Adhyaya 54

Verse 1

। सूत उवाच । चर्ममुंडा तथा देवी तस्मिन्स्थाने व्यवस्थिता । नलेन स्थापिता पूर्वं स्वयमेव महात्मना

સૂત બોલ્યા—એ જ સ્થાને દેવી ચર્મમુંડા વિરાજે છે; પૂર્વે મહાત્મા નલે સ્વયં તેને ત્યાં સ્થાપિત કરી હતી।

Verse 2

अभ्यर्चयति तां भक्त्या यो महानवमी दिने । स कामान्वांछितांल्लब्ध्वा पदं प्राप्नोति शाश्वतम्

જે મહાનવમીના દિવસે તે દેવીની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે છે, તે ઇચ્છિત કામનાઓ મેળવી શાશ્વત પદને પામે છે।

Verse 3

वीरसेनसुतः पूर्वं नलोनाम महीपतिः । आसीत्सर्वगुणोपेतः सर्व शत्रुक्षयावहः

પૂર્વકાળે વીરસેનનો પુત્ર નલ નામે એક મહારાજા હતો; તે સર્વગુણસંપન્ન અને સર્વ શત્રુઓનો ક્ષય કરનાર હતો।

Verse 4

भार्या तस्याभवत्साध्वी प्राणेभ्योपि गरीयसी । दमयंतीति विख्याता विदर्भाधिपतेः सुता

તેની પત્ની સાધ્વી હતી, પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય; તે વિદર્ભાધિપતિની પુત્રી, દમયંતી નામે વિખ્યાત હતી।

Verse 5

अथासौ कलिनाविष्टो द्यूतं चक्रे महीपतिः । पुष्करेण समं विप्रा दायादेन दिवानिशम्

પછી તે મહારાજા કલિથી આવિષ્ટ થઈ, હે વિપ્રો, પોતાના દાયાદ પુષ્કર સાથે દિવસ-રાત દ્યુત રમવા લાગ્યો।

Verse 6

ततः स व्यसनासक्तो वार्यमाणोऽपि सज्जनैः । हारयामास सप्तांगं राज्यं मुक्त्वा च तां प्रियाम्

ત્યારબાદ તે વ્યસનમાં આસક્ત થઈ, સજ્જનો રોકતા હોવા છતાં, પોતાનું સપ્તાંગ રાજ્ય હારી ગયો અને પોતાની પ્રિયાને પણ ત્યજી દીધી।

Verse 7

अथ तां स समादाय प्रविष्टो गहनं वनम् । निर्जलं लज्जयाविष्टो दुःखव्याकुलितेंद्रियः

પછી તે તેણીને સાથે લઈને ઘન, નિર્જલ વનમાં પ્રવેશ્યો. લજ્જાથી આવૃત અને દુઃખથી વ્યાકુળ ઇન્દ્રિયોવાળો થયો.

Verse 8

ततः स चिंतयामास यद्येषा भीममंदिरे । याति तन्मुच्यते कष्टाद्वनवाससमुद्भवात्

પછી તેણે વિચાર્યું—“જો આ ભીમના મહેલમાં જાય, તો આ વનવાસથી ઉત્પન્ન થયેલા કષ્ટમાંથી મુક્ત થશે.”

Verse 9

न मया तत्र गंतव्यं कथंचिदपि मानिना । तस्मादेनां परित्यज्य रात्रौ गच्छामि दूरतः

“હું—અભિમાનથી બંધાયેલો—કોઈ રીતે પણ ત્યાં જવું નથી. તેથી તેને ત્યજીને હું રાત્રે દૂર ચાલ્યો જઈશ.”

Verse 10

येन त्यक्ता मया साध्वी कुण्डिनं याति तत्पुरम् । स एवं निश्चयं कृत्वा सुखसुप्तां विहाय ताम् । प्रजगाम वनं घोरं वन्यश्वापदसंकुलम्

“મારા ત્યાગથી આ સાધ્વી કુંડિન—તે નગર—માં જશે.” એવો નિશ્ચય કરીને, સુખથી સૂતી તેણીને છોડીને, વન્ય શ્વાપદોથી ભરેલા ભયંકર વનમાં તે ગયો.

Verse 11

प्रत्यूषे चापि सोत्थाय यावत्पश्यति भाभिनी । तावत्पश्यतिशून्यं स्वं पार्श्वं यत्र नलः स्थितः

પ્રાતઃકાળે તે તેજસ્વિની સ્ત્રી ઊઠી ને જોયું; ત્યારે જ્યાં નલ હતો તે પોતાની બાજુનું સ્થાન ખાલી દેખાયું.

