Adhyaya 156

Verse 1

सूत उवाच । एवं सम्बोधिता तेन सा भार्या विजने गता । कन्याप्रदानस्य रुचिः संजाता तदनन्तरम्

સૂત બોલ્યા: આ રીતે તેના દ્વારા સમજાવવામાં આવેલી તે પત્ની એકાંત સ્થાને ગઈ; અને ત્યારબાદ તેના મનમાં કન્યાપ્રદાન (વિવાહાર્થે) કરવાની ઇચ્છા જાગી।

Verse 2

ततः स पादौ प्रक्षाल्य मणिभद्रस्य सत्वरम् । उदकं साक्षतं हस्ते कन्यादानकृते ददौ

પછી તેણે ત્વરાથી મણિભદ્રના પાદ પ્રક્ષાળી, કન્યાદાન માટે તેના હાથમાં અક્ષતসহિત જળ અર્પણ કર્યું।

Verse 3

सोऽपि हस्तकृते तोये तं क्षत्रियमुवाच ह । अद्यैव कुरु मे शीघ्रं विवाहं कन्यया सह

અને તે (મણિભદ્ર) હાથમાં મૂકાયેલું જળ લઈને તે ક્ષત્રિયને બોલ્યો: “આજેજ ત્વરાથી મારી કન્યასთან વિવાહવિધિ કરી દો।”

Verse 4

यस्मादिच्छामि संस्थातुं तेन ते गृहमागतः । क्षत्रिय उवाच । नात्र नक्षत्रमर्हं तु न किंचिद्भगदैवतम्

“લગ્ન સ્થાપિત કરવાની ઇચ્છાથી જ હું આ કારણસર તમારા ઘરે આવ્યો છું.” ક્ષત્રિય બોલ્યો—“પરંતુ અહીં યોગ્ય નક્ષત્ર નથી, અને ભગ-દૈવત્યનું કોઈ શુભ દૈવી લક્ષણ પણ નથી.”

Verse 5

विवाहस्य न वारस्तु प्रसुप्ते मधुसूदने । अस्मिन्काले तु संप्राप्ते या कन्या परिणीयते

મધુસૂદન (વિષ્ણુ) શયનકાળમાં હોય ત્યારે લગ્ન માટે યોગ્ય વાર નથી; છતાં એવા સમયે જો કોઈ કન્યાનું વિવાહ કરવામાં આવે,

Verse 6

सा च संवत्सरान्मध्ये ध्रुवं वैधव्यमाप्नुयात् । एवं दैवज्ञमुख्यानां श्रुतं प्रवदतां मया

તો તે નિશ્ચિત જ એક વર્ષમાં વૈધવ્યને પામે છે. આ વાત મેં શ્રેષ્ઠ દૈવજ્ઞ-પુરોહિતોના મુખેથી સાંભળી છે, તેથી હું કહું છું.

Verse 7

तस्माच्छुभे तु संप्राप्ते नक्षत्रे भगदैवते । त्वं विवाहय मे कन्यां प्रोत्थिते मधुसूदने । येन क्षेमंकरी ते स्यात्तथा पुत्रप्रपौत्रिणी

અતએવ ભગ-દૈવત્યવાળું શુભ નક્ષત્ર આવે અને મધુસૂદન (વિષ્ણુ) જાગૃત થાય ત્યારે, મારી કન્યાનું વિવાહ તમે કરાવો—જેથી તે કલ્યાણકારિણી બને અને પુત્ર-પ્રપૌત્રોથી યુક્ત થાય.

Verse 8

मणिभद्र उवाच । नक्षत्रं वह्निदैवत्यं प्रसुप्तो मधुसूदनः

મણિભદ્ર બોલ્યો—“નક્ષત્ર વહ્નિ-દૈવત્યનું છે, અને મધુસૂદન (વિષ્ણુ) શયનાવસ્થામાં છે.”

Verse 9

सांप्रतं वत्सरांतोऽयं विवाहे विहिते सति । कामाग्निरुत्थितः काये सांप्रतं मां प्रबाधते

હવે વર્ષનો અંત નજીક છે અને વિવાહ નક્કી થઈ ગયો છે. મારા શરીરમાં કામાગ્નિ પ્રગટ થયો છે જે મને અત્યારે પીડી રહ્યો છે.

