Tirtha Mahatmya
Tirtha Mahatmya
This section is oriented to sacred-place glorification (māhātmya) and locates the episode in the Ānarta region (आनर्तविषय), described as a hermitage-forest landscape populated by ascetics and marked by a distinctive ethic of non-hostility among animals—an idealized purāṇic ecology used to frame ritual authority, transgression, and restoration.
Adhyayas in Tirtha Mahatmya
279 chapters to explore.
Adhyaya 1
हाटकेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा — Establishment of the Hāṭakeśvara Liṅga
Binubuksan ng Kabanata 1 ang tanong ng mga pantas: bakit ang liṅga ni Śiva ang sinasamba nang natatangi, higit pa sa iba pang anyo o “bahagi” ng pagka-Diyos. Sumagot si Sūta sa pagsasalaysay ng pangyayari sa gubat ng Ānarta: si Śiva (Tripurāntaka), nababalot ng dalamhati matapos mahiwalay kay Satī, pumasok sa pamayanan ng mga asetiko sa anyong lumalampas sa karaniwan—hubad at may dalang mangkok na bungo upang mamalimos. Nabighani ang mga babae ng mga asetiko at napabayaan ang kanilang gawain; inakala naman ng mga lalaking asetiko na ito’y paglabag sa kaayusan ng ermitanyo kaya isinumpa si Śiva upang mahulog ang kanyang liṅga. Tumusok ang liṅga sa lupa at bumaba sa Pātāla; nagkaroon ng pagyanig at masasamang palatandaan sa tatlong daigdig. Lumapit ang mga deva kay Brahmā; natukoy niya ang sanhi at dinala sila kay Śiva. Tumanggi si Śiva na ibalik ang liṅga maliban kung ito’y sasambahin nang may pagsisikap ng mga deva at ng mga “dalawang ulit na isinilang” (dvija). Pinatibay ng mga deva ang loob niya: muling isisilang si Satī bilang si Gaurī, anak ng Himālaya. Pagkaraan, nagsagawa si Brahmā ng pagsamba sa Pātāla; sumunod si Viṣṇu at iba pang mga deva. Nalugod si Śiva, nagkaloob ng biyaya, at muling itinatag ang liṅga; lumikha si Brahmā ng gintong liṅga at itinindig ito, ipinahayag na ito’y kikilalanin sa Pātāla bilang Hāṭakeśvara. Sa wakas, itinuturo ng kabanata na ang palagiang pagsamba sa liṅga nang may pananampalataya—paghipo, pagtanaw, at pagpupuri—ay ganap na paggalang sa mahahalagang simulain ng pagka-Diyos at nagbubunga ng mapalad na espirituwal na gantimpala.
Adhyaya 2
त्रिशङ्कु-तत्त्वप्रश्नः तथा तीर्थस्नान-प्रभावः (Triśaṅku’s Inquiry and the Efficacy of Tīrtha Bathing)
Nagsisimula ang adhyāya sa paglalarawan ni Sūta ng isang mahalagang pangyayari sa banal na heograpiya: nang mabunot ang isang liṅga, ang tubig ng Jahnavī (Gaṅgā) ay sumirit mula sa pātāla sa daanang iyon, at pinuri sa diwa ng tīrtha-mahātmya bilang panlahat na tagapaglinis at tagatupad ng mga kahilingan. Ipinahiwatig ni Sūta ang isang salaysay na “kamangha-mangha sa daigdig,” at ipinakilala si Haring Triśaṅku na bumagsak sa kalagayang caṇḍāla ngunit muling nagkamit ng katawang angkop sa isang hari matapos maligo sa pook na iyon. Hiniling ng nagtipong mga ṛṣi ang masusing paliwanag sa sanhi ng pagkabagsak ni Triśaṅku. Pumayag si Sūta na isalaysay ang sinaunang kuwentong nakapaglilinis, at nagbigay ng buod ng lahi at kabutihan ng hari: mula sa Solar dynasty, alagad ni Vasiṣṭha, palagiang nagsasagawa ng malalaking yajña (agnīṣṭoma at iba pa), nagbibigay ng ganap na daksina, malawak ang pagkakawanggawa—lalo na sa mararangal at nangangailangang brāhmaṇa—tapat sa mga panata, tagapagtanggol ng mga humihingi ng kanlungan, at maayos mamahala. Pagkaraan ay lumipat ang salaysay sa usapang panghukuman: hiniling ni Triśaṅku ang isang sakripisyong mag-aangat sa kanya sa svarga kasama ang kasalukuyang katawan. Tumanggi si Vasiṣṭha, sinasabing ang pag-abot sa langit sa pamamagitan ng gayong ritwal ay nagaganap lamang matapos ang ibang katawan, at hinamon siyang magbanggit ng anumang halimbawa ng pag-akyat na may katawan. Nagpumilit si Triśaṅku sa kapangyarihan ng rishi at nagbantang humanap ng ibang tagapaghandog kung tatanggihan. Tumawa si Vasiṣṭha at hinayaang gawin niya ang nais. Itinatampok ng kabanata ang tensiyon sa pagitan ng ambisyong ritwal, hanggahang doktrinal, at ang pagbabagong dulot ng pagligo sa tīrtha ayon sa pananaw ng Purāṇa.
Adhyaya 3
Triśaṅku’s Curse, Social Degradation, and Renunciation (त्रिशङ्कु-शापः अन्त्यजत्वं च वनप्रवेशः)
Isinalaysay ni Sūta na ang Haring Triśaṅku, matapos lumapit kay Vasiṣṭha, ay nagtungo naman sa mga anak ni Vasiṣṭha upang hilinging sila ang magsagawa ng sakripisyong yajña upang makamit niya ang langit kasama ang sariling katawan. Tumanggi ang mga pantas; nang magbanta ang hari na papalitan sila ng ibang tagapaghandog, sumagot sila nang mariin at nagbitiw ng sumpa: siya’y naging antyaja/caṇḍāla, isang taong itinakwil at hinamak ng lipunan. Inilarawan ang pagbabago sa pamamagitan ng mga tanda sa katawan at ng hayagang kahihiyan—panliligalig, pagtataboy, at pag-aalis sa kanya sa pamayanan. Nagluksa si Triśaṅku sa pagbagsak ng dangal at kaugalian ng kanyang angkan, natakot humarap sa pamilya at mga umaasa sa kanya, at naisip pang wakasan ang sarili habang pinagninilayan ang bunga ng kanyang labis na ambisyon. Sa gabi, bumalik siya sa tarangkahan ng lungsod na tila iniwan, ipinatawag ang anak at mga ministro, at isinalaysay ang sumpa. Nagdalamhati ang korte, pinuna ang tindi ng mga pantas, at nag-alok na makibahagi sa kanyang kapalaran. Itinalaga ng hari ang panganay na si Hariścandra bilang tagapagmana at mamamahala sa kaharian, at ipinahayag ang matibay na pasya: haharapin niya ang kamatayan o ang pag-akyat sa langit na may katawan. Pagkaraan, pumasok siya sa gubat upang mamuhay sa pagtalikod sa mundo; itinanghal ng mga ministro si Hariścandra sa pamumuno sa gitna ng tunog ng mga seremonyal na tugtugin at hudyat.
Adhyaya 4
त्रिशङ्कु-विश्वामित्र-तीर्थयात्रा तथा हाटकेश्वरशुद्धिः (Triśaṅku and Viśvāmitra: Pilgrimage Circuit and Purification at Hāṭakeśvara)
Isinalaysay ni Sūta ang matibay na pasiya ni Triśaṅku: matapos siyang sumpain ng mga anak ni Vasiṣṭha at ibaba sa kalagayang caṇḍāla, si Viśvāmitra lamang ang ginawa niyang tanging kanlungan. Dumating si Triśaṅku sa Kurukṣetra at natagpuan ang āśrama ni Viśvāmitra sa tabing-ilog, ngunit sa una’y pinagalitan siya ng mga alagad dahil hindi siya nakilala sanhi ng mga bakas sa kanyang katawan. Ipinakilala ni Triśaṅku ang sarili at ipinaliwanag ang alitan: humiling siya ng isang yajña upang makaaakyat sa langit na dala ang sariling katawan, ngunit tinanggihan, iniwan, at saka isinumpa. Si Viśvāmitra, na nasa tunggalian sa angkan ni Vasiṣṭha, ay nangakong magbibigay-lunas sa pamamagitan ng tīrtha-yātrā upang maibalik ang kadalisayan at karapatang pang-ritwal. Maraming banal na pook ang binanggit—Kurukṣetra, Sarasvatī, Prabhāsa, Naimiṣa, Puṣkara, Vārāṇasī, Prayāga, Kedāra, Ilog Śravaṇā, Citrakūṭa, Gokarṇa, Śāligāma, at iba pa—ngunit hindi pa rin nalinis si Triśaṅku hanggang sa marating ang Arbuda. Doon, itinuro ni Mārkaṇḍeya ang liṅga ni Hāṭakeśvara sa rehiyong Anarta, na may ugnay sa pātāla at sa mga tubig ng Jāhnavī. Pagpasok sa landas sa ilalim ng lupa, nagsagawa si Triśaṅku ng ritwal na pagligo at, sa darśana kay Hāṭakeśvara, napawi ang kalagayang caṇḍāla at nagbalik ang kanyang ningning. Pagkaraan, inutusan siya ni Viśvāmitra na magsagawa ng ganap na yajña, at humarap kay Brahmā upang hilingin ang pagtanggap sa ritong magpapahintulot ng pag-akyat sa langit na may katawan. Sumagot si Brahmā sa aral na may hangganan: hindi nakakamtan ang langit sa pamamagitan ng sakripisyo habang pinananatili ang parehong katawan; dapat sundin ang pamamaraan ng Veda at ang karaniwang tuntunin ng pagbitaw sa katawan.
Adhyaya 5
Triśaṅku’s Dīrghasatra under Viśvāmitra: Ritual Authority, Public Yajña, and the Quest for Svarga
Isinalaysay ni Sūta na si Viśvāmitra, na naudyukan ng mga salita ni Brahmā, ay ipinamalas ang bisa ng kaniyang tapas sa pagpanata na italaga at isagawa ang isang Vedic na yajña para kay Triśaṅku nang ganap na ayon sa ritwal, kalakip ang saganang dakṣiṇā. Mabilis niyang inihanda ang banal na lugar ng paghahandog sa isang mapalad na gubat at nagtalaga ng malawak na hanay ng mga ṛtvij at dalubhasa—adhvaryu, hotṛ, brahmā, udgātṛ at iba pang tagapaglingkod—upang maging buo ang kaayusan ng seremonya. Inilarawan ang yajña bilang dakilang pampublikong pagtitipon: dumagsa ang mga pantas na brāhmaṇa, mga bihasa sa pangangatwiran, mga maybahay, pati ang maralita at mga tagapaglibang. Walang tigil ang sigawan na humihimok sa pamamahagi ng kaloob at sa pagdiriwang ng handaan, na nagpapakita ng lantad na ugnayang panlipunan ng yajña at dāna. Ang arena ay hitik sa kasaganaan: mga “bundok” ng butil, ginto, pilak at hiyas; di-mabilang na baka, kabayo at elepante ang inihanda para ipagkaloob. Ngunit lumitaw ang tensiyong pangteolohiya: hindi tuwirang tinanggap ng mga deva ang mga alay; si Agni lamang, bilang bibig ng mga diyos, ang tumanggap ng mga oblation. Pagkaraan ng labindalawang taon, hindi pa rin natutupad ang minimithi ni Triśaṅku. Matapos ang pangwakas na paliligo (avabhṛtha) at ang wastong gantimpala sa mga pari, si Triśaṅku—nahihiya ngunit may paggalang—ay nagpasalamat kay Viśvāmitra sa pagbabalik ng kaniyang dangal (kabilang ang pag-alis sa kalagayang caṇḍāla), subalit naghinagpis dahil hindi pa natatamo ang layunin: ang umakyat sa Svarga na taglay ang parehong katawan. Sa takot sa panlilibak at sa pagpapatunay ng sabi ni Vasiṣṭha na hindi nakakamit ang pag-akyat na may katawan sa yajña lamang, nagpasya siyang talikuran ang paghahari at pumasok sa gubat upang magsagawa ng tapas, kaya ang aral ng kabanata ay lumilihis mula sa ritwal patungo sa asetikong pagsisikap.
Adhyaya 6
Viśvāmitra’s Hymn to Śiva and the Resolve to Create a New Sṛṣṭi (Triśaṅku Episode)
Ipinagpapatuloy ng kabanatang ito ang pag-uusap ng hari at ng rishi sa loob ng pagsasalaysay ni Sūta. Matapos marinig ang kalagayan ni Triśaṅku, pinalakas ni Viśvāmitra ang loob ng hari at nangakong dadalhin siya sa langit sa parehong katawan, kaya itinatampok ang pambihirang saṅkalpa (banal na paninindigan) at ang pagtatalo sa awtoridad ng ritwal. Lalong tumindig si Viśvāmitra laban sa kaayusan ng mga nilalang sa langit, at ipinahayag na sa lakas ng tapas (kapangyarihan ng pag-aayuno at pagninilay) kaya niyang magsimula ng sariling sṛṣṭi o paglikha. Dito lumilihis ang salaysay tungo sa debosyonal na teolohiya: lumapit siya kay Śiva (Śaṅkara, Śaśiśekhara), nag-alay ng pormal na pagpupugay, at umawit ng himno na kumikilala kay Śiva bilang pinagmumulan ng maraming tungkuling kosmiko at mga diyos—isang Purāṇikong pagsasanib ng mga katangian. Tumugon si Śiva nang may biyaya at nagkaloob ng boon; hiniling ni Viśvāmitra ang “sṛṣṭi-māhātmya” (kapangyarihan/kaalaman ng paglikha) sa pamamagitan ng Kanyang grasya. Ipinagkaloob ito ni Śiva at umalis; nanatili si Viśvāmitra sa malalim na samādhi at nagsimulang humubog ng apat-na-bahaging paglikha bilang pakikipagpaligsahan, na nagdurugtong sa debosyon, kapangyarihan, at pagsubok sa kosmolohiya sa loob ng kuwentong nakaugnay sa tīrtha.
