Adhyaya 266

Verse 1

ऋषय ऊचुः । श्रुतानि मुख्यतीर्थानि तत्क्षेत्रप्रोद्भवानि च । येषु स्नातो नरः स्म्यक्सर्व तीर्थफलं लभेत्

ઋષિઓએ કહ્યું—અમે તે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં ઉત્પન્ન થયેલ મુખ્ય તીર્થો વિશે સાંભળ્યું છે; જેમાં યોગ્ય રીતે સ્નાન કરનાર મનુષ્ય સર્વ તીર્થોનું ફળ મેળવે છે।

Verse 2

लिंगानि च महाभाग तत्र मुख्यानि यानि च । यैर्दृष्टैर्लभ्यते श्रेयः सर्वेषां तानि नो वद

હે મહાભાગ! ત્યાં જે જે મુખ્ય લિંગો છે અને જેમના દર્શનથી સર્વને પરમ કલ્યાણ પ્રાપ્ત થાય છે, તે અમને કહો।

Verse 3

सूत उवाच । तत्र च मंकणाख्यं तु लिंगमस्ति सुशोभनम् । तथा सिद्धेश्वरं नाम गौतमेश्वरसंयुतम्

સૂતજી બોલ્યા—ત્યાં ‘મંકણ’ નામનું અતિ શોભાયમાન લિંગ છે. તેમજ ‘સિદ્ધેશ્વર’ નામનું (લિંગ) પણ છે, જે ‘ગૌતમેશ્વર’ સાથે સંયુક્ત છે।

Verse 4

कपालेश्वमन्यच्च चतुर्थं परिकीर्तितम् । एकैकं सर्वलिंगानां फलं यच्छत्यसंशयम् । यथोक्तविधिना सम्यग्यथोक्तं द्विजसत्तमाः

અને બીજું ‘કપાલેશ્વર’ (લિંગ) ચોથું તરીકે પરિકીર્તિત છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! શાસ્ત્રોક્ત વિધિ પ્રમાણે યોગ્ય રીતે પૂજા કરવાથી, એમાંનું દરેક લિંગ નિઃસંદેહ સર્વ લિંગોનું ફળ આપે છે।

Verse 5

तत्र तावत्प्रवक्ष्यामि मंकणेश्वरजं फलम् । मकाराक्षरयुक्तस्य लिंगस्यात्र द्विजोत्तमाः

હવે, હે દ્વિજોત્તમો! ત્યાં ‘મ’કાર અક્ષરથી યુક્ત આ મંકણેશ્વર-લિંગથી ઉત્પન્ન થતું ફળ હું કહું છું।

Verse 6

शिवरात्रिं समासाद्य यस्तस्य पुरुषो द्विजाः । कुर्याज्जागरणं रात्रौ निराहारः स्थितः शुचिः

હે દ્વિજોએ! શિવરાત્રિ આવે ત્યારે, તેનો જે ભક્ત પુરુષ રાત્રે જાગરણ કરે—નિરાહાર રહી, સ્થિર અને શુચિ બની—(તે નિર્ધારિત પુણ્ય પામે છે)।

Verse 7

सर्वलिंगोद्भवं चैव फलं दर्शनसंभवम् । जायते नात्र संदेह इत्युवाच हरः स्वयम्

દર્શનથી જે ફળ પ્રાપ્ત થાય છે, તે સર્વ લિંગોમાંથી ઉત્પન્ન ફળ જ છે; તેમાં કોઈ સંશય નથી—એવું સ્વયં હર (શિવ)એ કહ્યું।

Verse 8

ऋषय ऊचुः । शिवरात्रिर्महाभाग कस्मिन्काले तु सा भवेत् । विध्यानं चैव माहात्म्यं सर्वं नो विस्तराद्वद

ઋષિઓએ કહ્યું—હે મહાભાગ! શિવરાત્રિ કયા કાળે થાય છે? તેનું વિધાન અને મહાત્મ્ય—બધું અમને વિસ્તારે કહો।

Verse 9

सूत उवाच माघस्य कृष्णपक्षे या तिथिश्चैव चतुर्दशी । तस्या रात्रिः समाख्याता शिवरात्रिसमुद्भवा

સૂતે કહ્યું—માઘ માસના કૃષ્ણપક્ષની જે ચતુર્દશી તિથિ છે, તેની રાત્રિ ‘શિવરાત્રિ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 10

तस्यां सर्वेषु लिंगेषु सदा संक्रमते हरः । विशेषात्सर्वपुण्येषु ख्यातेयं मंकणेश्वरे

તે રાત્રિએ હર (શિવ) સદા સર્વ લિંગોમાં સંક્રમણ કરે છે; પરંતુ સર્વ પુણ્યસ્થાનોમાં વિશેષ કરીને મંકણેશ્વરે આ વિધાન પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 11