Verse 10

तस्मात्कुरु प्रसादं मे कन्याविवहितेन तु । तव वित्तं प्रदास्यामि सुखी येन भविष्यसि

તેથી કન્યાના વિવાહ દ્વારા મારા પર કૃપા કરો. હું તમને ધન આપીશ, જેનાથી તમે સુખી થશો.

Verse 11

सूत उवाच । तस्माच्च वित्तलोभेन क्षत्रियो द्विजसत्तमाः । विवाहं कारयामास तत्क्षणादेव स द्विजाः

સૂત બોલ્યા: હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! ત્યારે તે ક્ષત્રિયે ધનના લોભથી તે જ ક્ષણે વિવાહ કરાવી દીધો.

Verse 12

ददौ कन्यां सुदुःखार्तामश्रुपूर्णेक्षणां स्थिताम् । सन्निधौ वह्निविप्राणां तदा तेन विवाहिता

તેણે અત્યંત દુઃખી અને આંસુઓથી ભરેલી આંખોવાળી કન્યાનું દાન કર્યું. અગ્નિ અને બ્રાહ્મણોની સાક્ષીએ ત્યારે તેના વિવાહ થયા.

Verse 13

नीत्वा निजगृहं पश्चात्कामधर्मे नियोजिता । अनिच्छंतीमपि सतीं तामतीव निरर्गलः

પછી તેને પોતાના ઘરે લઈ જઈને કામધર્મમાં જોડી દીધી. તે સતીની ઈચ્છા ન હોવા છતાં તેણે તેની સાથે અત્યંત મર્યાદારહિત વર્તન કર્યું.

Verse 14

सोऽपि निष्कामतां प्राप्य निर्भर्त्स्य च मुहुर्मुहुः । भाषिकाभिरनेकाभिस्तापयित्वा च भामिनीम्

તે પણ નિષ્કામતા પ્રાપ્ત કરીને વારંવાર તેણીને ઠપકો આપતો રહ્યો; અનેક કઠોર વચનો વડે તે કામિનીને સંતપ્ત કરતો રહ્યો।

Verse 15

शांतिं नीता ततस्तेन प्रत्यूषे समुपस्थिते । भृत्यवर्गः समस्तोऽपि ततो निःसारितो गृहात्

પછી તેણે તેણીને મૌન શાંતિમાં રાખી; અને પ્રભાત થતાં જ ઘરેથી સમગ્ર ભૃત્યવર્ગને બહાર કાઢી મૂક્યો।

Verse 16

इर्ष्याधर्मं समास्थाय परमं द्विजसत्तमाः । एक एव कृतस्तेन द्वारपालो नपुंसकः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! ઈર્ષ્યાજન્ય અધર્મનો આશ્રય લઈને તેણે માત્ર એક જ દ્વારપાલ નિમ્યો—એક નપુંસક।

Verse 17

प्रोक्तं न च त्वया देयः प्रवेशोऽत्र गृहे मम । भृत्यस्य भिक्षुकस्यैव वृद्धस्य व्रतिनस्तथा

તેને કહ્યું—‘મારા આ ઘરમાં કોઈને પ્રવેશ ન આપવો: ન ભૃત્યને, ન ભિક્ષુકને, ન વૃદ્ધને, અને ન વ્રતધારી તપસ્વીને પણ।’

Verse 18

एवं कृत्वा विधानं तु ततश्चक्रे जनैः समम् । व्यवहारक्रियाः सर्वा द्रव्यलक्षैः सहस्रशः

આ રીતે વ્યવસ્થા કરીને તે પછી લોકો સાથે મળીને, સહસ્રો લાખ ધન સાથે, સર્વ પ્રકારના લૌકિક વ્યવહાર અને લેવડદેવડ કરતો રહ્યો।

Verse 19

श्वशुरस्यापि नो दत्तं किंचित्तेन दुरात्मना । भार्यायाः श्वेतवस्त्राणि मुक्त्वाऽन्यन्नैव किंचन

એ દુષ્ટાત્માએ પોતાના શ્વશુરને પણ કશું જ આપ્યું નહીં; અને પત્નીને સફેદ વસ્ત્રો સિવાય બીજું કશું આપ્યું નહીં।

Verse 20

यामद्वयेऽपि संप्राप्ते दिनस्य गृहमागतः । मितमन्नं तत स्तस्या भोजनार्थं प्रयच्छति

દિવસના બે પ્રહર વીતી ગયા પછી તે ઘેર આવ્યો; પછી તેણે તેણીને ભોજન માટે માત્ર માપેલું થોડું અન્ન આપ્યું।