Adhyaya 7
Viśvāmitra’s Secondary Creation and the Resolution of Triśaṅku’s Ascent (विश्वामित्र-सृष्टि तथा त्रिशङ्कु-प्रकरण)
Isinalaysay ni Sūta ang isang pambihirang pangyayari: si Viśvāmitra, sa tindi ng pagninilay at matatag na saṅkalpa, ay lumusong sa tubig at lumikha ng “kambal na sandhyā,” isang dobleng takipsilim na sinasabing nananatiling mapapansin. Pagkaraan, nilikha niya ang isang kaparis na hanay ng mga nilalang at kaayusang pangkalangitan—mga pangkat ng deva, mga nilalang sa himpapawid, mga bituin at planeta, mga tao, nāga, rākṣasa, mga halaman, pati ang pitong ṛṣi at si Dhruva—kaya’t tila nadoble ang sansinukob. Inilarawan ng teksto ang paglitaw ng dalawang araw, dobleng “panginoon ng gabi,” at dobleng mga planeta at konstelasyon, na nagdulot ng pagkalito dahil sa magkatunggaling kaayusan ng langit. Nabahala si Indra (Śakra) at lumapit kay Brahmā, ang Lumikha na nakaluklok sa lotus, kasama ang mga deva; pinuri nila siya sa paraang Veda at humiling ng paghadlang bago malampasan ng bagong paglikha ang naunang daigdig. Pinayuhan ni Brahmā si Viśvāmitra na tumigil upang hindi mapahamak ang mga deva. Nagtakda si Viśvāmitra ng kundisyon: si Triśaṅku ay dapat pahintulutang makarating sa banal na dako sa kasalukuyan niyang katawan. Pumayag si Brahmā, inihatid si Triśaṅku sa Brahmaloka/Triviṣṭapa, at pinuri ang di-mapapantayang gawa ni Viśvāmitra, subalit nagtakda ng hangganan: mananatiling matatag ang nilikhang kaayusan ngunit hindi ito karapat-dapat para sa mga ritwal na paghahandog (yajña). Sa wakas, umalis si Brahmā kasama si Triśaṅku, at si Viśvāmitra ay nanatiling matatag sa kanyang kalagayang ascetiko.
Adhyaya 8
Hāṭakeśvara-māhātmya and the Nāga-bila: Indra’s Purification Narrative (हाटकेश्वर-माहात्म्य)
Isinalaysay ni Sūta ang pag-angat ng isang tīrtha na bantog sa tatlong daigdig, kaugnay ng pambihirang pag-akyat ni Triśaṅku sa langit sa pamamagitan ng pagsisikap ni Viśvāmitra. Ipinahahayag ng kabanata na ang pook na ito’y hindi nadudungisan ng kasamaan ng Kali-yuga, kahit mabibigat na kasalanan; ang pagligo at maging ang pagkamatay sa tīrtha ay nagiging daan tungo sa kaharian ni Śiva, at ang biyaya’y umaabot maging sa mga hayop. Ngunit nang umasa ang mga tao sa iisang gawa—pagligo at debosyon sa liṅga—humina ang iba pang yajña at mga pag-aayuno/pagtitika, kaya nabahala ang mga diyos sa paghinto ng kanilang bahagi sa mga handog. Inutusan ni Indra na barahan ang pook ng alikabok; kalaunan, ang isang bunton ng anay ay naging nāga-bila, lagusan ng mga ahas sa pagitan ng pātāla at ng lupa. Sumunod, tinalakay ang brahmahatyā ni Indra matapos ang mapanlinlang na pagpatay kay Vṛtra (na may kasaysayan ng tapas, mga biyaya, at tunggalian sa mga diyos). Kahit libutin ni Indra ang maraming tīrtha, hindi maalis ang dungis hanggang sa ituro ng tinig na banal ang daan sa pamamagitan ng nāga-bila patungong pātāla; doon siya naligo sa Pātāla-Gaṅgā at sumamba kay Hāṭakeśvara, at agad na nagbalik ang kadalisayan at ningning. Nagtatapos ang kabanata sa utos na muling selyuhan ang lagusan upang maiwasan ang walang patumanggang pagpasok, at sa phalaśruti na nangangakong pinakamataas na bunga sa mga debotong bumibigkas at nakikinig.
Adhyaya 9
Nāga-bila-pūraṇa and Raktaśṛṅga-sthāpanā at Hāṭakeśvara-kṣetra (नागबिलपूरणं रक्तशृङ्गस्थापनं च)
Inilalahad ng Kabanata 9 ang isang masinsing alamat ng pook tungkol sa kung paano isinara at kalaunan ay ginawang banal ang mapanganib na lagusang nasa ilalim ng lupa (mahān nāga-bila) sa Hāṭakeśvaraja-kṣetra. Isinalaysay ni Sūta na iniutos ni Indra sa hanging Saṃvartaka na punuin ng alikabok ang hukay; tumanggi si Vāyu at inalala ang naunang pangyayari: nang minsang matabunan ang isang liṅga, siya’y nasumpa at nabago ang tungkulin bilang tagapagdala ng halong amoy, kaya’t natakot siya kay Śiva (Tripurāri). Nag-isip si Indra hanggang ituro ni Devejyā (Bṛhaspati) ang lunas sa kapangyarihan ng Himalaya: ang tatlong anak ni Himālaya—si Maināka (nakatago sa dagat), si Nandivardhana (kaugnay ng di-ganap na bitak malapit sa āśrama ni Vasiṣṭha), at si Raktaśṛṅga—at si Raktaśṛṅga lamang ang mabisang pantakip. Nakiusap si Indra kay Himālaya; tumutol si Raktaśṛṅga dahil sa lupit at kaguluhang moral ng daigdig ng tao, at dahil naputol noon ang kanyang mga pakpak sa kamay ni Indra. Pinilit ni Indra ang pagsunod at nangakong magkakaroon ng pagbabagong pangkalikasan at pangritwal: sisibol ang mga puno, mga tīrtha, mga templo, at mga āśrama ng mga pantas; maging ang makasalanan ay lilinisin ng presensya ni Raktaśṛṅga. Itinindig si Raktaśṛṅga sa loob ng nāga-bila, lumubog hanggang sa dulo ng ilong, at pinalamutian ng mga halaman at mga ibon. Nagkaloob si Indra ng mga biyaya: isang haring darating ang magtatatag ng lungsod sa ibabaw ng ulo ni Raktaśṛṅga para sa kapakanan ng mga Brahmin; sasamba si Indra kay Hāṭakeśvara sa Kṛṣṇa Caturdaśī ng buwan ng Caitra; at mananahan si Śiva roon sa loob ng isang araw kasama ang mga diyos, upang sumikat ang pook sa tatlong daigdig. Nagtatapos ang kabanata sa pagpapatunay na tunay ngang umusbong ang mga tīrtha, dambana, at pamayanan ng mga asceta sa ibabaw ng naselyuhang lugar.
Adhyaya 10
Śaṅkhatīrtha-prabhāvaḥ (The Efficacy of Śaṅkhatīrtha) — Chapter 10
Isinalaysay ni Sūta ang pangyayari tungkol kay Haring Camatkāra ng rehiyong Ānarta. Sa isang pangangaso, nakita ng hari ang isang inang usa na payapang nagpapasuso sa kanyang anak sa ilalim ng puno, at sa bugso ng kasiglahan ay tinamaan niya ito ng palaso. Sa kanyang huling hininga, nagsalita ang inang usa: hindi niya gaanong ipinagdadalamhati ang sariling kamatayan kundi ang kawalang-kaya ng anak na umaasa pa sa gatas. Ipinaliwanag niya ang pamantayang pagpipigil sa pangangaso ng isang kṣatriya: ang pagpatay sa nilalang na nakikipag-asawa, natutulog, nagpapasuso/nakakain, o nasa kalagayang marupok at walang panlaban (kabilang ang mga hayop na nakaugnay sa tubig) ay nagdudulot ng kasalanan sa pumatay. Dahil dito, isinumpa niya ang hari na agad tatamaan ng karamdaman na tulad ng ketong (kuṣṭha). Nagtanggol ang hari na tungkulin ng isang pinuno ang magbawas ng mababangis na hayop; bahagyang umayon ang usa sa pangkalahatang prinsipyo ngunit iginiit ang hangganang tuntunin at ang paglabag sa pagkakataong iyon. Pagkamatay ng usa, tunay na nagkasakit ang hari at kinilala ang bunga nito, kaya nagpasya siyang magsagawa ng tapas at sumamba kay Śiva bilang lunas. Pinanatili niya ang pagkakapantay ng loob sa kaibigan at kaaway at naglakbay sa mga tīrtha. Sa kalaunan, sa turo ng mga brāhmaṇa, itinuro siya sa bantog na Śaṅkhatīrtha sa Hāṭakeśvara-kṣetra, na kilala sa pag-alis ng mga sakit. Sa pagligo roon, agad siyang gumaling at nagningning, na nagpapakita ng kapangyarihang mapagpalaya ng banal na pook at ng etikang may pagpipigil.
Adhyaya 11
शंखतीर्थोत्पत्तिमाहात्म्य एवं चमत्कारभूपतिना ब्राह्मणेभ्यो नगरदानवर्णनम् (Origin and Glory of Śaṅkhatīrtha; the King Camatkāra’s Gift of a Town to Brahmins)
Tinanong ng mga ṛṣi si Sūta kung paano gumaling si Haring Camatkāra sa ketong, kung sinu-sino ang mga Brāhmaṇa na gumabay sa kanya, at saan matatagpuan at gaano kalakas ang Śaṅkhatīrtha. Isinalaysay ni Sūta na naglakbay ang hari sa maraming banal na pook, naghanap ng gamot at mga mantra, ngunit walang lunas na natagpuan. Sa isang lupain na hitik sa kabanalan, namuhay siya nang payak at may matinding pagninilay, at doon niya nakatagpo ang mga Brāhmaṇa na mga peregrino; humingi siya ng paraan—pantao man o maka-diyos—upang matapos ang kanyang pagdurusa. Ipinahayag ng mga Brāhmaṇa na malapit lamang ang Śaṅkhatīrtha, isang tīrtha na sumisira sa lahat ng karamdaman, lalo na kung maliligo roon habang nag-aayuno sa buwan ng Caitra, sa ika-14 na gabi ng buwan (caturdaśī), kapag ang buwan ay nasa bituing Citrā. Isinalaysay nila ang pinagmulan nito: ang magkapatid na ascetic na sina Likhita at Śaṅkha; kumuha si Śaṅkha ng prutas mula sa bakanteng āśrama ni Likhita at inako ang sala, kaya sa galit ay pinutol ni Likhita ang kanyang kamay. Nagsagawa si Śaṅkha ng matinding tapas; nagpakita si Śiva, ibinalik ang kanyang mga kamay, at itinatag ang tīrtha sa pangalan ni Śaṅkha, na nangakong magbibigay ng panibagong sigla at paglilinis sa mga naliligo, at magpapasaya sa mga ninuno sa pamamagitan ng śrāddha sa itinakdang gabi. Ayon sa tagubilin, dinala ng mga Brāhmaṇa si Camatkāra upang maligo sa tamang oras; gumaling siya at naging maningning. Sa pasasalamat at pagtalikod sa pagkapit, nais niyang ialay ang kaharian at kayamanan, ngunit humiling ang mga Brāhmaṇa ng isang pamayanang may proteksiyon (may pader at moat) para sa mga marurunong na maybahay na tapat sa pag-aaral at mga ritwal. Ipinatayo ng hari ang isang maayos na lungsod, pinagkalooban ng mga yaman ang karapat-dapat na Brāhmaṇa ayon sa śāstra, at pagkatapos ay tumungo sa mas malalim na paglayo sa mundo at landas ng pag-aaske.
Adhyaya 12
Śaṅkha-tīrtha: Brāhmaṇa-nagarī-nivedana and Rakṣaṇa-upadeśa (शंखतीर्थे ब्राह्मणनगरनिवेदन-रक्षणोपदेशः)
Isinalaysay ni Sūta na ang haring Vasudhāpāla ay nagpatayo ng isang maringal na lungsod, inihahambing sa Purandara-pura ni Indra. Pinalamutian ito ng mga tahanang tila hiyas, mga palasyong kristal na wari’y mga tuktok ng Kailāsa, mga watawat, ginintuang tarangkahan, mga tangke at lawa na may hagdang parang ratna, mga hardin, balon, at mga kagamitang panglungsod. Nang ito’y ganap na naihanda, isinagawa ng hari ang nivedya—ang banal na pag-aalay at paglipat ng pagmamay-ari—at ipinagkaloob ang buong pamayanan sa mga kagalang-galang na brāhmaṇa, kaya’t siya’y inilarawang ganap sa kanyang dharma. Sa Śaṅkha-tīrtha, tinipon niya ang mga anak, apo, at mga tauhan upang magbigay ng tagubilin sa pamamahala: ang lungsod na naipagkaloob ay dapat bantayan at pangalagaan nang tuluy-tuloy upang manatiling nasisiyahan ang lahat ng brāhmaṇa. Ipinahayag din ang bunga ayon sa batas-moral ng dharma: ang pinunong nagtatanggol sa mga brāhmaṇa nang may bhakti ay magkakamit ng pambihirang ningning, di-matatalo, kasaganaan, mahabang buhay, kalusugan, at masaganang lahi sa biyaya ng mga brāhmaṇa; ang may poot ay daranas ng pagdurusa, pagkatalo, paglayo sa minamahal, karamdaman, pagbatikos, pagkasira ng angkan, at sa huli’y pagbagsak sa kaharian ni Yama. Nagtatapos ang kabanata sa pagpasok ng hari sa tapa, at ang kanyang mga inapo’y tumalima, pinananatili ang tuloy-tuloy na dharma ng pag-iingat.