ऋषय ऊचुः । शिवरात्रिः कथं जाता केनैषा च विनिर्मिता । कस्माद्बहुफला जाता सर्वं नो विस्तराद्वद

ઋષિઓએ કહ્યું—શિવરાત્રિ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થઈ? તેને કોણે સ્થાપિત કરી? તે કેમ બહુફળદાયિની બની? બધું અમને વિસ્તારે કહો।

Verse 12

सूत उवाच । अत्र वः कीर्तयिष्यामि पूर्ववृत्तं कथानकम् । भर्तृयज्ञस्य संवादमश्वसेनस्य भूपतेः

સૂત બોલ્યા—અહીં હું તમને એક પ્રાચીન વૃત્તાંત કહું છું; એટલે ભર્તૃયજ્ઞ અને રાજા અશ્વસેનનો સંવાદ।

Verse 13

आनर्ताधिपतिः पूर्वमश्वसेन इति स्मृतः । आसीद्धर्मपरो नित्यं वेदवेदागंपारगः

પૂર્વકાળે આનર્ત દેશનો અધિપતિ ‘અશ્વસેન’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતો. તે સદા ધર્મપરાયણ અને વેદ તથા વેદાંગોમાં પારંગત હતો।

Verse 14

भर्तृयज्ञः पुरा तेन इदं पृष्टः कुतूहलात् । कलिकालं समुद्वीक्ष्य वर्धमानं दिनेदिने

કલિયુગને દિવસે દિવસે વધતો જોઈ, કૌતુકવશ તેણે પૂર્વે ભર્તૃયજ્ઞને આ વિષયે પૂછ્યું હતું।

Verse 15

अश्वसेन उवाच । कलिकालकृते किंचिद्व्रतं मे वद सन्मुने । स्वल्पायासं महत्पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्

અશ્વસેન બોલ્યો—હે સન્મુને, કલિયુગ માટે યોગ્ય કોઈ વ્રત મને કહો; જે અલ્પ પ્રયત્નથી મહાપુણ્ય આપે અને સર્વ પાપોનો નાશ કરે।

Verse 16

स्वल्पायुषः सदा मर्त्या ब्रह्मन्कृतयुगे पुरा । त्रेतायां द्वापरे चैव किमु प्राप्ते कलौ युगे

હે બ્રાહ્મણ, મનુષ્યો સદા અલ્પાયુ જ રહ્યા છે—પૂર્વે કૃતયુગમાં પણ, તેમજ ત્રેતા અને દ્વાપરમાં પણ; તો હવે કલિયુગ આવી પહોંચ્યો છે ત્યારે શું કહીએ!

Verse 17

तस्माद्वर्षव्रतं त्यक्त्वा किंचिदेकाह्निकं वद

અતએવ વર્ષભરનું વ્રત છોડીને, મને કોઈ એકદિવસીય વ્રત કહો।

Verse 18

श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् । न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वा कृतम्

જે કામ કાલે કરવાનું હોય તે આજે જ કરવું; અને જે બપોરનું હોય તે સવારમાં. કારણ કે મૃત્યુ કામ થયું કે નહીં તે જોવા રાહ જોતું નથી।

Verse 19

तस्य तद्वचं श्रुत्वा भर्तृयज्ञ उदारधीः । अब्रवीत्सुचिरं ध्यात्वा ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा

તેના વચન સાંભળી ઉદારબુદ્ધિ ભર્તૃયજ્ઞે—ઘણો સમય ધ્યાન કરીને અને દિવ્ય દૃષ્ટિથી જાણી—કહ્યું।

Verse 20

अस्ति राजन्व्रतं पुण्यं शिवरात्रीतिसंज्ञितम् । एकाह्निकं महाराज सर्वपातकनाशनम्

હે રાજન, ‘શિવરાત્રિ’ નામનું એક પુણ્ય વ્રત છે. હે મહારાજ, તે એકદિવસીય છે અને સર્વ પાતકોનો નાશ કરનાર છે।

Verse 21

तत्र यद्दीयते दानं हुतं जप्तं तथैव च । सर्वमक्षयतां याति रात्रि जागरणे कृते

તે પ્રસંગે જે દાન અપાય, જે હવન થાય અને જે જપ થાય—રાત્રિ જાગરણ કરવાથી તે સર્વ અક્ષય ફળદાયક બને છે।

Verse 22

अपुत्रो लभते पुत्रानधनो धनमाप्नुयात् । स्वल्पायुर्दीर्घमायु्ष्यं शत्रूणां चैव संक्षयम्

અપુત્રને પુત્રલાભ થાય છે, નિર્ધનને ધન પ્રાપ્ત થાય છે. અલ્પાયુને દીર્ઘાયુ મળે છે અને શત્રુઓનો પણ ક્ષય થાય છે.