Verse 21

यावन्मात्रं च सा भुंक्त एकविप्रान्वितः स्वयम् । भुक्त्वा चैव ततो याति व्यवहारकृते बहिः

તે જેટલું ખાતી, એટલું જ તે પોતે પણ એક બ્રાહ્મણ સાથે ખાઈ લેતો; અને ખાઈને વ્યવહારના કામે ફરી બહાર જતો।

Verse 22

आगच्छति पुनर्हर्म्यं संध्याकाल उपस्थिते । साऽपि तिष्ठति हर्म्यस्था पत्नी तस्य दुरात्मनः

સંધ્યા સમયે તે ફરી મહેલમાં આવ્યો; અને તે દુષ્ટાત્માની પત્ની પણ ઘરમાં જ રહી।

Verse 23

वैराग्यं परमं प्राप्ता दुःखशोकसमन्विता । मत्सीव पतिता तोयादन्यस्मिंस्तु स्थलांतिके

દુઃખ અને શોકથી વ્યાપ્ત થઈ તેણીને પરમ વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત થયું; પાણીમાંથી બહાર પડેલી માછલી જેવી તે નજીકના બીજા સૂકા સ્થળ પર પડી રહી।

Verse 24

चक्रवाकी विमुक्तेव संप्राप्ते दिवसक्षये । हंसी हंसवियुक्तेव मृगीव मृगवर्जिता

દિવસનો અંત આવતાં તે ચક્રવાકી પક્ષીની જેમ જોડાથી વિયોગી, હંસીની જેમ હંસથી વિચ્છિન્ન, અને મૃગીની જેમ મૃગ વિના થઈ ગઈ।

Verse 25

सोऽपि नित्यं ददौ भोज्यं विप्रस्यैकस्य च द्विजाः । प्रोच्य तं ब्राह्मणं पूर्वं सामपूर्वमिदं वचः

હે દ્વિજોએ, તે પણ નિત્ય એક બ્રાહ્મણને ભોજન આપતો; પરંતુ પહેલાં તે બ્રાહ્મણને સામપૂર્વક મધુર વચનોથી સંબોધી આ વાત કહેતો।

Verse 26

अधोवक्त्रेण भोक्तव्यं सदा विप्र गृहे मम । यदि पश्यसि मे भार्यां संप्राप्स्यसि विडंबनाम्

“હે બ્રાહ્મણ, મારા ઘરમાં તારે હંમેશાં મુખ નીચે રાખીને જ ભોજન કરવું. જો તું મારી પત્નીને જોશે તો તને અપમાન સહન કરવું પડશે.”

Verse 27

एवं विडंबितास्तेन ह्यूर्ध्ववक्त्रावलोकिनः । ये चान्ये भयसंत्रस्ता न यांति च तदालयम्

આ રીતે જેમણે મુખ ઉપર ઉઠાવી જોયું તેમને તેણે ઉપહાસ કર્યો; અને બીજા લોકો પણ ભયથી કંપીને તે ઘરમાં જતાં નહોતાં।

Verse 28

कस्यचित्त्वथ कालस्य पुष्पोनाम द्विजोत्तमः । तीर्थयात्राप्रसंगेन संप्राप्तस्तत्पुरं प्रति

પછી થોડા સમય બાદ, તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે ‘પુષ્પ’ નામના એક શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ તે નગર તરફ આવી પહોંચ્યા।

Verse 29

पूर्वे वयसि संस्थश्च दर्शनीयतमाकृतिः । क्षुत्क्षामः सुपरिश्रांतो मध्याह्ने समुपस्थिते

તે હજી યુવાન વયમાં હતો અને અતિ મનોહર આકૃતિ ધરાવતો હતો; પરંતુ મધ્યાહ્ન આવી પહોંચતાં તે ભૂખથી ક્ષીણ અને અત્યંત થાકેલો થયો.

Verse 31

ततस्तं प्रार्थयामास गत्वा भोज्यं च स द्विजाः । तेनापि स द्विजः प्रोक्तस्तदासौ द्विजसत्तमाः

પછી તે બ્રાહ્મણ તેની પાસે જઈ ભોજનની પ્રાર્થના કરવા લાગ્યો. ત્યારે તે ગૃહસ્થે પણ, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તે બ્રાહ્મણને આ વચનો કહ્યા.