Verse 12

ततो विलप्य दुःखार्ता करुणं तत्र कानने । जगाम मार्गमाश्रित्थ पितुर्हर्म्यं शनैःशनैः

પછી દુઃખથી પીડિત થઈ તે ત્યાં વનમાં કરુણ વિલાપ કરવા લાગી; માર્ગનો આશ્રય લઈને ધીમે ધીમે પિતાના રાજમહેલ તરફ ગઈ।

Verse 13

नलोऽपि च वने तस्मिन्भ्रममाणो महीपतिः । एकाकी वृक्षकुंजानि सेवयामास सर्वदा

નળ પણ તે વનમાં ભટકતો—પૃથ્વીનો રાજા—એકલો રહી, હંમેશાં વૃક્ષકુંજ અને ઝાડીઓમાં આશ્રય લેતો રહ્યો।

Verse 14

ततस्तद्वनमुत्सृज्य जगामान्यन्महावनम् । नानावृक्षगणैर्युक्तं बहुश्वापदसंकुलम्

પછી તેણે તે વન છોડીને બીજા મહાવનમાં ગમન કર્યું; તે નાનાવિધ વૃક્ષસમૂહોથી યુક્ત અને અનેક વન્ય પ્રાણીઓથી ભરેલું હતું।

Verse 15

एवं स पृथिवीपालो भ्रममाणोवनाद्वनम् । हाटकेश्वरजं क्षेत्रमाससाद ततः परम्

આ રીતે પૃથ્વીનો પાલક રાજા વનથી વનમાં ભટકતો રહ્યો અને અંતે હાટકેશ્વરના પવિત્ર ક્ષેત્રે પહોંચી ગયો।

Verse 16

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तं तन्महानवमीदिनम् । विशेषाद्यत्र भूपालाः पूजयन्ति सुरेश्वरीम्

આ દરમિયાન મહાનવમીનો તે દિવસ આવી પહોંચ્યો; ખાસ કરીને એ દિવસે રાજાઓ દેવતાઓની અધિષ્ઠાત્રી દેવીની પૂજા કરે છે।

Verse 17

ततः स मृन्मयीं कृत्वा चर्ममुण्डधरां नृपः । विभवाभावतः पश्चात्फलमूलैरतर्पयत्

પછી તે રાજાએ ચર્મ અને મુંડમાળા ધારણ કરનાર દેવીની માટીની પ્રતિમા બનાવી; અને વૈભવના અભાવે પછી ફળ-મૂળ અર્પણ કરીને તેણીને તૃપ્ત કરી।

Verse 18

ततस्तस्याः स्तुतिं कृत्वा पुरः स्थित्वा कृतांजलिः । श्रद्धया परया युक्तो निषधाधिपतिः स्वयम्

પછી નિષધના અધિપતિ પોતે પરમ શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ, કરજોડી દેવીના સમક્ષ ઊભા રહી તેમની સ્તુતિ કરી।

Verse 19

जय सर्वगते देवि चर्ममुण्डधरे वरे । जय दैत्यकुलोच्छेददक्षे दक्षात्मजे शुभे

જય સર્વવ્યાપિની દેવી, ચર્મ અને મુંડ ધારણ કરનાર શ્રેષ્ઠે! જય દૈત્યકુલના ઉચ્છેદમાં દક્ષ, શુભા દક્ષકન્યે!

Verse 20

कालरात्रि जयाचिन्त्ये नवम्यष्टमिवल्लभे । त्रिनेत्रे त्र्यंबकाभीष्टे जय देवि सुरार्चिते

જય કાલરાત્રિ, જય અચિંત્યે, નવમી-અષ્ટમીની વલ્લભે! ત્રિનેત્રે, ત્ર્યંબકને અભીષ્ટે—જય દેવી, સુરાર્ચિતે!

Verse 21

भीमरूपे सुरूपे च महाविद्ये महाबले । महोदये महाकाये जयदेवि महाव्रते

જય દેવી, ભીમરૂપે છતાં સરૂપે; મહાવિદ્યે, મહાબલે; મહોદય-તેજવાળી, મહાકાયે—જય મહાવ્રતધારિણી!

Verse 22

नित्यरूपे जगद्धात्रि सुरामांसवसाप्रिये । विकरालि महाकालि जय प्रेतजनानुगे

જય તને, હે નિત્યરૂપિણી જગદ્ધાત્રી, સુરા‑માંસ‑વસા અર્પણથી પ્રસન્ન થનારી। હે વિકારાળી, હે મહાકાળી—પ્રેતગણોની અનુગામિની, તારો જયજયકાર॥

Verse 23

शवयानरते रम्ये भुजंगाभरणान्विते । पाशहस्ते महाहस्ते रुधिरौघकृतास्पदे

હે શવયાનમાં રત રમણી, ભુજંગ-આભૂષણોથી અલંકૃત। હે પાશહસ્તા, હે મહાહસ્તા—રુધિરના પ્રવાહોમાં જેણે આસન-નિવાસ કર્યો છે॥