Verse 23

यंयं काममभिध्यायन्व्रतमेतत्समाचरेत् । तंतं समाप्नुयान्मर्त्यो निष्कामो मोक्षमाप्नुयात्

મર્ત્ય જે જે ઇચ્છાનું ચિંતન કરીને આ વ્રત આચરે છે, તે તે ફળ પ્રાપ્ત કરે છે; અને નિષ્કામ ભાવથી કરે તો મોક્ષ પામે છે.

Verse 24

कार्पण्येनाथ वित्तेन यदि कुर्यात्प्रजागरम् । तथा वर्षकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः

દીનભાવથી હોય કે ધનસંપત્તિથી, જો કોઈ રાત્રિ-જાગરણ કરે, તો તે વર્ષભરના સંગ્રહિત પાપોથી મુક્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 25

यानि कान्यत्र लिंगानि स्थावराणि चराणि च । तेषु संक्रमते देवस्तस्यां रात्रौ यतो हरः

અહીં જે જે લિંગો છે—સ્થાવર હોય કે ચલ—તે રાત્રિએ દેવ તેમાં પ્રવેશ કરે છે; કારણ કે એ રાત્રે હર (શિવ) અવતરિત થાય છે.

Verse 26

शिवरात्रिस्ततः प्रोक्ता तेन सा हरवल्लभा । प्रार्थितः स सुरैः सर्वैर्लोकानुग्रहकाम्यया

આથી તેને ‘શિવરાત્રિ’ કહેવાઈ; તેથી તે રાત્રિ હરને અત્યંત પ્રિય છે. લોકહિતની ઇચ્છાથી સર્વ દેવોએ તેમની પ્રાર્થના કરી હતી.

Verse 27

भगवन्कलिकालेऽस्मिन्सर्वपापसमन्विते । वर्षपापविशुद्ध्यर्थं दिनमेकं क्षितौ व्रज । येन त्वत्पूजया पूता मर्त्याः शुद्धिमवाप्नुयुः

હે ભગવન્! સર્વ પાપોથી ભરેલા આ કલિયુગમાં વર્ષભરના પાપશુદ્ધિ માટે તમે એક દિવસ પૃથ્વી પર અવતરો, જેથી તમારી પૂજાથી પાવન થઈ મનુષ્યો શુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે.

Verse 28

ततो दत्तं हुतं तेषामस्माकमुपतिष्ठति । यदुच्छिष्टं नरैर्दत्तं तद्वृथा जायतेऽखिलम्

ત્યારે તેમનું દાન અને હવનમાં અર્પિત કરેલું ખરેખર અમારે સુધી પહોંચે છે; પરંતુ અશુદ્ધ (ઉચ્છિષ્ટ) મનુષ્યો દ્વારા અપાયેલું બધું સર્વથા નિષ્ફળ બને છે.

Verse 29

कलिकाले न चास्माकं किंचिदेवोपतिष्ठति । अशुद्धैर्मानवैर्दत्तं प्रभूतमपि शंकर

હે શંકર! કલિયુગમાં અશુદ્ધ મનુષ્યો દ્વારા અપાયેલું—ભલે તે બહુ જ વધુ હોય—અમારે સુધી કશુંય પહોંચતું નથી.

Verse 30

श्रीभगवानुवाच । माघमासस्य कृष्णायां चतुर्दश्यां सुरेश्वर । अहं यास्यामि भूपृष्ठे रात्रौ नैव दिवा कलौ

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે સુરેશ્વર! માઘ માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ હું ભૂપૃષ્ઠ પર જઈશ; કલિયુગમાં દિવસે નહીં, માત્ર રાત્રે.

Verse 31

लिंगेषु च समस्तेषु चलेषु स्थावरेषु च । संक्रमिष्याम्यसंदिग्धं वर्षपापविशुद्धये

વર્ષપાપશુદ્ધિ માટે હું નિઃસંદેહ સર્વ લિંગોમાં—ચલ અને સ્થાવર બંનેમાં—પ્રવેશ કરીશ.

Verse 32

तस्यां रात्रौ हि मे पूजां यः करिष्यति मानवः । मंत्रैरेतैः सुरश्रेष्ठ विपाप्मा स भविष्यति

હે દેવશ્રેષ્ઠ! જે મનુષ્ય તે રાત્રે આ મંત્રોથી મારી પૂજા કરશે, તે નિશ્ચયે પાપમુક્ત થશે.