Verse 32

अधोवक्त्रेण भोक्तव्यं त्वया वीक्ष्या न मे प्रिया । नो चेद्विडंबनां विप्र संप्राप्स्यसि न संशयः

‘તારે મોઢું નીચે રાખીને જ ભોજન કરવું, અને મારી પ્રિય પત્ની તરફ નજર ન કરવી. નહિતર, હે વિપ્ર, નિઃસંદેહ તને અપમાન ભોગવવું પડશે.’

Verse 33

एवं ज्ञात्वा महाभाग यत्क्षेमं तत्समाचर

‘આ જાણીને, હે મહાભાગ, જે તારા કલ્યાણ અને સુરક્ષાને અનુકૂળ હોય તે જ આચર.’

Verse 34

पुष्प उवाच । क्षुत्क्षामस्य न मे कार्यं परदारविलोकनैः । वेदाध्ययनयुक्तस्य तीर्थयात्रारतस्य च

પુષ્પે કહ્યું—‘હું ભૂખથી ક્ષીણ થયો છું; પરસ્ત્રીને જોવામાં મને કોઈ કામ નથી. હું વેદાધ્યયનમાં યુક્ત અને તીર્થયાત્રામાં રત છું.’

Verse 35

मणिभद्र उवाच । तदागच्छ मया सार्धं सांप्रतं मम मंदिरम् । विशेषात्तव दास्यामि भोजनं दक्षिणान्वितम्

મણિભદ્ર બોલ્યો—હવે મારી સાથે મારા ગૃહે આવો. હું તમને વિશેષ ભોજન તથા યથોચિત દક્ષિણા આપીશ.

Verse 36

एवं तौ संविदं कृत्वा ययतुर्ब्राह्मणोत्तमाः । हट्टमार्गे गतौ तत्र यत्र षंढो व्यव स्थितः

આ રીતે પરસ્પર સંમતિ કરીને તે ઉત્તમ બ્રાહ્મણો નીકળી પડ્યા. તેઓ હાટના માર્ગે જઈ ત્યાં પહોંચ્યા જ્યાં તે ષંડ ઊભો હતો.

Verse 37

तत्पार्श्वे ब्राह्मणं धृत्वा प्रविष्टो गृहमध्यतः । भार्यया श्रपयामास धान्यं मानमितं तदा

બ્રાહ્મણને પોતાની બાજુમાં બેસાડી તે ઘરના અંદરના ભાગમાં પ્રવેશ્યો. ત્યારબાદ તેણે પોતાની પત્ની પાસે માપેલું ધાન્ય રાંધાવ્યું.

Verse 38

ततो देवार्चनं कृत्वा वैश्वदेवांत आगतम् । पुष्पमाहूय तत्पादौ प्रक्षाल्य च निवेश्य च

પછી દેવાર્ચન કરીને અને વૈશ્વદેવ કર્મ પૂર્ણ કરીને તે પાછો આવ્યો. પુષ્પને બોલાવી તેના પગ ધોઈને આદરપૂર્વક બેસાડ્યો.

Verse 39

कृत्वार्चनविधिं तस्य दत्त्वान्नं च सुसंस्कृतम् । उपविश्य ततः पश्चाद्भोजनार्थं ततो द्विजाः । पुष्पोऽपि वीक्षते तस्याः पादौ पंकजसंनिभौ

તેનું વિધિપૂર્વક સન્માન કરીને અને સુસંસ્કૃત અન્ન અર્પણ કરીને તે દ્વિજ ભોજન માટે બેઠા. પુષ્પ પણ તે સ્ત્રીના કમળસમાન ચરણોને નિહાળતો રહ્યો.

Verse 40

यथायथा स कौतुक्याद्वीक्षते यौवनाश्रितः । कौतुक्यात्तेन च ततस्तस्या वक्त्रं निरीक्षितम्

યૌવનના વેગને ‘કૌતુક’ના બહાને છુપાવી તે જેટલું જેટલું વધુ નજર કરતો ગયો, તેટલું જ એ જ કૌતુકના નામે પછી તેણે તેના મુખનું પણ નિરીક્ષણ કર્યું।

Verse 41

ततश्चाकारयामास मणिभद्रः प्रकोपतः । तं षण्ढमुक्तवाञ्जारं त्वमेनं च विडंबय

પછી ક્રોધથી મણિભદ્રે પોતાના દૂતને પ્રેર્યો અને કહ્યું—“હે ષણ્ઢ! હે વ્યભિચારી! જઈને આ માણસને વિટંબિત કર।”

