य च । देवशर्मा यथापूर्वं संत्यक्तः पुरवासिभिः

દુઃશીલએ પણ તે નગરની બહાર જ તેનું ઘર રાખ્યું; અને દેવશર્મા અગાઉની જેમ નગરવાસીઓ દ્વારા ત્યજાયેલો જ રહ્યો.

Verse 35

तस्यान्वयेऽपि ये जातास्ते बाह्याः संप्रकीर्तिताः । बाह्याः क्रियासु सर्वासु सर्वेषां पुरवासिनाम्

તેના વંશમાં જન્મેલા લોકો પણ ‘બાહ્ય’ તરીકે ઘોષિત થયા; નગરવાસીઓની સર્વ ક્રિયા-સંસ્કારોમાં તેઓ સૌ માટે સમુદાયની બહાર ગણાયા.

Verse 36

सूत उवाच । एवं तेषु द्विजेंद्रेषु शापं दत्त्वा गतेषु च । दुर्वासाः प्राह दुःशीलं कोपसंरक्तलो चनः

સૂત બોલ્યા—આ રીતે તે દ્વિજશ્રેષ્ઠો શાપ આપી જઈ ગયા પછી, ક્રોધથી લાલ નેત્રોવાળા દુર્વાસાએ દુઃશીલને કહ્યું.

Verse 37

मम सिद्धिं गता मंत्राः समर्थाः शत्रुसंक्षये । आथर्वणास्तथा चान्ये वेदत्रयसमुद्भवाः

મારા દ્વારા મંત્રો સિદ્ધિ પામ્યા છે; તેઓ શત્રુસંહાર માટે સમર્થ છે—આથર્વણ મંત્રો પણ અને ત્રિવેદમાંથી ઉત્પન્ન અન્ય મંત્રો પણ.

Verse 38

तस्मादेतत्पुरं कृत्स्नं पशुपक्षि समन्वितम् । नाशमद्य नयिष्यामि यथा शत्रोर्हि दुष्टकः

અતએવ આજે હું આ સમગ્ર નગરને—પશુ-પક્ષીઓ સહિત—દુષ્ટ શત્રુનો વિનાશ કરાય તેમ વિનાશ પામાડિશ।

Verse 39

दुःशील उवाच । नैतद्युक्तं नरश्रेष्ठ तव कर्तुं कथंचन । ब्राह्मणानां कृते कर्म ब्राह्मणस्य विशेषतः

દુઃશીલ બોલ્યો—હે નરશ્રેષ્ઠ! તારે કોઈ રીતે પણ આ કરવું યોગ્ય નથી; આ તો બ્રાહ્મણોના હિતાર્થે કરાતું કર્મ છે, વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણના વિષયમાં।

Verse 40

निघ्नंतो वा शपंतो वा वदंतो वापि निष्ठुरम् । पूजनीयाः सदा विप्रा दिव्यांल्लोकानभीप्सुभिः

તેઓ મારતા હોય, શાપ આપતા હોય, કે કઠોર વચન બોલતા હોય—દિવ્ય લોકોની ઇચ્છા ધરાવનારોએ વિપ્રોને સદા પૂજનીય માનવા જોઈએ।

Verse 41

ब्राह्मणैर्निर्जितैर्मेने य आत्मानं जयान्वितम् । तामिस्रादिषु घोरेषु नरकेषु स पच्यते

જે બ્રાહ્મણોથી પરાજિત થઈને પણ પોતાને વિજયી માને છે, તે તામિસ્ર વગેરે ભયંકર નરકોમાં દહન પામે છે।

Verse 42

आत्मनश्च पराभूतिं तस्माद्विप्रात्सहेत वै । य इच्छेद्वसतिं स्वर्गे शाश्वतीं द्विजसत्तम

અતએવ, હે દ્વિજસત્તમ! જે સ્વર્ગમાં શાશ્વત નિવાસ ઇચ્છે છે, તેણે બ્રાહ્મણ તરફથી થતી પોતાની અપમાનજનક પરાભવતાને પણ સહન કરવી જોઈએ।

Verse 43

एतेषां ब्राह्मणेंद्राणां क्षेत्रे सिद्धिं समागताः । मंत्रास्ते तत्कथं नाशं त्वमेतेषां करिष्यसि

આ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોના પરમ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં તે મંત્રો સિદ્ધિ પામ્યા છે; તો પછી તું એમનો કે આ સ્થાનનો નાશ કેવી રીતે કરી શકીશ?

Verse 44

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नवते तथा । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

બ્રહ્મહત્યારા, સૂરાપાન કરનાર, ચોર તથા વિશ્વાસભંગ કરનાર—એમના માટે સદ્ભક્તોએ પ્રાયશ્ચિત્ત નક્કી કર્યું છે; પરંતુ કૃતઘ્ન માટે કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત નથી.

Verse 45

तस्मात्कोपो न कर्तव्यः क्षेत्रे चात्र व्यवस्थितैः । क्षमां कुरु मुनिश्रेष्ठ कृपां कृत्वा ममोपरि

અતએવ આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં નિવાસ કરનારોએ ક્રોધ ન કરવો જોઈએ. હે મુનિશ્રેષ્ઠ, મારા પર કૃપા કરીને મને ક્ષમા કરો.

Verse 46

सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय तत्र कृत्वावसत्तपः । प्राप्तश्च परमां सिद्धिं दुर्लभां त्रिदशैरपि

સૂત બોલ્યા—તે ‘તથાસ્તુ’ કહી પ્રતિજ્ઞા કરીને ત્યાં નિવાસ કરી તપ કર્યું. તેણે પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી, જે દેવતાઓને પણ દુર્લભ છે.

Verse 47

दुःशीलाख्यः क्षितौ सोऽपि प्रासादः ख्याति मागतः । यस्य संदर्शनादेव नरः पापात्प्रमुच्यते

પૃથ્વી પર ‘દુઃશીલ’ નામનો તે પ્રાસાદ પણ પ્રસિદ્ધ થયો; જેના માત્ર દર્શનથી જ મનુષ્ય પાપમાંથી મુક્ત થાય છે.

Verse 48

तस्य मध्यगतं लिंगं शुक्लाष्टम्यां सदा नरः । यः पश्यति क्षणं ध्यात्वा नरकं स न पश्यति

તેના મધ્યમાં સ્થિત લિંગને જે મનુષ્ય શુક્લાષ્ટમીના દિવસે ક્ષણમાત્ર ધ્યાન કરીને દર્શન કરે છે, તે નરકનું દર્શન કરતો નથી.