Verse 33

ॐ सद्योजाताय नमः । ॐ वामदेवाय नमः । ॐ घोराय नमः । ॐ तत्पुरुषाय नमः । ॐ ईशानाय नमः । एवं वक्त्राणि संपूज्य गन्धपुष्पानुलेपनैः । वस्त्रैर्दीपैश्च नैवेद्यैस्ततोऽर्घं संप्रदापयेत् । मंत्रेणानेन संपूज्य मां ध्यात्वा मनसि स्थितम्

“ૐ સદ્યોજાતાય નમઃ। ૐ વામદેવાય નમઃ। ૐ ઘોરાય નમઃ। ૐ તત્પુરુષાય નમઃ। ૐ ઈશાનાય નમઃ।” આ રીતે પંચવક્ત્રોની ગંધ, પુષ્પ અને અનુલેપનથી, તેમજ વસ્ત્ર, દીપ અને નૈવેદ્યથી પૂજા કરીને, પછી વિધિપૂર્વક અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું. આ મંત્રથી પૂજન કરીને, મનમાં સ્થિત મારા ધ્યાનમાં લીન થવું.

Verse 34

गौरीवल्लभ देवेश सर्वाद्य शशिशेखर । वर्षपापविशुद्ध्यर्थमर्घो मे प्रतिगृह्यताम्

હે ગૌરીવલ્લભ, હે દેવેશ, હે સર્વાદ્ય, હે શશિશેખર! વર્ષના પાપશુદ્ધિ માટે મેં અર્પિત કરેલું આ અર્ઘ્ય સ્વીકારો.

Verse 35

ततः संपूजयेद्विप्रं भोजनाच्छादनादिभिः । दत्त्वाथ दक्षिणां तस्मै वित्तशाठ्यं विवर्जयेत्

ત્યારબાદ બ્રાહ્મણને ભોજન, વસ્ત્ર વગેરે દ્વારા સન્માન કરવું; અને તેને દક્ષિણા આપી ધન વિષે કંજૂસાઈ કે છેતરપિંડી ત્યજવી.

Verse 36

धर्माख्यानकथाभिश्च सलास्यैस्तांडवैस्तथा

અને ધર્માખ્યાન કથાઓના પાઠથી, સુલલિત નૃત્યોથી, તેમજ તાંડવ પ્રદર્શનોથી પણ.

Verse 37

एवं करिष्यते योऽत्र व्रतमेतत्सुरेश्वर । वर्षपापविशुद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तं भविष्यति

હે સુરેશ્વર! જે અહીં આ વ્રતને આ રીતે કરે છે, તે વર્ષભરના પાપશુદ્ધિ માટે પ્રાયશ્ચિત્તરૂપ બનશે.

Verse 38

तच्छ्रुत्वा त्रिदशाः सर्वे प्रणम्य शशिशेखरम् । संप्रहृष्टा नरश्रेष्ठ स्वानि स्थानानि भेजिरे

તે સાંભળીને સર્વ દેવોએ શશિશેખર (શિવ)ને પ્રણામ કર્યા. હે નરશ્રેષ્ઠ! આનંદિત થઈ તેઓ પોતાના પોતાના ધામે પરત ગયા.

Verse 39

प्रेषयामासुरुर्व्यां च नारदं मुनिसत्तमम् । प्रबोधनाय लोकानां शिवरात्रिकृते सदा

અને તેમણે મુનિશ્રેષ્ઠ નારદને પૃથ્વી પર મોકલ્યા, જેથી શિવરાત્રિ માટે લોકોનું સદા પ્રબોધન થાય.

Verse 40

सोऽपि गत्वा धरापृष्ठं श्रावयामास सर्वतः । शिवरात्रेस्तु माहात्म्यं यदुक्तं शूलपाणिना

તે પણ ધરાતલ પર જઈ સર્વત્ર શિવરાત્રિનું માહાત્મ્ય સંભળાવતો રહ્યો, જે શૂલપાણિ (શિવ)એ કહ્યું હતું તેમ.

Verse 41

ततः प्रभृति संजाता शिवरात्रिर्धरातले । सर्वकामप्रदा पुण्या सर्वपातकनाशिनी

ત્યાંથી પૃથ્વી પર શિવરાત્રિ સ્થાપિત થઈ—તે પુણ્યપ્રદા, સર્વકામપ્રદા અને સર્વપાતકનાશિની છે.

Verse 42

अत्र वः कीर्तयिष्यामि पुरावृत्तं कथानकम् । यद्वृत्तं नैमिषारण्ये लुब्धकस्यात्र कस्यचित्

હવે હું તમને એક પ્રાચીન પ્રસંગનું વર્ણન કરું છું—નૈમિષારણ્યમાં અહીં કોઈ એક લુબ્ધક (શિકારી) વિષે જે બન્યું તે.

Verse 43

तत्रासील्लुब्धकः कश्चिज्जातिमात्रान्न कर्मतः । व्यसेनानाभिभूतात्मा परवित्तापहारकः

ત્યાં એક લુબ્ધક રહેતો હતો—જન્મથી તો કૂલિન, પણ વર્તનથી નહીં; વ્યસનોમાં દબાયેલ મનવાળો અને પરધન અપહરણ કરનાર.