Verse 42

ततस्तेन द्विजश्रेष्ठाः स पुष्पो मूर्ध्नि ताडितः

ત્યારબાદ, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, તેના દ્વારા પુષ્પને મસ્તક પર પ્રહાર થયો।

Verse 43

अधो निपतितं भूमौ रुधिरेण परिप्लुतम् । चरणाभ्यां समाकृष्य दूतो मार्गं समाश्रितः

તે જમીન પર ઊંધો પડી રક્તથી ભીંજાઈ ગયો; દૂતે તેના પગ પકડી ખેંચતા માર્ગ પકડ્યો।

Verse 44

यावच्चतुष्पथं नीतो यत्र संचरते जनः । हाहाकारो महानासीत्तस्मिन्पुरवरे तदा

જ્યાં લોકો અવરજવર કરે છે તે ચૌમાર્ગ સુધી તેને લઈ જવાયો; ત્યારે તે ઉત્તમ નગરમાં મહાન હાહાકાર થયો।

Verse 45

सर्वेषामेव पौराणां तदवस्थं विलोक्य तम् । ततोऽन्यैः शीततोयेन सोभिषिक्तो दयान्वितैः

નગરના સર્વ લોકોએ તેને તેવી અવસ્થામાં જોયો; ત્યારે દયાળુ અન્યોએ તેને શીતળ જળથી છાંટી અભિષેક કર્યો।

Verse 46

कृत्वा वायुप्रदानं च गमितश्चेतनां प्रति । स प्राप्य चेतनां कृच्छ्रात्तत्तोयात्तानथाब्रवीत्

પ્રાણપ્રદાનની ક્રિયા કરીને તેને ચેતના તરફ લાવવામાં આવ્યો. તે ભારે કષ્ટે હોશમાં આવી, તે જ જળની અંદરથી તેમને બોલ્યો।

Verse 47

न मया विहितं चौर्यं परदारा न सेविताः । पश्यध्वं मणिभद्रेण यथाहं क्लेशितो जनाः

મેં કદી ચોરી કરી નથી, ન પરસ્ત્રીસેવન કર્યું છે. હે લોકોએ, જુઓ—મણિભદ્રે મને કેવી રીતે ક્લેશ આપ્યો છે!

Verse 48

तीर्थयात्रापरो विप्रो ब्रह्मचर्यपरायणः । भोजनार्थं समामन्त्र्य नीतोऽवस्थामिमां ततः

હું તીર્થયાત્રામાં તત્પર વિપ્ર છું અને બ્રહ્મચર્યમાં અડગ છું. ભોજનના બહાને બોલાવી મને આ દયનીય હાલતમાં લાવવામાં આવ્યો।

Verse 49

किं नास्ति वात्र भूपालो येनैतदसमंजसम् । ब्राह्मणस्य विशेषेण निर्दोषस्य महाजनाः

અહીં કોઈ ભૂપાલ નથી શું, કે આવો અન્યાય થવા દેવામાં આવે છે—વિશેષ કરીને નિર્દોષ બ્રાહ્મણ પર, હે મહાજનો?

Verse 50

जना ऊचुः । बहवस्तेन पापेन विप्राः पूर्वं विडंबिताः । राजप्रसादयुक्तेन चेर्ष्यां प्राप्य शरीरिणा

લોકોએ કહ્યું—રાજપ્રસાદથી સમર્થ અને માનવદેહમાં ઈર્ષ્યાથી પ્રેરિત તે પાપીએ અગાઉ ઘણા બ્રાહ્મણોને ઉપહાસ કરી અપમાનિત કર્યા હતા।

Verse 51

कोऽपि राजप्रसादान्न किंचिद्ब्रूतेऽस्य सम्मुखम् । तस्मादुत्तिष्ठ गच्छामो दास्यामस्तेऽशनं वयम्

તેના રાજઆશ્રયને કારણે કોઈ પણ તેના સામે કંઈ બોલતું નથી. તેથી ઊઠો, ચાલો; અમે તમને ભોજન આપશું।

Verse 156

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागर खण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्पादित्यमाहात्म्ये मणिभद्रकृतपुष्पब्राह्मणविडंबनवर्णनंनाम षट्पञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી-હજાર શ્લોકોની સંહિતાના છઠ્ઠા નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યના પુષ્પાદિત્યમાહાત્મ્યમાં ‘મણિભદ્રકૃત પુષ્પબ્રાહ્મણવિડંબનવર્ણન’ નામનો 156મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।