Adhyaya 13
अचलेश्वर-प्रतिष्ठा-माहात्म्य (The Māhātmya of Acaleśvara: Establishment and Proof-Sign)
Isinalaysay ni Sūta na ang isang hari, matapos ipagkatiwala ang kaharian at lungsod sa kanyang mga anak at maghandog ng isang pamayanan sa mga “dalawang-beses na isinilang” (mga Brahmana), ay nagsagawa ng mahigpit na tapas upang palugdan si Mahādeva. Umusad ang kanyang pag-aayuno sa mga antas: prutas lamang, saka tuyong dahon, saka tubig lamang, at sa huli ay hangin lamang, bawat isa’y tinagal nang napakahaba. Nalugod si Maheśvara, nagpakita, at nag-alok ng biyaya. Hiniling ng hari na ang lupang lubhang mapagpala na kaugnay ni Haṭakeśvara ay lalo pang mapabanal sa pamamagitan ng permanenteng pananatili ng Diyos. Pumayag si Mahādeva na manatiling di-nakikilos doon at maging tanyag bilang “Acaleśvara” sa tatlong daigdig, at nangakong magbibigay ng matatag na kasaganaan sa mga debotong tumitingin sa Kanya nang may bhakti. Itinatampok din ang isang pagtalima: sa maliwanag na ika-14 ng Māgha, ang maghahandog ng “ghṛta-kambala” (balabal/banig na gawa sa ghee) sa liṅga ay magkakamit ng pagkapawi ng mga kasalanan sa lahat ng yugto ng buhay. Inutusan ang hari na itatag ang liṅga upang manahan ang Diyos doon magpakailanman. Pagkaraang maglaho ang Diyos, nagtayo ang hari ng isang kaakit-akit na templo. Isang tinig mula sa langit ang nagbigay ng tanda ng pagpapatunay: ang anino ng liṅga ay mananatiling nakapirmi at hindi susunod sa karaniwang pag-ayon sa mga direksiyon. Nasaksihan ito ng hari at nadamang ganap ang kanyang gawain; sinasabi ng teksto na ang kamangha-manghang aninong iyon ay nakikita pa rin. May dagdag na patunay: ang taong mamamatay sa loob ng anim na buwan ay hindi makakakita ng aninong iyon. Nagtatapos ang salaysay sa pagpapatibay na si Mahādeva ay laging naroroon malapit sa Camatkārapura bilang Acaleśvara; ang tīrtha ay nakatutupad ng hangarin at nagbibigay ng kalayaan, at maging ang mga bisyong may katauhan ay inuutusang pigilan ang mga tao sa pagpunta roon—patunay ng pambihirang bisa ng banal na pook.
Adhyaya 14
Cāmatkārapura-pradakṣiṇā-māhātmya (Theological Account of Circumambulation at Cāmatkārapura)
Sa kabanatang ito na isinalaysay ni Sūta, inihaharap ang isang aral tungkol sa kabanalan ng pag-ikot (pradakṣiṇā) sa Cāmatkārapura. Isang dukhang vaiśya na pipi ang nabubuhay bilang pastol ng baka. Sa buwan ng Caitra, sa araw ng caturdaśī ng kṛṣṇapakṣa, may isang hayop na naligaw nang hindi niya namamalayan. Inakusahan siya ng may-ari at inutusang ibalik agad; sa takot, umalis ang pastol na walang pagkain, may tungkod sa kamay, at naghanap sa gubat sa pagsunod sa bakas ng paa. Sa paghahanap, hindi niya sinasadya na nalibot ang buong hangganan ng Cāmatkārapura—isang pradakṣiṇā na naganap nang di sinasadya. Pagsapit ng dulo ng gabi, natagpuan niya ang hayop at naibalik ito. Ipinapaliwanag ng teksto na ang sandaling iyon sa kalendaryo ay panahon ng pagdalo ng mga deva sa mga banal na pook, kaya lalo pang lumalakas ang bunga ng kabutihang gawa. Kalaunan, ang pastol (nag-aayuno, nananatiling tahimik/mauna, hindi naligo) at ang hayop ay namatay sa takdang panahon; ang pastol ay muling isinilang bilang anak ng hari ng Daśārṇa, taglay ang alaala ng dating buhay. Bilang hari, taun-taon siyang bumabalik kasama ang isang ministro upang isagawa ang pradakṣiṇā nang may layon—naglalakad, nag-aayuno, at nag-iingat ng mauna. Dumating ang mga pantas sa isang pāpa-haraṇa tīrtha na iniuugnay kay Viśvāmitra at nagtanong kung bakit sa ritong ito siya natatanging deboto gayong maraming tīrtha at templo. Isiniwalat ng hari ang salaysay ng nakaraang buhay; pinuri siya ng mga pantas at sila man ay nagsagawa ng pradakṣiṇā at nagkamit ng pambihirang siddhi, na sinasabing mahirap makuha kahit sa pamamagitan ng japa, yajña, dāna, at iba pang paglilingkod sa tīrtha. Sa huli, ang hari at ang ministro ay naging mga nilalang na makalangit, nakikita na parang mga bituin sa langit, bilang patunay ng phala ng pagsamba sa Cāmatkārapura.
Adhyaya 15
Vṛndā’s Rescue, Māyā-Encounter with Hari, and the Etiology of Vṛndāvana (तुलसी-वृंदावन-प्रादुर्भाव)
Sa kabanatang ito (ayon sa pagsasalaysay ni Nārada), inilalahad ang sunod-sunod na pangyayari ng pag-iingat, panlilinlang sa pamamagitan ng māyā, sumpa, at pagkapabanal ng isang pook. Si Hari/Nārāyaṇa ay nagpakita na may mga tanda ng isang asceta, hinarap ang isang rākṣasa at iniligtas ang babaeng nagdurusa, si Vṛndā/Vṛndārikā. Pagkaraan, tumawid sila sa mapanganib na gubat at nakarating sa isang pambihirang āśrama na inilarawan sa labis na kasaganaan—mga ibong tila ginto ang katawan, mga ilog na parang amṛta, at mga punong dumadaloy ang pulot—na nagpapatingkad sa hiwaga ng isang tīrtha. Ang mahalagang pagliko ay naganap sa “citraśālā”: sa banal na māyā, dinala si Vṛndā upang makaharap ang anyong kahawig ng kanyang asawa; naganap ang paglalapit. Pagkatapos, inihayag ni Hari ang kanyang pagkakakilanlan, ibinalita ang pagkamatay ni Jālandhara, at sinabi na sa sukdulang katotohanan, hindi magkaiba si Śiva at si Hari. Tumugon si Vṛndā sa pamantayang moral at nagbitiw ng sumpa: gaya ng pagkadaya sa kanya ng māyā ng isang tapasvin, gayon din si Hari ay daraan sa katulad na pagkalito. Sa wakas, nagpasya si Vṛndā sa mahigpit na tapa, umurong sa yoga, nagpakahirap sa sarili, at pumanaw. Ang kanyang mga labi ay isinailalim sa ritwal, at nagwakas ang salaysay sa pinagmulan ng pook: ang lugar na pinagbitawan niya ng katawan ay naging Vṛndāvana malapit sa Govardhana, at ang kanyang pagbabago ay iniugnay sa kabanalan ng rehiyong iyon.
Adhyaya 16
रक्तशृङ्गसांनिध्यसेवनफलश्रैष्ठ्यवर्णनम् (Exposition on the Supremacy of the Fruits of Serving the Proximity of Raktaśṛṅga)
Sa Kabanata 16, na isinalaysay ni Sūta, itinataguyod na sa banal na kṣetra na nagmula kay Hāṭakeśvara (hāṭakeśvara-sambhava kṣetra), ang pinakamataas na dapat unahin ay ang debosyonal na paglapit at paglilingkod sa presensya ni Raktaśṛṅga. Hinihikayat ang marurunong na talikuran ang ibang gawain at maglingkod sa kabanalan ng pook na iyon nang may taimtim na pananampalataya. Inilalahad ang aral bilang hagdan ng mga bunga ng kabutihan: ang dāna (pagbibigay), mga ritwal (kriyākāṇḍa), mga yajña gaya ng Agniṣṭoma na may ganap na handog at bayad, mahihigpit na vrata tulad ng Cāndrāyaṇa at Kṛcchra, at mga tanyag na tīrtha gaya ng Prabhāsa at ng Ilog Gaṅgā—lahat ay hindi raw umaabot kahit sa ikalabing-anim na bahagi ng bisa ng kṣetra na ito kapag tuwirang inihambing. Nagbibigay rin ng mga halimbawa: ang mga haring-ṛṣi noon ay nagkamit ng siddhi roon; at maging ang mga hayop, ibon, ahas, at mababangis na nilalang, kapag winasak ng panahon, ay sinasabing nakararating sa banal na tahanan dahil sa ugnay nila sa pook. Sa wakas, itinatakda ang antas ng paglilinis: ang mga tīrtha ay nagpapadalisay sa paninirahan; ang Hāṭakeśvara-kṣetra ay nagpapadalisay kahit sa pag-alaala, higit pa sa pagtanaw, at lalo na sa paghipo—isang teolohiya ng kabanalan na naipapasa sa mismong pagdanas ng katawan.
Adhyaya 17
चमत्कारपुर-क्षेत्रप्रमाण-वर्णनम् तथा विदूरथ-नृपकथा (Chamatkārapura Kṣetra Boundaries and the Tale of King Vidūratha)
Binubuksan ng Kabanata 17 sa paghingi ng mga ṛṣi kay Sūta ng tumpak na salaysay tungkol sa Chamatkārapura: ang sukat ng kṣetra (pramāṇa) at ang pagbanggit sa mga tīrtha at dambanang nagdudulot ng dakilang kabutihan. Sumagot si Sūta na ang saklaw ng banal na pook ay limang krośa, at itinuro ang mga sagradong palatandaan ayon sa direksiyon: Gayāśiras sa silangan, ang bakas ng paa ni Hari sa kanluran, at ang mga pook ng Gokarṇeśvara sa timog at hilaga. Binanggit din niya ang dating pangalan na Hāṭakeśvara at ang katanyagan nito bilang pook na pumapawi ng kasalanan. Mula sa paglalarawan ng hangganan, lumipat ang salaysay sa pinagmulan ng alamat: sa pakiusap ng mga Brahmana, sinimulan ni Sūta ang kuwento ni Haring Vidūratha. Ang pangangaso ng hari ay tumindi at naging mapanganib na habulan sa lalong mabagsik na lupain—gubat na matinik, walang tubig, walang lilim, matinding init, at banta ng mababangis na hayop. Nahiwalay ang hari sa kanyang hukbo, dumarami ang pagod at panganib, hanggang sa bumagsak ang kanyang kabayo—isang pangyayaring naghahanda sa mga susunod na pahayag tungkol sa kabanalan at aral ng pook na iyon.
Adhyaya 18
प्रेतसंवादः — विदूरथस्य प्रेतैः सह संवादः तथा जैमिन्याश्रमप्रवेशः (Dialogue with Pretas and Entry into Jaimini’s Āśrama)
Sa kabanatang ito, sa isang kagubatang puno ng hirap, ang Haring Vidūratha—nanghihina sa gutom at uhaw—ay nakatagpo ng tatlong nakapanghihilakbot na preta. Sa isang maayos na palitang-salita, ipinakilala nila ang sarili sa mga pangalang bunga ng karma (Māṃsāda, Vidaivata, Kṛtaghna) at ipinaliwanag ang mga gawaing nagbunga ng kanilang kalagayan: patuloy na masamang asal, pagpapabaya sa pagsamba, kawalan ng utang-na-loob, at iba pang paglabag sa dharma. Lumawak ang aral bilang gabay sa etika ng ritwal sa tahanan: binanggit ang mga pagkakataong sinasabing “kinakain” ng preta ang handog o pagkain—maling oras ng śrāddha, kulang na dakṣiṇā, kakulangan ng pagpapala sa bahay, pagpapabaya sa vaiśvadeva, kawalang-galang sa panauhin, at pagkain na marumi o kontaminado. Inisa-isa rin ang mga asal na humahantong sa pagiging preta—pakikiapid sa asawa ng iba (paradāra), pagnanakaw, paninirang-puri, pagtataksil, maling paggamit ng yaman ng kapwa, paghadlang sa kaloob sa brāhmaṇa, at pagtalikod sa asawang walang sala—at itinapat dito ang mga kabutihang nag-iingat: pagtingin sa asawa ng iba bilang ina, pagkakawanggawa, pagkakapantay-pantay ng loob, habag sa lahat ng nilalang, pagtuon sa yajña at tīrtha, at mga gawaing pampubliko gaya ng balon at imbakan ng tubig. Humiling ang mga preta ng Gayā-śrāddha bilang tiyak na lunas. Pagkaraan, naglakbay ang hari pahilaga, natagpuan ang payapang āśrama sa tabi ng lawa, nakatagpo si Jaimini at mga ascetic, tumanggap ng tubig at prutas, isinalaysay ang kanyang kalagayan, at nakibahagi sa mga ritwal sa dapithapon habang ang paglalarawan ng gabi ay nagiging paalaala sa mga panganib at aral ng kabutihang-asal.