Verse 44

न कदाचिद्व्रतं तेन न दत्तं न जपः कृतः । केवलं च हृतं वित्तं लोकानां छलसंश्रयात्

તેણે ક્યારેય વ્રત પાળ્યું નહીં, દાન આપ્યું નહીં, જપ પણ કર્યો નહીં; છળનો આશ્રય લઈને તે માત્ર લોકોનું ધન જ લૂંટતો રહ્યો.

Verse 45

कस्यचित्त्वथ कालस्य शिवरात्रिः समागता । माघमासेऽसितेपक्षे सर्वपातकनाशिनी

પછી સમય જતા શિવરાત્રિ આવી—માઘ માસના કૃષ્ણપક્ષમાં—જે સર્વ પાપોનો નાશ કરનારી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 46

तत्रास्त्यायतनं पुण्यं देवदेवस्य शूलिनः । तत्र जागरणं रात्रौ प्रारब्धं बहुभिर्ज्जनैः

ત્યાં દેવોના દેવ શૂલિન (ભગવાન શિવ)નું પવિત્ર આયતન હતું; અને ત્યાં અનેક લોકોએ રાત્રિ-જાગરણ આરંભ્યું.

Verse 47

नारीभिर्नरशार्दूल भूषिताभिः सुभूषणैः । अथासौ चिंतयामास चोरो दृष्ट्वाथ जागरम्

હે નરશ્રેષ્ઠ! સુંદર આભૂષણોથી સજ્જ સ્ત્રીઓ અને તે જાગરણ જોઈને તે ચોર વિચારવા લાગ્યો.

Verse 48

गच्छामि यदि कांचित्स्त्रीं भूषणैः परिभूषिताम् । निष्क्रांतां बाह्यतश्चास्य प्रासादस्याप्नुयामहम्

જો હું આભૂષણોથી લદાયેલી કોઈ સ્ત્રીને આ મંદિરની બહાર નીકળતી વખતે પકડી શકું, તો મારું કામ થઈ જાય.

Verse 49

ततो हत्वा समादाय भूषणानि व्रजाम्यहम्

પછી તેની હત્યા કરીને અને આભૂષણો લઈને હું અહીંથી જતો રહીશ.

Verse 50

एवं निश्चित्य मनसा गतस्तस्य समीपतः । कर्णिकारं समारुह्य स्थितो गुप्तस्ततो हि सः

મનમાં આવો નિશ્ચય કરીને તે તે સ્થાનની નજીક ગયો અને એક કર્ણિકાર વૃક્ષ પર ચઢીને ત્યાં છુપાઈ ગયો.

Verse 51

वीक्षमाणो दिशः सर्वा नारीनिष्क्रामणोद्भवाः । चौरकर्मप्रवृत्तस्य शीतार्तस्य विशेषतः

સ્ત્રીઓના બહાર નીકળવાની રાહ જોતા તે બધી દિશાઓમાં જોવા લાગ્યો; ચોરીના કામમાં પ્રવૃત્ત તે ઠંડીથી પીડાતો હતો.

Verse 52

अल्पापि निद्रा नायाता न च नारी विनिर्गता । तस्याधस्तात्ततो लिंगमभवत्तु धरोद्भवम् । गत्वा च पत्राण्यादाय प्रचिक्षेपास्य चोपरि

તેને જરાય ઊંઘ આવી નહિ અને કોઈ સ્ત્રી પણ બહાર નીકળી નહિ. ત્યારે તેના નીચે ધરતીમાંથી ઉદ્ભવેલું શિવલિંગ પ્રગટ થયું; તે ગયો, પાંદડાં લાવી તેના ઉપર છાંટ્યાં.

Verse 53

एतस्मिन्नेव काले तु प्रोद्गतस्तीक्ष्णदीधितिः । असतीनां च चौराणां कामिनामसुखावहः

એ જ સમયે તીક્ષ્ણ કિરણોવાળો સૂર્ય ઉગ્યો—અસતી, ચોર અને કામાતુર જન માટે દુઃખદાયક।

Verse 54

ततो नराश्च नार्यश्च जग्मुः स्वंस्वं निकेतनम् । उपचारपराः शांताः प्रणिपत्य महेश्वरम्

પછી પુરુષો અને સ્ત્રીઓ પોતપોતાના ઘેર ગયા—મનથી શાંત, વિધિવત્ ઉપાસનામાં તત્પર, અને મહેશ્વરને પ્રણામ કરીને।

Verse 55

सोऽपि चौरो निराशश्च क्षुत्क्षामः शीतविह्वलः । अवतीर्य द्रुमात्तस्मादुपायं कंचिदाश्रितः

એ ચોર પણ—નિરાશ, ભૂખથી ક્ષીણ અને ઠંડીથી કંપતો—તે વૃક્ષ પરથી ઉતરી કોઈક ઉપાયનો આશ્રય લેવા લાગ્યો.