Verse 24

फेत्कारा रवशोभिष्ठे गीतवाद्यविराजिते । जयानाद्ये जय ध्येये भर्गदेहार्धसंश्रये

‘ફેટ્’કારના નાદથી શોભિત, ગીત‑વાદ્યોથી વિરાજમાન। હે અનાદિ, તને જય; હે ધ્યેયસ્વરૂપિણી, ભર્ગ (શિવ)ના અર્ધદેહમાં આશ્રિત, તને જય॥

Verse 25

त्वं रतिस्त्वं धृतिस्तुष्टिस्त्वं गौरी त्वं सुरेश्वरी । त्वं लक्ष्मीस्त्वं च सावित्री गायत्री त्वमसंशयम्

તું રતિ છે, તું ધૃતિ અને તુષ્ટિ છે; તું ગૌરી, તું દેવોની ઈશ્વરી છે. તું લક્ષ્મી છે અને તું સાવિત્રી—નિઃસંદેહ તું જ ગાયત્રી છે॥

Verse 26

यत्किंचित्त्रिषु लोकेषु स्त्रीरूपं देवि दृश्यते । तत्सर्वं त्वन्मयं नात्र विकल्पोऽस्ति मम क्वचित्

હે દેવી, ત્રિલોકમાં જે કોઈ સ્ત્રીરૂપ દેખાય છે, તે સર્વ તારા જ સ્વરૂપમય છે. આ વિષয়ে મને ક્યાંય કોઈ સંશય નથી॥

Verse 27

येन सत्येन तेन त्वमत्रावासं द्रुतं कुरु । सान्निध्यं भक्तितस्तुष्टा सुरासुरनमस्कृते

તે સત્યના બળથી તમે અહીં ત્વરિત નિવાસ કરો. ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ, હે દેવાસુર-વંદિતે, તમારું સાન્નિધ્ય પ્રસાદ કરો।

Verse 28

सूत उवाच । एवं स्तुता च सा देवी नलेन पृथिवीभुजा । प्रोवाच दर्शनं गत्वा तं नृपं भक्तवत्सला

સૂતજી બોલ્યા: આ રીતે પૃથ્વીપતિ નલ દ્વારા સ્તુત થયેલી ભક્તવત્સલા દેવી દર્શન આપી તે રાજાને બોલી।

Verse 29

श्रीदेव्युवाच । परितुष्टाऽस्मि ते वत्स स्तोत्रेणानेन सांप्रतम् । तस्माद्गृहाण मत्तस्त्वं वरं मनसि संस्थितम्

શ્રીદેવી બોલ્યાં: વત્સ, આ સ્તોત્રથી હું અત્યારે તારા પર પૂર્ણ પ્રસન્ન છું. તેથી તારા મનમાં સ્થિત વર મને પાસેથી ગ્રહણ કર।

Verse 30

नल उवाच । दमयन्तीति मे भार्या प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । सा मया निर्जने मुक्ता । वने व्यालगणान्विते

નલ બોલ્યો: દમયંતી મારી પત્ની છે, પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય. છતાં મેં તેને વ્યાળોના સમૂહથી ભરેલા નિર્જન વનમાં એકલી છોડીને દીધી।

Verse 31

अखण्डशीलां निर्दोषां यथाहं त्वत्प्रसादतः । लभे भूयोऽपि तां देवि तथात्र कुरु सत्वरम्

હે દેવી, તમારા પ્રસાદથી હું ફરી તે અખંડશીલા, નિર્દોષાને પ્રાપ્ત કરું—એવું અહીં ત્વરિત કરી આપો।

Verse 32

स्तोत्रेणानेन यो देवि स्तुतिं कुर्यात्पुरस्तव । तत्रैव दिवसे तस्मै त्वया देयं मनोगतम्

હે દેવી, જે આ સ્તોત્ર વડે તમારા સમક્ષ સ્તુતિ કરે, તેને એ જ દિવસે તમે હૃદયની ઇચ્છિત વસ્તુ પ્રદાન કરો।

Verse 33

सूत उवाच । सा तथेति प्रतिज्ञाय जगामादर्शनं ततः । सोऽपि पार्थिवशार्दूलो लेभे सर्वं तयोदितम्

સૂત બોલ્યા—“તથાસ્તુ” કહી તેણે તેવી જ પ્રતિજ્ઞા કરી અને પછી અદૃશ્ય થઈ ગઈ. અને રાજાઓમાં વ્યાઘ્ર સમાન તે પણ તેણીએ કહેલું સર્વ પ્રાપ્ત કરી ગયો।

Verse 54

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नलनिर्मितचर्ममुण्डामाहात्म्यवर्णनंनाम चतुष्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના ષષ્ઠ નાગરખંડના હાટકેશ્વર-ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘નલનિર્મિત ચર્મમુંડા-માહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ચોપનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।