Adhyaya 19
सत्योपदेशः—गयाशीर्षे श्राद्धेन प्रेतमोक्षणम् (Instruction on Truthfulness—Preta-Liberation through Śrāddha at Gayāśiras)
Isinalaysay ni Sūta na si Haring Vidūratha, matapos muling makasama ang mga aliping nagdadalamhati at magpahinga sa gubat kasama ng mga asceta, ay nagbalik patungong Māhiṣmatī at saka naglakbay-pananampalataya sa Gayāśiras. Doon ay nagsagawa siya ng śrāddha nang may pananampalataya. Sa mga pangitain sa panaginip, lumitaw ang isang nilalang na si Māṃsāda sa anyong dibino at nagpahayag na siya’y napalaya mula sa kalagayang preta dahil sa ritwal ng hari. Pagkaraan, may isa pang preta—nakilalang Kṛtaghna (ang walang utang-na-loob; kaugnay rin ng pagnanakaw ng “yaman ng lawa”)—na nagpakitang patuloy na pinahihirapan, sapagkat ang kasalanan ang humahadlang sa kanyang paglaya. Itinuro niya na ang paglaya ay nakasalalay sa satya (katotohanan/katapatan), at pinuri ang satya bilang pinakamataas na Brahman, bilang tapas, kaalaman, at prinsipyong nagtataguyod sa kaayusan ng sansinukob; kung wala ang satya, nawawalan ng bunga ang paglilingkod sa tīrtha, dāna, svādhyāya, at paglilingkod sa guru. Nagbigay ang preta ng tiyak na tagubilin sa lugar at ritwal: sa Cāmatkārapura sa kṣetra ni Hāṭakeśvara naroon ang Gayāśiras na natatabunan ng buhangin; sa ilalim ng punong plakṣa, gamit ang darbha, mga ligaw na gulay at linga (sesame) ng gubat, dapat magsagawa agad ng śrāddha. Sinunod ito ni Vidūratha, naghukay ng munting balon para sa tubig, at tinapos ang ritwal; agad na nag-anyong dibino ang preta at umalis sakay ng sasakyang makalangit. Nagtatapos ang salaysay sa pagtatatag ng katanyagan ng balong iyon bilang walang patid na pinagmumulan ng kapakinabangan para sa mga ninuno: ang śrāddha roon sa araw ng bagong buwan ng “preta” na kalahating buwan, gamit ang kālaśāka (isang tiyak na ligaw na gulay), linga ng gubat, at pinutol na darbha, ay nagbibigay ng ganap na bunga ng Kṛtaghna-preta-tīrtha. Ipinahihiwatig na laging naroroon ang iba’t ibang uri ng pitṛ, at inirerekomenda ang śrāddha roon sa wastong panahon o kahit lampas sa karaniwang petsa upang patuloy na masiyahan ang mga ninuno.
Adhyaya 20
Pitṛ-kūpikā-śrāddha, Gokarṇa-gamana, and Bālamaṇḍana-tīrtha Śuddhi (पितृकूपिका-श्राद्धम्, गोकर्णगमनम्, बालमण्डनतीर्थशुद्धिः)
Isinalaysay ni Sūta na si Rāma, kasama sina Sītā at Lakṣmaṇa sa panahon ng pagkatapon sa gubat, ay dumating sa pook na tinatawag na pitṛ-kūpikā. Matapos ang mga pagsamba sa dapithapon, napanaginipan ni Rāma si Daśaratha na masaya at maringal ang anyo, kaya’t sumangguni siya sa mga brāhmaṇa. Ipinaliwanag nilang ang panaginip ay pakiusap ng mga ninuno na magsagawa ng śrāddha, at itinakda ang payak at mahigpit na handog na makukuha sa gubat: mga butil na nivāra, ligaw na gulay, mga ugat, at til (linga). Isinagawa ni Rāma ang śrāddha sa pamamagitan ng pag-anyaya sa mga brāhmaṇa. Sa gitna ng ritwal, umurong si Sītā dahil sa kahinhinan; kalaunan ay sinabi niyang wari niyang nakita si Daśaratha at iba pang ninuno na naroroon sa loob ng mga brāhmaṇa, kaya nagkaroon ng pag-iingat sa usaping ritwal at asal. Nilutas ito ni Rāma sa pagpapatibay sa dalisay na layon ni Sītā at sa pag-iingat sa dharma ng seremonya. Sumunod, nagkaroon ng lamat nang maramdaman ni Lakṣmaṇa na para siyang ginagawang tagapaglingkod; nagalit siya at muntik mag-isip ng masama, ngunit nauwi rin sa pagkakasundo bilang pagwawasto ng asal. Dumating ang pantas na si Mārkaṇḍeya at itinuro ang paglilinis sa pamamagitan ng tīrtha, iniuutos ang pagligo sa Bālamaṇḍana-tīrtha malapit sa kanyang āśrama, na may kapangyarihang magpawi kahit mabibigat na pagkukulang, kabilang ang paglabag sa isip. Nagtatapos ang kabanata sa pagdalaw sa tīrtha, darśana kay Pitāmaha, at pagpapatuloy ng paglalakbay patimog, na nag-uugnay sa pook, ritwal, at pagbabalik ng kabutihang-asal.
Adhyaya 21
बालसख्यतीर्थप्रादुर्भावः — Origin of Bālasakhya Tīrtha and Brahmā’s Grace to Mārkaṇḍeya
Nagsisimula ang kabanatang ito sa pagtatanong ng mga brāhmaṇa kay Sūta tungkol kay Mārkaṇḍeya at kung saan itinatag ang pagsamba kay Brahmā (Pitamaha) at ang āśrama ng pantas. Isinalaysay ni Sūta ang buhay ni Mṛkaṇḍu malapit sa Camatkārapura, ang pagsilang ng anak na nagliliwanag na si Mārkaṇḍeya, at ang pagdating ng isang brāhmaṇa na bihasa sa pagbasa ng anyo na nagsabing mamamatay ang bata sa loob ng anim na buwan. Kaya tinuruan ni Mṛkaṇḍu ang anak ng mahigpit na disiplina at ng paggalang na pagpupugay sa mga naglalakbay na brāhmaṇa at mga ṛṣi. Sa paulit-ulit na pagyukod ng bata, maraming ṛṣi ang nagbasbas ng “mahabang buhay,” ngunit nagbabala si Vasiṣṭha na mamamatay ang bata sa ikatlong araw, kaya nagkaroon ng suliranin sa katotohanan ng basbas. Nagkaisang pasya ng mga pantas na si Brahmā lamang ang makapagpapawi sa itinakdang kamatayan; nagtungo sila sa Brahmaloka, nagpuri kay Brahmā sa pamamagitan ng mga himnong Veda, at iniharap ang usapin. Ipinagkaloob ni Brahmā kay Mārkaṇḍeya ang kalayaan mula sa pagtanda at kamatayan, at pinabalik sila, na may tagubilin na huwag mamatay ang ama sa dalamhati bago muling makita ang anak. Pagbalik, iniwan ng mga ṛṣi ang bata malapit sa āśrama sa Agnitīrtha at nagpatuloy sa kanilang paglalakbay sa mga tīrtha. Si Mṛkaṇḍu at ang asawa niya, sa pag-aakalang nawala ang anak at sa pag-alala sa hula, ay naghanda sa pagsusunog ng sarili dahil sa lungkot; ngunit nagbalik ang bata at isinalaysay ang ginawa ng mga pantas at ang biyaya ni Brahmā. Nagpasalamat si Mṛkaṇḍu at pinarangalan ang mga ṛṣi, na nag-utos ng kapalit na gawain: itatag si Brahmā sa lugar na iyon at sambahin Siya; doon din sasamba ang mga ṛṣi at iba pang brāhmaṇa. Tinawag ang pook na Bālasakhya (“kaibigan ng mga bata”), at inilarawang kapaki-pakinabang sa mga bata—nagpapagaling ng karamdaman, nag-aalis ng takot, at nagpoprotekta laban sa panggugulo ng graha/bhūta/piśāca. Idinagdag ng phalaśruti na kahit simpleng pagligo nang may pananampalataya ay nagdudulot ng mataas na gantimpalang espirituwal; at ang pagligo sa buwan ng Jyeṣṭha ay sinasabing nagbibigay ng isang taong kalayaan mula sa kapighatian.
Adhyaya 22
बालमण्डनतीर्थोत्पत्तिः — Origin of the Bālamaṇḍana Tīrtha and the Śakreśvara Observance
Nagtanong ang mga pantas tungkol sa isang tīrtha kung saan sinasabing napalaya sina Lakṣmaṇa at Indra mula sa kasalanang “svāmi-droha” (pagtataksil sa nararapat na panginoon o nakatataas). Isinalaysay ni Sūta ang pinagmulan nito: sa pamamagitan ng lahi ni Dakṣa at ng dalawang pangunahing asawa ni Kaśyapa—sina Aditi at Diti—naipaliwanag ang pagsilang ng mga deva at ng mas malalakas na daitya at ang kanilang tunggalian. Nagsagawa si Diti ng matinding vrata upang magkaanak na hihigit sa mga deva; ipinagkaloob ni Śiva ang biyaya. Dahil sa takot sa ipinropesiyang anak, naglingkod si Indra kay Diti at naghanap ng pagkukulang sa ritwal. Nang makatulog si Diti sa oras ng panganganak, pumasok si Indra sa sinapupunan at hiniwa ang sanggol sa pito, at muli pang hinati sa pito, kaya naging apatnapu’t siyam na sanggol. Ngunit nang marinig ni Diti ang tapat na pag-amin ni Indra, binago niya ang kahihinatnan: ang mga bata ay naging mga Marut, napalaya sa kalagayang daitya, naging kapanalig ni Indra, at nagkaroon ng bahagi sa yajña. Tinawag ang pook na Bālamaṇḍana (“pinapalamutian ng mga bata”), at ipinangakong may pag-iingat para sa mga buntis na maliligo roon at iinom ng tubig nito sa oras ng panganganak. Upang magpatawad sa kasalanang pagtataksil sa ina/awtoridad, itinatag ni Indra ang isang Śiva-liṅga na tinawag na Śakreśvara at sinamba ito sa loob ng isang libong taon; inalis ni Śiva ang kasalanan ni Indra at pinalawak ang biyaya sa mga taong deboto na naliligo at sumasamba roon. Ayon sa phalaśruti, ang pagganap ng śrāddha mula Āśvina śukla daśamī hanggang pañcadaśī ay nagbibigay ng bunga na parang pagligo sa lahat ng tīrtha, at maging ng meritong tulad ng Aśvamedha; sa mga araw na iyon, naroroon si Indra kaya wari’y nagtitipon ang lahat ng tīrtha sa pook na ito. Nagtatapos ang kabanata sa dalawang taludtod na iniuugnay kay Nārada, na pumupuri sa pagkalaya sa mga kasalanan sa pamamagitan ng pagligo sa Bālamaṇḍana at pagdarśana kay Śakreśvara sa takdang panahon ng Āśvina.
Adhyaya 23
मृगतीर्थमाहात्म्य (Mṛgatīrtha Māhātmya — The Glory of the Deer-Tīrtha)
Inilarawan ni Sūta ang isang dakilang banal na pook na tinatawag na Mṛgatīrtha, na nasa kanlurang bahagi ng tinutukoy na sagradong lupain. Sinabi niya na ang sinumang may wastong pananampalataya na maligo roon sa pagsikat ng araw sa Caitra-śukla-caturdaśī (ika-14 ng maliwanag na kalahati ng buwan ng Caitra) ay hindi na mahuhulog sa sinapupunan ng mga hayop, kahit mabigat ang kasalanan; sapagkat ang tīrtha ay naglilinis at nag-aangat. Hiniling ng mga ṛṣi ang pinagmulan at natatanging bisa ng lugar. Isinalaysay ni Sūta na sa isang malaking gubat, hinabol ng mga mangangaso ang isang kawan ng usa; sa takot at sugatan ng mga palaso, pumasok ang mga usa sa isang malalim na imbakan ng tubig. Sa kapangyarihan ng tubig na iyon, nakamit ng mga usa ang kalagayang-tao, at maging ang mga panlabas na tanda ng pagkamino at pagkapino ay sinasabing lumitaw mula sa pagligo lamang. Ipinaliwanag din ang sanhi: ang tubig ay kaugnay ng naunang paglitaw (liṅga-bheda-udbhava), natabunan ng alikabok at muling lumitaw sa pamamagitan ng butas ng punso ng anay ayon sa banal na kautusan, hanggang sa ganap na mahayag sa pook na iyon. Bilang dagdag na halimbawa, si Triśaṅku, bagaman nasa kalagayang hinahamak sa lipunan, ay naligo roon at nabawi ang anyong maka-diyos. Kaya’t nagtapos si Sūta na dahil dito, ang mangangaso at ang usa, kapag naligo sa Mṛgatīrtha, ay napapalaya sa dungis ng kasalanan at nakaaabot sa mas mataas na kalagayan—isang aral na nag-uugnay sa ritwal, takdang araw, at awtoridad ng salaysay sa iisang teolohiya ng tīrtha.
Adhyaya 24
विष्णुपद-तीर्थमाहात्म्यम् (The Māhātmya of the Viṣṇupada Tīrtha)
Inilalahad ng kabanatang ito ang tīrtha-māhātmya tungkol sa banal na pook na Viṣṇupada, na inilarawang lubhang mapalad at nakapapawi ng lahat ng kasalanan. Sa panahon ng paglipat ng timog at hilagang ayana, ang debotong sumasamba sa bakas ng paa ni Viṣṇu at nagsasagawa ng ātma-nivedana (pag-aalay ng sarili) nang may pagtuon at pananampalataya ay pinangakuang makakamit ang parama pada, ang kataas-taasang kalagayan ni Viṣṇu. Hiniling ng mga ṛṣi ang pinagmulan at ang tiyak na bunga ng pagtanaw, paghipo, at pagligo. Isinalaysay ni Sūta ang pangyayari kay Trivikrama: nang gapusin ni Viṣṇu si Bali at sakupin ang tatlong daigdig sa tatlong hakbang, nagkaroon ng pagyanig sa kosmos at bumaba ang dalisay na tubig; ito’y nakilala bilang Gaṅgā at inalaala bilang Viṣṇupadī, na nagpapabanal sa lupain. Ipinapahayag ang mga phala nang paantig: ang paghipo sa bakas matapos ang wastong pagligo ay humahantong sa “kataas-taasang kalagayan”; ang śrāddha roon ay may bungang tulad sa Gayā; ang pagligo sa buwan ng Māgha ay may bungang tulad sa Prayāga; at ang tuloy-tuloy na pagsasanay, pati ang paglubog ng mga buto, ay itinuturing na tumutulong sa paglaya. Isang matinding paghahambing ang nagsasabing ang minsang pagligo sa tubig ng Viṣṇupadī ay katumbas ng pinagsamang bunga ng maraming tīrtha, dāna, at pag-aayuno, na pinagtitibay ng isang gāthā na iniuugnay kay Nārada. Sa wakas, ibinibigay ang isang mantra para sa pagtalima sa ayana: kung dumating ang kamatayan sa loob ng anim na buwan, nawa’y ang bakas ng paa ni Viṣṇu ang maging kanlungan; at tinatapos sa paggalang sa mga brāhmaṇa at pagsasalo sa pagkain bilang ganap na katuparan ng ritwal.