Verse 56

ततः कालेन महता पंचत्वं समपद्यत । जातो जातिस्मरः सोऽथ दशार्णाधिपतेर्गृहे

પછી ઘણાં સમય પછી તે પંચત્વ (મૃત્યુ) ને પામ્યો; અને ત્યારબાદ જાતિસ્મર બની દશાર್ಣના અધિપતિના ઘરમાં પુનર્જન્મ્યો.

Verse 57

उपवासप्रभावेन बलादपि प्रजागरात् । शिवरात्रेस्तथा तस्य लिङ्गस्यापि प्रपूजया

ઉપવાસના પ્રભાવથી, બળપૂર્વક કરાયેલું હોય તોય રાત્રિ-જાગરણથી, અને શિવરાત્રિએ તે લિંગની વિધિપૂર્વક પૂર્ણ પૂજાથી—

Verse 58

ततो राज्यं समासाद्य पितृपैतामहं महत् । कारयामास लिंगस्य प्रासादं तस्य शोभनम्

પછી મહાન પિતૃ-પૈતામહિક રાજ્ય પ્રાપ્ત કરીને, તેણે તે લિંગ માટે શોભન પ્રાસાદ (મંદિર) બંધાવ્યું।

Verse 59

वर्षेवर्षे समाश्रित्य शिवरात्रौ प्रजागरात् । उपवासपरोभूत्वा गीतवादित्रनिःस्वनैः

વર્ષે વર્ષ શિવરાત્રિએ તે રાત્રિ-જાગરણ કરતો; ઉપવાસમાં પરાયણ રહી ગીતો અને વાદ્યોના નાદથી ગુંજતો।

Verse 60

धर्माख्यानकथाभिश्च गीतध्वनिभिरेव च । पूर्वोक्तमंत्रैः संपूज्य अर्घं दत्त्वा विधानतः । संतर्प्य ब्राह्मणान्कामैर्जगाम निलयं निजम्

ધર્માખ્યાન કથાઓ અને ભક્તિગીતોના નાદ સાથે, પૂર્વોક્ત મંત્રોથી (લિંગની) સંપૂર્ણ પૂજા કરીને તેણે વિધિપૂર્વક અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યું। પછી બ્રાહ્મણોને ઇચ્છિત દાન-ભોજનથી સંતોષી, તે પોતાના નિવાસે પરત ગયો।

Verse 61

कस्यचित्त्वथ कालस्य शिवरात्रौ समागताः । प्रासादे तत्र मुनयः प्राप्ता शाण्डिल्यपूर्वकाः

પછી એક સમયે શિવરાત્રિએ ત્યાં તે પ્રાસાદમાં મુનિઓ આવ્યા—તેમામાં શાંડિલ્ય અગ્રણી હતા।

Verse 62

शांडिल्योऽथ भरद्वाजो यवक्रीतोऽथ गालवः । पुलस्त्यः पुलहो गार्ग्यस्तथान्ये बहवो नृप

હે નૃપ! શાંડિલ્ય, ભરદ્વાજ, યવક્રીત અને ગાલવ; પુલસ્ત્ય, પુલહ, ગાર્ગ્ય તથા અન્ય અનેક ઋષિઓ પણ ત્યાં હાજર હતા.

Verse 63

सोऽपि राजा बृहत्सेनो दशार्णाधिपतेः सुतः । संप्राप्तो जागरं कर्तुं तस्य लिंगस्य चाग्रतः

દશાર્ણાધિપતિનો પુત્ર રાજા બૃહત્સેન પણ ત્યાં આવ્યો; તે જ શિવલિંગના સમક્ષ જાગરણ કરવા ઇચ્છતો હતો.

Verse 64

पूजयित्वा ततो देवं प्रणिपत्य मुनीश्वरान् । उपविष्टस्तस्य चाग्रे ह्यनुज्ञातो द्विजोत्तमैः

પછી તેણે દેવનું પૂજન કર્યું અને મુનિશ્રેષ્ઠોને પ્રણામ કર્યા; દ્વિજોત્તમોની અનુમતિ મેળવી તે તેની સમક્ષ બેઠો.

Verse 65

ततस्तस्याग्रतश्चक्रुः कथास्ते बहुधा नृप । राजर्षीणामतीतानां ब्रह्मर्षीणां विशेषतः

પછી, હે નૃપ! તેમણે તેની સમક્ષ અનેક પ્રકારની પવિત્ર વાર્તાઓ કરી—પ્રાચીન રાજર્ષિઓની અને વિશેષ કરીને બ્રહ્મર્ષિઓની।

Verse 66

अथ कस्मिन्कथांते स तैः पृष्टो ब्रह्मवादिभिः । कौतुकाविष्टचित्तैश्च विस्मयोत्फुल्ललोचनैः

પછી એક કથાના અંતે, બ્રહ્મવાદીઓએ તેને પ્રશ્ન કર્યો—જેનાં ચિત્ત કૌતુકથી આવિષ્ટ હતાં અને આંખો વિસ્મયથી પ્રસ્ફુટિત હતી.