Adhyaya 25
विष्णुपदीगङ्गाप्रभावः — The Efficacy of the Viṣṇupadī Gaṅgā
Isinalaysay ni Sūta ang isang aral na pangyayari bilang Gaṅgā-māhātmya. Isang disiplinadong brāhmaṇa, si Caṇḍaśarman ng Camatkārapura, ay nadala sa pagkakabit sa pag-ibig ng kabataan; sa isang gabi ng pagkauhaw, hindi sinasadya siyang napainom ng alak ng isang courtesan na nagkamaling akala’y tubig iyon. Nang maunawaan niyang ito’y mabigat na paglabag para sa isang brāhmaṇa, humingi siya ng pagwawasto at lumapit sa kapulungan ng mga pantas na brāhmaṇa; ayon sa dharmaśāstra, ang itinakdang prāyaścitta ay pag-inom ng ghee na “kulay-apoy” sa daming katumbas ng nainom na alak. Habang naghahanda siya, dumating ang kanyang mga magulang; sinangguni ng ama ang mga tekstong dharma at nag-isip ng sukdulang hakbang, ngunit nagmungkahi rin ng dāna (pagbibigay) at paglalakbay-pananampalataya bilang mga kapalit. Ipinilit ng anak ang ritwal na itinakda (nabanggit din ang mauñjī-homa), at nagpasya ang mga magulang na pumasok sa apoy kasama niya bilang pakikiisa. Sa sandaling iyon, dumating ang rishi na si Śāṇḍilya sa kanyang paglalakbay, sinaway ang pamayanan sa walang saysay na kamatayan gayong may madaling paglinis, at sinabi na ang mabibigat na penitensiya ay para lamang sa mga lugar na wala ang Gaṅgā. Itinuro niya sila sa Viṣṇupadī Gaṅgā; sa pamamagitan ng ācamana at pagligo roon, agad na nalinis si Caṇḍaśarman, at pinagtibay ito ng tinig mula sa langit (Bhāratī). Nagtatapos ang kabanata sa pagpapatunay sa kapangyarihan ng Gaṅgā sa kanlurang hangganan ng banal na lupain bilang “pāpanāśinī,” tagapuksa ng kasalanan, at inihaharap ang salaysay bilang pangkalahatang aral ng pag-alis ng kasalanan sa pamamagitan ng tīrtha na ito.
Adhyaya 26
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्योपदेशः (Instruction on the Glory of Hāṭakeśvara Kṣetra)
Nagsisimula ang kabanata sa pagsasalaysay ni Sūta at sa paglipat ng tagpo tungo sa konteksto ng hanggahang timog–hilaga. Sa Mathurā sa pampang ng Yamunā, ipinakikilala ang dalawang bantog na Brahmin na kapwa nagngangalang Gokarṇa; dahil sa “utos-pangasiwaan” ni Dharma-rāja Yama, nagkamali ang sugo at nadala ang maling Brahmin na mahaba pa ang buhay, kaya itinuwid ito ni Yama at nagbukas ng pag-uusap tungkol sa katarungan at aral ng karma. Isang Brahmin na nagnanais mamatay dahil sa kahirapan ang nakipagtalakayan kay Yama hinggil sa pagiging walang kinikilingan at sa pag-andar ng bunga ng gawa. Hiniling ng Brahmin ang pag-uuri ng mga impiyerno, at inilatag ni Yama ang isang pangunahing talaan ng dalawampu’t isa, kabilang ang Vaitaraṇī, na inuugnay sa mga kasalanang gaya ng pagnanakaw, pagtataksil, huwad na patotoo, at pananakit. Mula sa paglalarawan ng parusa, lumipat ang turo sa dapat gawin: wastong paglalakbay-pananampalataya, pagsamba sa mga diyos at paggalang sa panauhin, pagkakawanggawa ng pagkain, tubig, at masisilungan, pagpipigil-sa-sarili, pag-aaral, at mga gawaing kapakinabangan ng madla (mga balon, imbakan ng tubig, dambana) bilang pananggalang na disiplina. Sa huli, ibinunyag ni Yama ang “lihim” na aral ng pagliligtas: ang debosyon kay Śiva sa Hāṭakeśvara kṣetra sa rehiyong Ānarta, kahit sa maikling panahon, ay sinasabing nakapapawi ng mabibigat na kasalanan at nakapag-aangat sa daigdig ni Śiva. Ang dalawang Gokarṇa ay sumamba, nagtatag ng liṅga sa hanggahan, nagsagawa ng tapas, at umakyat sa langit; pinupuri rin ang pagpupuyat sa gabi ng ika-14 na araw ng buwan, na nagbibigay ng bunga mula supling at yaman hanggang mokṣa. Sa phalāśruti, sinasabing ang paninirahan, pagsasaka, pagligo, at maging ang pagkamatay ng hayop sa loob ng kṣetra ay may espirituwal na pakinabang, samantalang ang mga lumalabag sa dharma ay paulit-ulit na nahuhulog mula sa mapalad na kalagayan.
Adhyaya 27
युगप्रमाण-स्वरूप-माहात्म्यवर्णनम् (Yuga Measures, Characteristics, and Their Theological Significance)
Ang Kabanata 27 ay isang maayos na diskursong teolohikal na inihahatid sa pamamagitan ng magkapatong na pag-uusap. Hiniling ng mga rishi kay Sūta na ipaliwanag nang buo ang apat na yuga—ang nasusukat na haba (pramāṇa), ang likás na anyo o katangian (svarūpa), at ang “māhātmya,” ang relihiyoso at etikal na kabuluhan. Isinalaysay ni Sūta ang mas sinaunang tagpo: si Indra (Śakra), nakaupo sa kapulungan kasama ang mga deva at iba pang nilalang, ay magalang na nagtanong kay Bṛhaspati tungkol sa pinagmulan at pamantayan ng mga yuga. Inisa-isa ni Bṛhaspati ang apat na yuga. Sa Kṛtayuga, ganap ang dharma (apat ang paa), mahaba ang buhay ng tao, maayos ang lipunan at mga ritwal, at wala ang sakit, naraka, o kalagayang preta; ang mga tao’y nagsasagawa ng mga gawain at ritwal nang walang makasariling hangarin. Sa Tretāyuga, humihina ang dharma (tatlong paa), dumarami ang tunggalian at ang pagsamba na inuudyukan ng pagnanasa; ipinakilala rin ang pag-uuri tungkol sa paglitaw ng mga grupong itinuturing na nasa gilid ng lipunan mula sa paghahalo ng mga pag-iisang-dibdib (ayon sa balangkas ng teksto). Sa Dvāparayuga, nababalanse ang dharma at pāpa (dalawa at dalawa), lumalaganap ang kalabuan, at ang bunga ng ritwal ay higit na umaayon sa layon. Sa Kaliyuga, halos munti na lamang ang dharma (isang paa), gumuho ang tiwala sa lipunan, umiiksi ang buhay, tumitindi ang kaguluhang pangkalikasan at pangmoral, at nasisira ang mga institusyong panrelihiyon. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti: ang pagbigkas o pakikinig sa aral tungkol sa yuga ay sinasabing nakapapawi ng pāpa sa maraming pag-iral.
Adhyaya 28
Hāṭakeśvara-kṣetra: Tīrthānāṃ Kali-bhaya-śaraṇya (Hāṭakeśvara as a refuge of tīrthas from Kali)
Ang kabanatang ito ay inihaharap bilang pagsasalaysay ni Sūta sa kapulungan ng mga pantas. Sa isang banal na pagpupulong, ang mga tīrtha na tila may katauhan (kabilang ang Prabhāsa at iba pa) ay nababalisa sa pagdating ng Kali-yuga at humihiling ng isang ligtas na pook upang manatiling mabisa ang kanilang kabanalan ngunit hindi madungisan ng maruming pagdikit. Si Indra (Śakra), dahil sa habag, ay sumangguni kay Bṛhaspati upang hanapin ang isang kṣetra na “hindi naaabot ni Kali” bilang sama-samang kanlungan ng mga tīrtha. Matapos magnilay, itinuro ni Bṛhaspati ang walang kapantay na kṣetra na tinatawag na Hāṭakeśvara, na sinasabing sumibol mula sa “pagbagsak” (pātana) ng liṅga ni Śiva (Śūlin), at kaugnay ng sinaunang tapas ni Viśvāmitra para kay Haring Triśaṅku. Inaalala ng salaysay ang pagbabagong-anyo ni Triśaṅku: iniwan ang kalagayang may dungis at umakyat sa langit kasama ang sariling katawan, kaya’t ang pook ay nagiging lugar ng pagbabaligtad at paglilinis sa asal at ritwal. Ipinaliliwanag din ang pag-iingat: minsang pinuno ng alikabok ang tīrtha sa pamamagitan ng mabagsik na hanging Saṃvartaka sa utos ni Indra; sa Kali, si Hāṭakeśvara ang nagbabantay sa ibaba at si Acaleśvara ang nagtatanggol sa itaas. Sinukat ang lupain na limang krośa at ipinahayag na lampas sa abot ni Kali. Kaya’t ang mga tīrtha ay lumipat doon sa “bahaging aṃśa,” at nagtatapos ang kabanata sa pagsasabing di-mabilang ang mga tīrtha roon at susundan ng talaan ng mga pangalan, kinalalagyan, at bisa; kasama ang phalaśruti na ang pakikinig pa lamang tungkol sa mga tīrtha ay nakapagpapalaya sa kasalanan, gayundin ang pagninilay, banal na pagligo, pagbibigay, at paghipo.
Adhyaya 29
Siddheśvara-liṅga Māhātmya and the Śaiva Ṣaḍakṣara: Longevity, Release from Curse, and Ahiṃsā-Instruction
Binubuksan ng Kabanata 29 sa pagsasalaysay ni Sūta tungkol sa isang tanyag na kṣetra kung saan nagtitipon ang mga ṛṣi, mga ascetic, at mga hari upang magsagawa ng tapas at magtamo ng siddhi. Sa Hāṭakeśvara-kṣetra, ang Siddheśvara-liṅga ang pangunahing dambana; sinasabing ang pag-alaala, pagdarśana (pagdulog at pagtanaw), at paghipo (sparśa) dito ay nakapagkakaloob ng mga katuparan. Ipinakikilala rin ang Śaiva ṣaḍakṣara na mantra sa ugnay ng Dakṣiṇāmūrti, at iniuugnay ang bilang ng japa sa pag-extend ng buhay, kaya namangha ang mga pantas. Isinalaysay ni Sūta ang isang nasaksihan: ang brahmin na si Vatsa ay mukhang bata kahit napakatanda na; iniuugnay niya ang pananatili ng kabataan, paglawak ng kaalaman, at kaginhawahan sa tuloy-tuloy na ṣaḍakṣara-japa malapit sa Siddheśvara. Sumunod ang kuwentong nakapaloob: isang mayamang binata ang gumambala sa pagdiriwang ni Śiva at isinumpa—sa salita ng isang alagad—na maging ahas; kalaunan, tinuruan na ang ṣaḍakṣara ay nakalilinis kahit ng mabibigat na kasalanan. Nagkaroon ng paglaya nang hampasin ni Vatsa ang ahas sa tubig at lumitaw ang anyong banal. Pagkatapos, tumuon ang kabanata sa aral ng asal: talikuran ang pagpatay ng ahas, itanghal ang ahiṃsā bilang pinakamataas na dharma, punahin ang mga katuwirang nagtatanggol sa pagkain ng karne, at ilarawan ang iba’t ibang antas ng pakikibahagi sa pananakit. Nagtatapos ito sa pangakong phala: ang regular na pakikinig/pagbigkas at pagsasanay ng mantra ay pananggalang, tagapagparami ng punya, at tagapaglinis ng kasalanan.
Adhyaya 30
Siddheśvara at Camatkārapura: Hamsa’s Tapas, Liṅga-Pūjā, and Ṣaḍakṣara-Mantra Phala
Nagsisimula ang kabanatang ito sa pagtatanong ng mga pantas kung paano nalugod si Siddheśvara (Śiva) sa pook na iyon. Isinalaysay ni Sūta ang naunang pangyayari tungkol sa isang siddha na nagngangalang Haṃsa, na nababagabag dahil sa kawalan ng anak at sa paglapit ng katandaan. Lumapit siya kay Bṛhaspati, anak ni Aṅgiras, upang humingi ng mabisang paraan—paglalakbay-dambana, panata (vrata), o ritong pampayapa—upang magkaanak. Pagkaraan ng pagninilay, itinuro ni Bṛhaspati ang kṣetra na tinatawag na Camatkārapura at inutusan si Haṃsa na magsagawa roon ng tapas, sapagkat ito ang mapalad na daan upang makamit ang isang karapat-dapat na anak na makapagtataguyod ng angkan. Dumating si Haṃsa, sinamba ang liṅga ayon sa itinakdang pamamaraan, at nagpatuloy sa disiplinadong debosyon araw at gabi sa pamamagitan ng handog, musika, at mahihigpit na pag-aayuno at pagtalima—kabilang ang cāndrāyaṇa, kṛcchra, prājāpatya/parāka at mga pag-aayunong tumatagal ng isang buwan. Pagkalipas ng isang libong taon, nagpakita si Mahādeva kasama si Umā, nagkaloob ng darśana, at pinahiling si Haṃsa ng biyaya. Hiningi ni Haṃsa ang mga anak na lalaki upang maibalik ang lahi. Itinatag ni Śiva ang walang-hanggang pananatili ng liṅga at ipinahayag ang pangkalahatang pangako: sinumang sumamba roon nang may bhakti ay tatanggap ng ninanais na bunga; at ang magsasagawa ng japa mula sa timog na panig ng liṅga ay pagkakalooban ng ṣaḍakṣara-mantra at mga biyayang gaya ng mahabang buhay at mga anak. Pagkaraan ay naglaho ang Panginoon; umuwi si Haṃsa at nagkaroon ng mga anak. Nagtatapos ang kabanata sa tagubilin ng masusing paggalang—paghipo, pagsamba, pagpapatirapa, at makapangyarihang pagbigkas ng ṣaḍakṣara—para sa mga naghahangad ng mahirap makamit.