Verse 67

राजन्पृच्छामहे सर्वे वयं कौतूहलान्विताः । यदि ब्रवीषि नः सत्यं देवतायतने स्थितः

હે રાજન, અમે સર્વે કૌતૂહલથી યુક્ત થઈને તમને પૂછીએ છીએ. જો તમે દેવાલયમાં સ્થિત રહીને અમને સત્ય કહો તો—

Verse 68

राजोवाच । यदि ज्ञास्यामि विप्रेंद्राः कथयिष्याम्यसंशयम् । देवस्याग्रे च संपृष्टः सत्येनात्मानमालभे

રાજાએ કહ્યું—હે વિપ્રેન્દ્રો, જો મને જાણ હશે તો હું નિઃસંદેહ કહેશ. અને દેવના સમક્ષ પૂછવામાં આવું ત્યારે હું સત્યથી પોતાને બંધું છું.

Verse 69

ऋषय ऊचुः । पुष्कलानि परित्यज्य कस्माद्दानान्यनेकशः । जागरं कर्तुकामोऽत्र स्वदेशादुपतिष्ठसि

ઋષિઓએ કહ્યું—પ્રચુર દાન અને અનેક પ્રકારના દાનધર્મ છોડીને, તું પોતાના દેશમાંથી અહીં કેમ આવે છે અને અહીં જાગરણ કરવા કેમ ઇચ્છે છે?

Verse 70

वर्षेवर्षे सदा प्राप्ते नूनं त्वं वेत्सि कारणम् । रहस्यं यदि ते न स्यात्तद्ब्रवीहि नराधिप

તું વર્ષોવર્ષ હંમેશા અવશ્ય આવે છે; નિશ્ચયે કારણ તને ખબર છે. જો તે તારા માટે રહસ્ય ન હોય, તો કહો, હે નરાધિપ.

Verse 71

सूत उवाच । सवैलक्ष्यं स्मितं कृत्वा ततः प्राह स दुर्मनाः । रहस्यं परमं ह्येतदवाच्यं हि द्विजोत्तमाः

સૂતે કહ્યું—સંકોચભર્યું સ્મિત કરીને, પછી દુઃખિત રાજાએ કહ્યું—“હે દ્વિજોત્તમો, આ પરમ રહસ્ય છે; કહેવું પણ દુષ્કર છે.”

Verse 72

तथापि च वदिष्यामि पृष्टो देवाग्रतो यतः

તથાપિ, અહીં પ્રભુના સాక్షાત્ સમક્ષ મને પૂછવામાં આવ્યું છે; તેથી હું કહું છું.

Verse 73

ततः स कथयामास पूर्वदेहसमुद्भवम् । मलिम्लुचस्ततो नूनं शिवरात्रिसमुद्भवम्

પછી તેણે પોતાના પૂર્વ દેહમાંથી ઉદ્ભવેલો વર્તાંત કહ્યો—નિશ્ચયે શિવરાત્રિ-વ્રતના સંબંધથી તે ચાંડાલત્વ થયું હતું।

Verse 74

चौर्यभावेन देवस्य पूजनं जागरस्तथा । उपवासं विना तेन शिवरात्रौ पुरा कृतम्

પૂર્વે શિવરાત્રિએ તેણે ચોરભાવથી દેવનું પૂજન અને જાગરણ કર્યું; પરંતુ ઉપવાસ વિના કર્યું।

Verse 75

जातिस्मरणसंयुक्तं जन्मजातं यथातथम् । ततस्ते मुनयः सर्वे साधुवादान्पृथग्विधान्

જાતિસ્મરણથી યુક્ત થઈ તેણે જન્મથી આગળ જેવું બન્યું તેવું બધું કહ્યું; ત્યારબાદ તે સર્વ મુનિઓએ વિવિધ પ્રકારના સાધુવાદ અને આશીર્વચન આપ્યાં।

Verse 76

नृपोत्तमस्य राजर्षेर्दत्त्वाशीर्भिः समन्वितान् । रात्रौ जागरणं कृत्वा प्रजग्मुस्ते निजाश्रमान्

તે શ્રેષ્ઠ નૃપતિ રાજર્ષિને આશીર્વાદ આપી, તેમણે રાત્રિ-જાગરણ કર્યું અને પછી પોતાના-પોતાના આશ્રમોમાં પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 77

सोऽपि राजासमभ्यर्च्य तं देवं तान्द्विजोत्तमान् । जगाम स्वपुरं पश्चात्कृत्वा रात्रौ प्रजागरम्

તે રાજાએ પણ તે દેવ અને તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને યથાવિધી અર્ચન કરી, રાત્રિ જાગરણ કરીને, પછી પોતાના નગરમાં પરત ગયો।