Adhyaya 31
Nāgatīrtha–Nāgahṛda Māhātmya (श्रावणपञ्चमी-व्रत, नागपूजा, श्राद्ध-फलश्रुति)
Ipinapahayag sa Kabanata 31 ang kadakilaan ng dakilang Nāgatīrtha, kung saan ang pagligo ay sinasabing nag-aalis ng takot sa mga ahas. Itinatakda rin ang diin sa panahon: ang pagligo sa Śrāvaṇa pañcamī—lalo na sa kṛṣṇa pakṣa—ay nagbibigay ng proteksiyon laban sa panganib ng ahas, maging sa sariling angkan. Ibinibigay ang mitikong dahilan: ang mga pangunahing nāga na pinangungunahan ni Śeṣa ay nagsagawa noon ng matinding tapasya sa ilalim ng bigat ng sumpa ng ina; ang dumaming mga supling ay naging banta sa mga tao. Dumulog ang mga nilalang kay Brahmā; pinayuhan Niya ang siyam na pinunong nāga na pigilan ang kanilang lahi. Nang mabigo ang pagpipigil, itinatag ni Brahmā ang pamamahala sa pamamagitan ng paglilipat ng tirahan sa ilalim ng lupa at ng pagtakda ng panahon—ang pañcamī bilang araw na maaaring lumitaw sa lupa—kasama ang tuntuning huwag saktan ang taong walang sala, lalo na ang may panangga ng mantra at mga halamang-gamot. Pagkaraan, tinukoy ang mga bunga ng ritwal: ang pagsamba sa nāga sa Śrāvaṇa pañcamī ay nagdudulot ng ninanais; ang śrāddha roon ay itinuturing na lubhang mabisa, kabilang para sa naghahangad ng supling at sa mga namatay dahil sa ahas, na ang kalagayang preta ay sinasabing tumatagal hanggang maisagawa ang wastong rito sa pook na ito. Isinalaysay ang halimbawa: si Haring Indrasena ay namatay sa kagat ng ahas; ang anak ay nagsagawa ng karaniwang rito sa ibang lugar ngunit walang bisa, at sa panaginip ay inutusan na mag-śrāddha sa Camatkārapura/Nāgahṛda. Matapos ang hirap sa paghahanap ng brāhmaṇa na tatanggap at kakain ng handog-śrāddha, si Devasharmā ang tumanggap, at isang tinig ang nagpatunay ng paglaya ng ama. Sa phalāśruti, sinasabi na ang pagbigkas o pakikinig sa pañcamī ay nag-aalis ng takot sa ahas, nagpapabawas ng kasalanan (kabilang ang mula sa pagkain), at nagbibigay ng bunga ng śrāddha na katulad ng sa Gayā; at kapag binigkas ang māhātmya na ito sa oras ng śrāddha, napapawi rin ang mga kapintasan dahil sa materyales, kahinaan ng panata, o pagkukulang ng tagapagpaganap ng rito.
Adhyaya 32
सप्तर्ष्याश्रम-माहात्म्य तथा लोभ-निरोधोपदेशः (Glory of the Saptarṣi Āśrama and Instruction on Restraining Greed)
Isinalaysay ni Sūta ang kabanalan ng tanyag na Saptarṣi āśrama sa loob ng isang mapalad na kṣetra. Itinatakda ang mga pagtalima sa panahon: ang paliligo sa araw ng kabilugan ng buwan/ika-15 ng Śrāvaṇa ay sinasabing nagdudulot ng ninanais na bunga, at ang śrāddha na may payak na pagkaing-gubat ay itinuturing na kapantay sa gantimpala ng malalaking soma-yajña. Sa Bhādrapada śukla-pañcamī, inilalarawan ang sunud-sunod na pagsamba na may mga mantra na bumabanggit kina Atri, Vasiṣṭha, Kaśyapa, Bharadvāja, Gautama, Kauśika (Viśvāmitra), Jamadagni, at Arundhatī. Pagkaraan ay lumipat ang salaysay sa taggutom: labindalawang taong tagtuyot ang nagpaguho sa mga pamantayan ng lipunan; ang nagugutom na mga ṛṣi ay natutuksong lumabag sa dharma. Hinarap sila ni Haring Vṛṣādarbhi, ngunit tumanggi sila sa “pagtanggap ng handog ng hari” (pratigraha) sapagkat mapanganib ito sa asal at kabanalan. Sinubok sila ng hari sa paglalagay ng ginto sa mga bungang udumbara; tinanggihan ng mga ṛṣi ang nakatagong yaman at nagbigay-aral tungkol sa aparigraha (hindi pagkapit sa pag-aari), kasiyahan sa sapat, at sa paglawak ng pagnanasa na walang hanggan. Sa Camatkārapura-kṣetra, nakatagpo nila ang isang pulubing may mukhang aso (na kalaunan ay nahayag na si Indra/Purandara) na kumuha ng kanilang naipong mga tangkay ng lotus upang ilabas ang panata at mga paalalang etikal. Ibinunyag ni Indra na ito’y pagsubok, pinuri ang kanilang kawalan ng kasakiman, at nag-alok ng mga biyaya. Hiniling ng mga ṛṣi na maging walang kupas ang kabanalan ng kanilang āśrama bilang pook na pumupuksa ng kasalanan; ipinagkaloob ni Indra na ang śrāddha roon sa Śrāvaṇa ay tumutupad ng layon, at ang mga ritwal na walang pagnanasa ay humahantong sa mokṣa. Nanatili ang mga ṛṣi sa tapas, umabot sa kalagayang “di-namamatay,” at nagtatag ng Śiva-liṅga; ang pagtanaw at pagsamba rito ay nagdudulot ng paglilinis at paglaya. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti: ang pagsasalaysay ng āśrama ay nagpapahaba ng buhay at nag-aalis ng kasalanan.
Adhyaya 33
अगस्त्याश्रम-माहात्म्य तथा विंध्य-निग्रहः (Agastya’s Hermitage: Sanctity, the Vindhya Episode, and the Solar Observance)
Isinalaysay ni Sūta ang banal na āśrama ni Agastya, kung saan sinasamba si Mahādeva (Śiva). Sa araw ng Caitra śukla caturdaśī, sinasabing dumarating si Divākara (Sūrya) at nagsasagawa ng pagsamba kay Śaṅkara. Ang sinumang sumamba kay Śaṅkara roon nang may bhakti ay nagkakamit ng banal na paglapit, at ang śrāddha na ginawa nang may wastong śraddhā ay nakapagpapasaya sa mga ninuno na tulad ng ganap na pitṛ-rite. Tinanong ng mga ṛṣi kung bakit umiikot si Sūrya sa āśrama ni Agastya; isinalaysay ni Sūta ang pangyayari sa Vindhya: dahil sa pakikipagpaligsahan sa Sumeru, hinarangan ng Bundok Vindhya ang landas ng araw, na nagbabantang guluhin ang kaayusan ng sansinukob—pagtatala ng panahon, mga panahon ng taon, at mga siklo ng ritwal. Humingi ng tulong si Sūrya kay Agastya na nag-anyong brahmin; inutusan ni Agastya si Vindhya na ibaba ang taas nito at manatiling ganoon habang ang pantas ay tutungo sa timog. Pagkaraan, nagtatag si Agastya ng isang liṅga at inatasan si Sūrya na sambahin ito taun-taon sa itinakdang araw ng buwan. Ipinangako rin na ang sinumang tao na sumamba sa liṅga sa araw na iyon ay makararating sa kaharian ni Sūrya at magkakamit ng kabutihang nakatuon sa paglaya. Nagtatapos ang kabanata sa pagpapatunay ni Sūta sa paulit-ulit na pagdating ni Sūrya sa pook at sa paanyaya sa iba pang mga tanong.
Adhyaya 34
अध्याय ३४ — देवासुरसंग्रामे शंभोः परित्राणकथनम् (Chapter 34: Śambhu’s Intervention in the Deva–Dānava Battle)
Sa Kabanata 34, tinanong ng mga ṛṣi si Sūta tungkol sa naunang salaysay na may kaugnayan sa isang muni at sa “karagatan ng gatas” (payasāṃ-nidhi), kaya isinalaysay ni Sūta ang isang sinaunang krisis. Lumitaw ang makapangyarihang mga dānava na tinatawag na Kāleya/Kālikeya, na sumira sa sigla ng mga deva at yumanig sa katatagan ng tatlong daigdig. Nang makita ni Viṣṇu ang pagdurusa ng mga deva, nanawagan siya kay Maheśvara, sapagkat kailangan ang agarang pagharap sa panganib. Nagtipon ang mga deva sa pamumuno nina Viṣṇu, Rudra, at Indra, at sumiklab ang digmaang yumanig sa sanlibutan. Hinarap ni Indra ang dānava na si Kālaprabha: nasamsam ang vajra, at si Indra ay pinabagsak ng nakapanghihilakbot na pamalo, kaya nagkawatak-watak at umatras ang mga deva sa takot. Mula sa likod ni Garuḍa, gumanti si Viṣṇu, pinuputol ang mga lambat ng sandata at pinangalat ang mga dānava; subalit hinarap siya ni Kālakhañja na sumugat kay Viṣṇu at kay Garuḍa. Pinakawalan ni Viṣṇu ang Sudarśana-cakra, at sinikap ng dānava na salubungin ito nang tuwiran, na lalo pang nagpasidhi sa pangamba ni Viṣṇu. Sa sandaling iyon, dumating si Śiva bilang Tripurāntaka at nagpasya nang may kapangyarihan: sa isang hampas ng śūla, pinaslang niya ang umaatake at winasak ang mga pangunahing pinunong dānava, kabilang si Kālaprabha at iba pang may bansag na “kāla-”. Nang mabasag ang pamumuno ng kaaway, nagbalik-loob ang tapang nina Indra at Viṣṇu, pinuri nila si Mahādeva, at itinaboy ng mga deva ang mga dānava na sugatan at walang pinuno hanggang tumakas at humanap ng kanlungan sa tahanan ni Varuṇa. Itinuturo ng kabanata ang banal na pag-iingat at ang pagpapanumbalik ng kaayusang dharmiko sa pamamagitan ng pagkakaisa ng mga deva, na tinatapos ng nagpapatatag na pagpasok ni Śiva.
Adhyaya 35
अगस्त्येन सागरशोषणं तथा कालेयदानवनिग्रहः (Agastya Dries the Ocean and the Suppression of the Kāleya Asuras)
Isinasalaysay ng kabanatang ito ang isang krisis nang ang mga daitya na Kāleya ay magkubli sa karagatan at gumamit ng paraang sumisira sa dharma: sa gabi ay inaatake nila ang mga ascetic, mga nagsasagawa ng yajña, at mga pamayanang nakatuon sa dharma, kaya gumuho ang buhay-ritwal sa buong daigdig. Dahil nawalan ng bahagi sa mga handog ng yajña, labis na nabagabag ang mga deva at naunawaan nilang hindi matatalo ang kaaway habang pinangangalagaan ng dagat. Kaya hinanap nila si Ṛṣi Agastya at natagpuan siya sa banal na pook ng Cāmatkārapura. Tinanggap ni Agastya ang mga deva nang may paggalang at pumayag na patuyuin ang karagatan sa pagtatapos ng taon sa pamamagitan ng lakas ng vidyā at kapangyarihang kaugnay ng mga Yoginī. Itinatag niya ang mga pīṭha, sinamba ang mga pangkat ng Yoginī (lalo na ang mga anyong dalaga/kuṃārī), pinarangalan ang mga tagapagbantay ng mga direksiyon at mga kṣetra-pāla, at pinayapa ang isang diyosang naglalakbay sa himpapawid na iniuugnay sa “vidyā ng pagpapatuyo.” Nang ipagkaloob ng diyosa ang tagumpay, hiniling ni Agastya na pumasok siya sa kanyang bibig upang mainom niya ang dagat. Nang maging parang lupa ang dating karagatan, hinarap at tinalo ng mga deva ang mga daitya na nalantad; ang mga nakaligtas ay tumakas sa ilalim ng lupa. Hiniling ng mga deva na maibalik ang tubig, at ipinaliwanag ni Agastya na mapupuno ring muli ang dagat sa hinaharap, na iniuugnay sa propesiya tungkol kay Haring Sagara, sa paghuhukay ng kanyang animnapung libong anak, at kay Bhagiratha na magdadala sa daloy ng Gaṅgā, na siyang magpupuno sa karagatan. Sa wakas, hiniling ni Agastya na manatili magpakailanman sa Cāmatkārapura ang mga pīṭha; ang pagsamba sa aṣṭamī at caturdaśī ay magbibigay ng ninanais na bunga. Sumang-ayon ang mga deva, pinangalanan ang isang pīṭha na “Citreśvara,” at nangakong mabilis na matatamo ang layon kahit ng may pasan pang pagkukulang, ayon sa banal na balangkas ng ritwal at teolohiya ng kabanata.