Verse 78

भर्तृयज्ञ उवाच । शिवरात्रिः समुत्पन्ना एवं भूमितले नृप । एवंविधं च माहात्म्यं तस्यास्ते परिकीर्तितम्

ભર્તૃયજ્ઞ બોલ્યા—હે નૃપ! આ રીતે ભૂમિતલ પર શિવરાત્રિ પ્રગટ થઈ; અને તેનું આવું જ માહાત્મ્ય તને વર્ણવાયું છે।

Verse 79

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्या स नृपसत्तम । कलिकाले विशेषेण य इच्छेद्भूतिमात्मनः

અતએવ, હે નૃપશ્રેષ્ઠ! સર્વ પ્રયત્નથી આ વ્રત કરવું જોઈએ—વિશેષ કરીને કલિયુગમાં—જે કોઈ પોતાનું સુખ-સમૃદ્ધિ ઇચ્છે।

Verse 80

एषा कृता दिलीपेन नलेन नहुषेण च । मान्धात्रा धुंधुमारेण सगरेण युयुत्सुना

આ (શિવરાત્રિ-વ્રત) દિલીપ, નલ અને નહુષે; તેમજ માંધાતા, ધુંધુમાર, સગર અને યુયુત્સુએ પણ કર્યું હતું।

Verse 81

तथान्यैश्च विशेषेण सम्यक्छ्रद्धासमन्वितैः । प्राप्ताश्च हृद्गताः कामा ये दिव्या ये च मानुषाः

તેમજ અન્ય અનેક લોકોએ પણ—વિશેષ કરીને સમ્યક શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈને—હૃદયસ્થ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરી; તે દિવ્ય હોય કે માનુષ।

Verse 82

तथा चैव तु सावित्र्या श्रिया देव्या तु सीतया । अरुंधत्या सरस्वत्या मेनया रंभया तथा

એ જ રીતે સાવિત્રી, દેવી શ્રી અને સીતા; તેમજ અરુન્ધતી, સરસ્વતી, મેના અને રંભાએ પણ તેમ જ આચરણ કર્યું।

Verse 83

इंद्राण्याथ दृषद्वत्या स्वधया स्वाहया तथा । रत्या प्रीत्या प्रभावत्या गायत्र्या च नृपोत्तम । सर्वाः प्राप्ताः प्रियान्कामानतिसौभाग्यसंयुतान्

પછી ઇન્દ્રાણી, દૃષદ્વતી, સ્વધા અને સ્વાહા; તેમજ રતી, પ્રીતિ, પ્રભાવતી અને ગાયત્રી—હે નૃપોત્તમ—બધાએ અતિસૌભાગ્યયુક્ત પોતાના પ્રિય ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કર્યા।

Verse 84

यश्चैतां पठते व्युष्टिं भावेन शिवसंनिधौ । दिनजात्पातकात्सोऽपि मुच्यते नात्र संशयः

અને જે કોઈ શિવસન્નિધિમાં પ્રાતઃકાળે ભાવપૂર્વક આ પાઠ કરે છે, તે એક દિવસમાં થયેલા પાપમાંથી પણ મુક્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 85

नास्ति गंगासमं तीर्थं नास्ति देवो हरोपमः । शिवरात्रेः परं नास्ति तपः सत्यं मयोदितम्

ગંગા સમાન કોઈ તીર્થ નથી, હર (શિવ) સમાન કોઈ દેવ નથી। શિવરાત્રિ કરતાં પરમ તપ નથી—આ સત્ય મેં કહ્યું છે।

Verse 86

सर्वरत्नमयो मेरुः सर्वाश्चर्यमयं तपः । सर्वधर्ममयी राजञ्छिवरात्रिः प्रकीर्तिताः

મેરુ સર્વ રત્નમય કહેવાયો છે, અને તપ સર્વ આશ્ચર્યમય કહેવાયું છે। તેમ જ, હે રાજન, શિવરાત્રિ સર્વધર્મમયી તરીકે પ્રકીર્તિત છે।

Verse 87

गरुडः पक्षिणां यद्वन्नदीनां सागरो यथा । प्रधानः सर्वधर्माणां शिवरात्रिस्तथोत्तमा

જેમ પક્ષીઓમાં ગરુડ શ્રેષ્ઠ છે અને નદીઓમાં સાગર મુખ્ય છે, તેમ સર્વ ધર્મોમાં શિવરાત્રિ પરમ અને સર્વોત્તમ છે।

Verse 266

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शिवारात्रिमाहात्म्यवर्णनं नाम षट्षष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી-સહસ્રી સંહિતાના છઠ્ઠા નાગરખંડમાં, હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય હેઠળ ‘શિવરાત્રિ-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો ૨૬૬મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।