Adhyaya 36
चित्रेश्वरपीठ-मन्त्रजप-माहात्म्य (Glorification of Mantra-Japa at the Citreśvara Pīṭha)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong diyalogo: tinanong ng mga ṛṣi ang sukat at kapangyarihan ng banal na Citreśvara pīṭha na sinasabing itinatag ni Agastya. Sumagot si Sūta sa pamamagitan ng matayog na pagpupuri sa kadakilaan ng pook, at saka inilista ang mga bunga ng mantra-japa na isinasagawa roon. Ang pagbigkas ng mantra sa Citreśvara pīṭha ay nagbibigay ng siddhi sa mga yogin at tumutupad ng mga hangarin—pagkakaroon ng anak na lalaki, pag-iingat, pag-alis ng mga pighati—pati pagkuha ng pabor sa lipunan at pamahalaan, kasaganaan, at tagumpay sa paglalakbay. Sinasabing nakapagpapawi rin ito ng mga panganib tulad ng sakit, graha-pīḍā (pighati mula sa impluwensiya ng mga planeta), pagdurusa dahil sa bhūta, lason, ahas, mababangis na hayop, pagnanakaw, alitan, at mga kaaway. Pagkaraan, itinanong ng mga ṛṣi kung paano nagiging mabisa ang japa. Isinalaysay ni Sūta ang tradisyong narinig niya sa kanyang ama, kaugnay ng isang pag-uusap na kinasasangkutan ni Durvāsas. Inilatag ng teksto ang sunod-sunod na disiplina: unang lakṣa-japa, kasunod ang dagdag na bilang, at homa sa proporsiyong daśāṁśa (ikasampung bahagi), na inaangkop ang mga handog para sa mga mapagpalang ritwal. Sa wakas, iniaangkop ang pamantayan ayon sa mga yuga (kṛta, tretā, dvāpara, kali) at inilalarawan ang matagumpay na pagtatapos na nagpapalakas sa kakayahan ng nagsasagawa. Ipinapakita ang bisa bilang isang sistemang may tuntunin at pagpipigil, hindi bilang himalang biglaang dumarating.
Adhyaya 37
Durvāsā, Suśīla, and the Establishment of the Duḥśīla-Prāsāda (Śiva Shrine Narrative)
Inilalarawan ng kabanatang ito ang pagtitipon ng mga pantas na Brahmin na abala sa pagpapaliwanag ng Veda, pagtalakay ng mga ritwal, at mainit na pagtatalo, ngunit nalulunod sa pagmamataas sa karunungan. Dumating ang rishi na si Durvāsā upang humingi ng patnubay sa paghahanap ng lugar na pagtatayuan ng tahanan/templong dambana ni Śiva (āyatana/prāsāda), subalit walang sumagot dahil sa pagkahumaling sa pagtatalo. Nakita ni Durvāsā ang kayabangan at nagbitiw ng sumpa bilang pagpuna sa tatlong uri ng “kalasingan”: sa kaalaman, sa yaman, at sa angkan, at hinulaan ang matagal na alitan sa lipunan. Sumunod ang nakatatandang Brahmin na si Suśīla, humingi ng tawad, at naghandog ng lupa para sa pagtatayo ng templo. Tinanggap ito ni Durvāsā, nagsagawa ng mga mapalad na ritwal, at itinayo ang dambana ni Śiva ayon sa banal na paraan. Ngunit nagalit ang iba pang Brahmin sa nag-iisang pag-aalay ni Suśīla; itinakwil nila siya at siniraan pati ang proyekto, na tinawag ang gusali na “hindi ganap” sa pangalan at dangal, at iniuugnay sa pangalang Duḥśīla. Sa kabila ng dungis, naging tanyag ang dambana: sinasabing ang simpleng darśana ay nakapapawi ng kasalanan, at ang pagtanaw sa pangunahing liṅga sa Śuklāṣṭamī nang may pagninilay ay nagliligtas sa tumitingin mula sa mga daigdig ng impiyerno. Ipinapakita ng kabanata ang kababaang-loob at pagbabayad-puri laban sa pagmamataas ng pangkat, at pinagtitibay ang bisa ng pagtatatag ng templo at liṅga-darśana.
Adhyaya 38
धुन्धुमारेश्वर-माहात्म्य (The Māhātmya of Dhundhumāreśvara)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong pag-uusap nina Sūta at ng mga ṛṣi, na nagtatala kung paano ginawang banal ang isang natatanging pook na Śaiva. Itinindig ni Haring Dhundhumāra ang liṅga, ipinagawa ang isang prāsāda na pinalamutian ng mga hiyas, at nagsagawa ng mahigpit na tapas sa kalapit na āśrama. Sa tabi nito ay itinatag ang isang vāpī (balon/pond), na inilarawang dalisay, mapalad, at maihahambing sa lahat ng tīrtha. Ipinahayag ang phalaśruti: ang sinumang maligo roon at masilayan si Dhundhumāreśvara ay hindi makakaranas ng mga “durgā” o paghihirap ng mga impiyernong dako sa nasasakupan ni Yama. Sa mga tanong ng mga ṛṣi, tinukoy ni Sūta ang angkan ng hari (Sūryavaṃśa), ang kaugnayan niya sa bansag na Kuvalayāśva, at ang pinagmulan ng kanyang katanyagan sa pagpatay sa daitya na si Dhundhu sa rehiyong Maru. Sa wakas, tuwirang nagpakita si Śiva kasama si Gaurī at ang mga gaṇa upang magbigay ng biyaya. Hiniling ng hari ang walang hanggang presensya ng Diyos sa liṅga; ipinagkaloob ito ni Śiva at itinampok ang Caitra śukla caturdaśī bilang natatanging araw. Nagtatapos ang kabanata sa pag-uulit na ang snāna at pūjā sa liṅga ay nagdadala sa loka ni Śiva, at nananatili roon ang hari bilang nakatuon sa paglaya.
Adhyaya 39
चमत्कारपुर-क्षेत्रमाहात्म्यं तथा ययाति-लिङ्गप्रतिष्ठा (Cāmatkārapura Kṣetra-Māhātmya and Yayāti’s Liṅga Consecration)
Ang kabanatang ito, sa pagsasalaysay ni Sūta, ay nagtatampok ng isang kṣetra sa hilaga ng Dhundhumāreśvara kung saan itinatag ni Haring Yayāti ang isang “napakahusay na liṅga.” Binibigyang-diin ang kalagayang pampamilya: ang mga reyna niyang sina Devayānī at Śarmiṣṭhā ay tuwirang kaugnay sa gawaing ito, at ang liṅga ay inilalarawan na nagkakaloob ng bunga ng lahat ng ninanais (sarva-kāma-phala). Matapos magsawa sa mga kaligayahang makamundo, ipinasa ni Yayāti ang paghahari sa kanyang anak at naghanap ng higit na dakilang kabutihan. Sa kababaang-loob, lumapit siya sa pantas na si Mārkaṇḍeya at humiling ng malinaw na pag-uuri kung alin sa lahat ng tīrtha at kṣetra ang pinakapangunahing at pinakadalisay. Itinuro ni Mārkaṇḍeya ang Cāmatkārapura bilang kṣetra na “pinalamutian ng lahat ng tīrtha,” kung saan ang Gaṅgā (Viṣṇupadī) ay tagapag-alis ng kasalanan at sinasabing nananahan ang mga banal na presensya. Idinagdag din ang isang banal na palatandaan: isang batong may sukat na limampu’t dalawang hasta na pinalaya ni Pitāmaha para sa kagalakan ng mga dvija. At ipinahayag ang tuntuning nagpapalakas ng bisa: ang natatamo sa ibang lugar sa loob ng isang taon, doon ay natatamo kahit sa isang araw. Kaya’t naglakbay si Yayāti kasama ang kanyang mga reyna, nagpatibay ng liṅga ni Śiva (Śūlin), sumamba nang may pananampalataya, at umakyat sa langit sa isang maringal na vimāna, pinupuri ng kinnara at cāraṇa, nagniningning na parang labindalawang araw—bilang phala na wakas ng kabanata.
Adhyaya 40
Brahmī-Śilā, Sarasvata-Hrada, and the Ānandeśvara Sthala Narrative (ब्रह्मीशिला–सारस्वतह्रद–आनन्देश्वरकथा)
Nagtanong ang mga ṛṣi tungkol sa dakilang batong Brahmī na sinasabing nagpapalaya at sumisira ng kasalanan: paano ito naitindig at ano ang kapangyarihan nito. Isinalaysay ni Sūta na si Brahmā, matapos pagnilayan na sa langit ay walang saklaw para sa mga ritwal at na sa lupa kinakailangan ang mga gawang tri-sandhyā, ay inihagis ang isang napakalaking bato patungo sa daigdig; ito’y bumagsak sa Cāmatkārapura, sa isang mapalad na banal na pook. Dahil kailangan ng tubig ang mga ritwal, tinawag ni Brahmā si Sarasvatī. Sa takot na mahawakan ng tao, tumanggi siyang dumaloy nang lantad sa lupa; kaya lumikha si Brahmā ng isang di-marating na dakilang lawa (mahāhrada) upang doon siya manahan, at nagtalaga ng mga nāga upang pigilan ang paghipo ng tao. Dumating ang pantas na si Maṅkaṇaka; bagaman ginapos ng mga ahas, napawi niya ang bisa sa pamamagitan ng kaalaman, naligo, at nagsagawa ng mga handog para sa mga ninuno. Nang maglaon, nang masugatan ang kanyang kamay at umagos ang katas ng halaman, napagkamalan niya itong tanda ng siddhi at sumayaw sa matinding ligaya hanggang magambala ang daigdig. Dumating si Śiva sa anyong brahmin, nagpakita ng higit na tanda (paglitaw ng abo), pinayuhang itigil ang sayaw sapagkat nakapipinsala sa tapas, at nagkaloob ng patuloy na presensya roon, kaya tinawag siyang Ānandeśvara; ang lugar ay pinangalanang Ānanda. Ipinapaliwanag ng salaysay ang pinagmulan ng mga ahas-tubig na walang lason, ang nakapagliligtas na bisa ng pagligo sa lawa ng Sarasvata at paghipo sa citraśilā, at ang sumunod na pagwawasto nang punuin ni Indra ng alikabok ang lawa dahil sa pangamba ni Yama na masyadong madaling makaakyat sa langit ang mga tao. Nagtatapos ang kabanata sa pagpapatibay na may siddhi pa ring makakamtan sa pamamagitan ng tapas sa pook na iyon, at dakila ang gantimpala ng pagsamba—lalo na sa Māgha śukla caturdaśī—sa liṅga na itinatag ni Maṅkaṇaka.
Adhyaya 41
अशून्यशयन-व्रतं तथा जलशायी-जनार्दन-माहात्म्यम् | Ashūnyaśayana Vrata and the Māhātmya of Jalaśāyī Janārdana
Ang kabanatang ito ay isang salaysay-teolohikal na pinangungunahan ni Sūta, bilang tugon sa mga tanong ng mga ṛṣi. Ipinapahayag muna ang pag-iral ng isang bantog na banal na pook sa hilaga, kung saan sinasamba si “Jalaśāyī” — si Viṣṇu na nakahimlay sa ibabaw ng mga tubig — bilang tagapag-alis ng mga hadlang sa kabutihang-asal at dharma. Iniuugnay ang pagsamba rito sa ritong “śayana–bodhana,” ang liturhiya ng pagpapatulog at paggising kay Hari, na sinasabayan ng pag-aayuno at taimtim na bhakti. Itinatakda rin ang panahong pangkalendaryo: ang ikalawang tithi (dvitīyā) sa madilim na kalahati ng buwan, na tinatawag na Ashūnyaśayanā, na itinuturing na pinakamamahal ng Diyos na natutulog sa tubig. Sa pagtanong tungkol sa pinagmulan at paraan ng pagsasagawa, lumilipat ang kuwento sa mitikong kasaysayan: tinalo ng haring daitya na si Bāṣkali si Indra at ang mga diyos; kaya sila’y dumulog kay Viṣṇu sa Śvetadvīpa, kung saan Siya’y inilalarawang nasa yoganidrā sa ibabaw ni Śeṣa kasama si Lakṣmī. Inutusan ni Viṣṇu si Indra na magsagawa ng mahigpit na tapas sa isang kṣetra na tinatawag na Cāmatkārapura, at pinalawak ang isang malaking anyong-tubig upang muling likhain ang huwarang tagpo ng Śvetadvīpa. Doon sinamba si Viṣṇu sa loob ng apat na buwan (Cāturmāsya), simula sa Ashūnyaśayanā dvitīyā. Sa bisa ng vratang ito, nagkamit si Indra ng tejas; ipinadala ni Viṣṇu ang Sudarśana kasama ni Indra, kaya natalo si Bāṣkali at naibalik ang kaayusan. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti: nananatiling naroroon si Viṣṇu sa banal na lawa para sa kapakinabangan ng daigdig; ang sinumang sumamba nang may pananampalataya—lalo na sa panahon ng Cāturmāsya—ay pangangakuang magkakamit ng mataas na bunga at matutupad na layon. Sa balangkas ng salaysay, iniuugnay din ang pook na ito sa pagkakakilanlan ng Dvārakā.
Adhyaya 42
Viśvāmitra-kuṇḍa Māhātmya and Household-Ethics Discourse (विश्वामित्रकुण्डमाहात्म्य तथा स्त्रीधर्मोपदेशः)
Ang kabanatang ito ay may dalawang bahagi ng aral. Una, isinalaysay ni Sūta ang isang mapalad na kuṇḍa na kaugnay ni Viśvāmitra, na sinasabing tumutupad ng hangarin at naglilinis ng kasalanan. Ang pagligo rito sa Caitra-śukla-tṛtīyā ay nagdudulot ng pambihirang kagandahan at pagpapala; para sa kababaihan, inuugnay ito sa pagkakaroon ng supling at mabuting kapalaran. Pagkaraan, ipinaliwanag ang kabanalan ng tīrtha sa pamamagitan ng sinaunang bukal kung saan ang Gaṅgā ay inilalarawang kusang naitatag; ang sinumang maligo ay agad na napapalaya sa pagkakasala. Ang mga ritwal para sa mga ninuno roon ay may bungang di-nauubos; ang pag-aalay, pagbibigay, at pagbigkas ng banal na teksto ay nagdudulot ng walang hanggang merit. Isang halimbawa ng pagbabagong-anyo ang sumunod: isang inahing usa na tinamaan ng palaso ng mangangaso ang pumasok sa tubig at namatay; sa kapangyarihan ng tubig, siya’y naging Menakā, isang makalangit na apsaras, at kalaunan ay nagbalik upang maligo sa kaparehong ayos ng kalendaryo. Sa huli, lumipat ang teksto sa gabay ng asal sa tahanan: nakatagpo ni Menakā ang pantas na si Viśvāmitra at nagtanong tungkol sa strī-dharma at wastong gawi ng mag-asawa. Itinatala ang debosyon at katapatan, etika ng pananalita, pamantayan ng paglilingkod, kalinisan, disiplinadong pagkain, pag-aaruga sa mga umaasa, paggalang sa mga guro, pagsuporta sa pagpapasa ng śāstra, at ang angkop na pakikisama—pinagdurugtong ang kaluwalhatian ng lugar, tamang panahon ng ritwal, aral sa gantimpala, at pamantayang etikal bilang magkatuwang na daan ng dharma.
Adhyaya 43
ब्रह्मचर्य-रक्षा संवादः (Dialogue on Protecting Brahmacarya and Śaiva Vow-Discipline)
Ipinapakita sa Kabanata 43 ang masinsing pag-uusap na teolohikal at etikal sa loob ng isang tīrtha na inilalarawang kanlungang nakaayon sa dharma. Kinausap ni Menakā ang isang brāhmaṇa na asetiko, inihayag na siya’y kabilang sa mga makalangit na courtesan (divaukasaṃ veśyāḥ), at ipinakita ang pagnanasa; inihalintulad niya ang asetiko kay Kāma at inilarawan ang mga epekto ng pag-akit sa katawan at damdamin. Sinikap niyang manghikayat sa pamamagitan ng mapilit na dilema: kung hindi siya tatanggapin, mamamatay raw siya, at ang asetiko’y mapaparatangan ng kasalanang pananakit sa isang babae. Sumagot ang asetiko sa pamamagitan ng pagtatanggol sa disiplina ng mga panata: siya at ang kanyang kapatiran ay mga tagapagdala ng vrata, nakatuon sa brahmacarya sa ilalim ng utos ni Śiva. Ipinaliwanag niyang ang brahmacarya ang ugat ng lahat ng panata, lalo na para sa mga deboto ni Śiva, at na para sa tagamasid ng Pāśupata, kahit isang gawa ng pakikipagtalik ay maaaring magpawalang-bisa sa napakalaking pag-aayuno at pagtitika. Inuri rin niya ang pakikisalamuha—paghipo, matagal na paglapit, at maging pakikipag-usap sa babae—bilang mapanganib sa etika para sa isang Pāśupata na asetiko, bilang pag-iingat sa kabanalan ng panata at hindi paghatol sa tao. Sa wakas, inutusan niya si Menakā na umalis agad at hanapin ang nais niya sa ibang dako, upang mapangalagaan ang disiplina ng asetiko at ang banal na kapaligiran ng tīrtha.
Adhyaya 44
Viśvāmitrakunda-utpatti and Viśvāmitreśvara-māhātmya (विश्वामित्रकुण्डोत्पत्ति–विश्वामित्रेश्वरमाहात्म्य)
Sa Kabanata 44, isinalaysay ni Sūta ang isang nakaangkla na talakayang teolohikal. Hinamon ni Menakā ang paninindigan ni Viśvāmitra, at nagbigay si Viśvāmitra ng mahigpit na pangaral tungkol sa pagkapit sa pagnanasa at sa panganib ng pagkakasangkot sa kalayawang pandama, lalo na para sa mga may panata at disiplina (vratin). Uminit ang salaysay sa palitan ng sumpa: isinumpa ni Menakā si Viśvāmitra na magtaglay ng mga tanda ng maagang pagtanda; tumugon si Viśvāmitra ng kaparehong sumpa. Ngunit ang mahalagang pagliko ay ang tīrtha mismo—sa pagligo nila sa tubig ng kunda, kapwa sila nalinis at naibalik sa dating anyo, na nagpapakita ng pambihirang kapangyarihang magpabanal at magpanumbalik ng pook. Dahil sa pagkilala sa māhātmya ng tīrtha, itinatag ni Viśvāmitra ang isang Śiva-liṅga na tinawag na Viśvāmitreśvara at nagsagawa ng matitinding austeridad. Ipinapahayag ng teksto na ang snāna at pagsamba sa liṅga ay nagdudulot ng pag-abot sa tahanan ni Śiva, pagkamit ng devaloka, at pagtamasa kasama ng mga ninuno. Nagtatapos ang kabanata sa pagdakila sa kasikatan ng tīrtha sa iba’t ibang daigdig at sa kakayahan nitong puksain ang kasalanan.
Adhyaya 45
पुष्करत्रयमाहात्म्यं (The Māhātmya of the Three Puṣkaras)
Inilalahad ng kabanatang ito ang pagkilala sa tīrtha at ang dakilang gantimpala ng “Puṣkara-traya” (tatlong tubig ng Puṣkara). Isinalaysay ni Sūta na si Ṛṣi Viśvāmitra, na hindi makapunta sa malayong pangunahing Puṣkara, ay naghanap ng katumbas na banal na pook sa mapalad na buwan ng Kārttika sa ilalim ng Kṛttikā-yoga. Isang tinig mula sa langit ang nagturo ng mga palatandaan: ang lotus na nakaharap paitaas ay Jyeṣṭha-Puṣkara, ang nakatagilid ay Madhyama, at ang nakaharap pababa ay Kaniṣṭha. Itinatakda rin ang mga pagtalima ayon sa oras: pagligo sa umaga, tanghali, at paglubog ng araw sa tatlong tubig, at ipinahahayag ang malakas na kapangyarihang maglinis ng kasalanan sa pagdampi sa Puṣkara at sa darśana (banal na pagtanaw) dito. Sumunod ang pagsubok sa salaysay: si Haring Bṛhadbala, habang nangangaso, ay pumasok sa tubig at hinawakan ang isang himalang lotus na sumibol sa sandali ng pagsasanib; umalingawngaw ang tunog ng sansinukob, naglaho ang lotus, at tinamaan ang hari ng ketong—ipinaliwanag na bunga ng paghipo sa sagradong bagay sa kalagayang uच्छिष्ट, hindi karapat-dapat sa ritwal. Ipinayo ni Viśvāmitra ang lunas sa pamamagitan ng pagsamba kay Sūrya. Nagpatindig ang hari ng larawan ng Araw, nagsagawa ng masinop na pagsamba, lalo na tuwing Linggo; gumaling sa loob ng isang taon at sa kamatayan ay nakamit ang tahanang solar. Sa phalaśruti, sinasabi: ang pagligo sa Puṣkara sa Kārttika ay humahantong sa Brahmaloka; ang darśana sa itinayong larawan ni Sūrya ay nagbibigay ng kalusugan o ninanais; ang vṛṣotsarga (pagpapalaya ng toro) sa Puṣkara ay may dakilang bisa na tulad ng malaking yajña; at ang pagbasa o pakikinig sa kabanata ay nagdudulot ng katuparan at pagdakila.
Adhyaya 46
सारस्वततीर्थमाहात्म्य — Glory of the Sārasvata Tīrtha (Sarasvatī Tirtha)
Nagsisimula ang kabanata sa paghingi ng mga pantas ng mas ganap na talaan ng mga tīrtha, na waring pagmamapa ng mga banal na pook. Ipinakilala ni Sūta ang dakilang Sārasvata tīrtha: ang pagligo roon ay sinasabing nakapagpapabago kahit sa may kapansanan sa pananalita upang maging malinaw at mapanuri ang pagsasalita, at nakapagkakaloob ng mga ninanais hanggang sa matataas na daigdig. Sumunod ang salaysay ng hari: ang anak ni Haring Balavardhana na si Ambuvīci ay lumaking pipi. Nang mamatay ang hari sa digmaan, iniluklok ng mga ministro ang batang pipi, at nagkagulo ang kaharian dahil sa pag-iral ng “malakas ang umuapi sa mahina.” Kumonsulta sila kay Vasiṣṭha, na nag-utos na paliguan ang hari sa Sārasvata tīrtha sa Hāṭakeśvaraja-kṣetra. Pagkaligo, agad na bumalik ang malinaw na pananalita ng hari. Nakita niya ang kapangyarihan ng ilog at humubog ng imahen ni Sarasvatī na may apat na bisig mula sa putik ng pampang, iniluklok sa malinis na batong patungan, at sinamba sa insenso at mga pabango. Inawit niya ang mahabang himno na kumikilala sa Diyosa bilang nananahan sa wika, talino, pagdama, at sa sari-saring lakas na sumusuporta sa mga nilalang. Nagpakita si Sarasvatī, nagkaloob ng biyaya, at pumayag na manahan sa iniluklok na imahen; ipinangako niyang matutupad ang mga hiling ng mga naliligo at sumasamba sa Aṣṭamī at Caturdaśī, lalo na kung may puting bulaklak at disiplina ng bhakti. Ayon sa phalāśruti, ang deboto ay nagiging mahusay magsalita at matalino sa maraming kapanganakan, napangangalagaan ang angkan laban sa kamangmangan, ang pakikinig sa dharma sa harap ng Diyosa ay nagdudulot ng mahabang gantimpala sa langit, at ang pag-aalay ng kaalaman (mga aklat, tekstong dharma) at pag-aaral ng Veda sa Kanyang harapan ay katumbas ng bunga ng malalaking yajña gaya ng Aśvamedha at Agniṣṭoma.
Adhyaya 47
महाकाल-जागर-माहात्म्य (Glory of the Mahākāla Night-Vigil in Vaiśākhī)
Inilalahad ng kabanatang ito ang māhātmya ng pagpupuyat sa gabi (jāgara) sa harap ni Mahākāla sa buwan ng Vaiśākhī sa loob ng balangkas ng isang tīrtha. Hiniling ng mga ṛṣi ang mas malawak na salaysay tungkol sa kadakilaan ni Mahākāla, at isinalaysay ni Sūta ang huwarang gawi ni Haring Rudrasena ng angkang Ikṣvāku: taun-taon siyang naglalakbay sa Camatkārapura-kṣetra na may payak na kasama upang magpuyat, kalakip ang upavāsa (pag-aayuno), awit at sayaw ng debosyon, pagbigkas ng mga banal na teksto at pag-aaral ng Veda. Pagsapit ng bukang-liwayway, naliligo siya para sa kadalisayan, tumutupad ng mga panuntunang malinis, at nagbibigay ng saganang dāna sa mga brāhmaṇa, mga ascetic, at sa mga nagdurusa. Ipinapakita ng teksto na ang debosyon ay nagbubunga ng kaunlaran at pagkalusaw ng mga kaaway, bilang disiplina sa etika at pamamahala. Tinanong ng kapulungan ng mga pantas na brāhmaṇa ang hari tungkol sa dahilan at bunga ng pagpupuyat. Isinalaysay niya ang nakaraang buhay: bilang dukhang mangangalakal sa Vidiśā sa panahon ng mahabang tagtuyot, lumisan sila ng kanyang asawa patungong Saurāṣṭra, nakarating sa paligid ng Camatkārapura at nakatagpo ng lawa na hitik sa lotus. Nabigo silang maibenta ang lotus para sa pagkain; sumilong sila sa wasak na templo at, nang marinig ang tunog ng pagsamba, natuklasan ang Mahākāla-jāgara. Pinili nilang ialay ang lotus sa pūjā sa halip na ipagbili; dahil sa gutom at pagkakataon, nanatili silang gising magdamag. Pagsikat ng araw, namatay ang lalaki at ang asawa ay nagsagawa ng satī (pagsusunog sa sarili). Sa bisa ng bhakti, siya’y muling isinilang bilang hari ng Kāntī, at ang babae’y isinilang bilang prinsesang may alaala ng nakaraan at muling nagtagpo sila sa pamamagitan ng svayaṃvara. Nagtatapos ang kabanata sa pagsang-ayon ng mga brāhmaṇa, pagtatatag ng taunang pagpupuyat, at pahayag ng phala na ang māhātmya ay sumisira ng kasalanan at naglalapit sa kalayaan.
Adhyaya 48
Hariścandra-āśrama and Umā–Maheśvara Pratiṣṭhā (Harishchandra’s Austerity, Boon, and Pilgrimage Merit)
Isinalaysay ni Sūta ang isang bantog na āśrama sa lupain ni Haring Hariścandra, nalililiman ng maraming punò, kung saan nagsagawa ang hari ng mahigpit na pag-aayuno at pagninilay (tapas) at nagtaguyod sa mga Brahmin sa pamamagitan ng dāna—mga kaloob ayon sa kanilang ninanais. Inilarawan siyang huwarang hari ng Sūryavaṃśa: matatag ang lungsod at masagana ang kalikasan, ngunit may isang kakulangan—wala siyang anak na lalaki. Upang magkaroon ng tagapagmana, nagpunta siya sa kṣetra ng Cāmatkārapura, nagsagawa ng matinding tapas, at taimtim na nagtatag ng isang liṅga. Nagpakita si Śiva kasama si Gaurī at mga kasama; dahil sa isang pagkukulang sa wastong paggalang sa Diyosa, nagkaroon ng alitan at lumabas ang sumpa na ang anak ay magdadala ng dalamhati dahil sa kamatayan, kahit sa murang edad. Gayunman, nagpatuloy si Hariścandra sa pagsamba, mga handog, pamumuhay na ascetic, at higit pang dāna. Muling nagpakita sina Śiva at Pārvatī; ipinaliwanag ni Devī na nananatili ang kanyang salita: mamamatay ang bata, ngunit agad na mabubuhay muli sa kanyang biyaya at magiging mahaba ang buhay, matagumpay, at karapat-dapat magdala ng dinastiya. Ipinahayag din ang patuloy na bisa ng pook: ang sinumang sumamba kay Umā–Maheśvara roon—lalo na sa araw ng pañcamī—ay pagkakalooban ng ninanais na supling at iba pang layon. Hiniling pa ng hari ang tagumpay ng rājasūya nang walang hadlang; pumayag si Śiva, at umuwi ang hari, iniwan ang huwarang pagsamba para sa mga deboto sa hinaharap.
Adhyaya 49
Kalaśeśvara-māhātmya: Kalaśa-nṛpateḥ Durvāsasaḥ śāpena vyāghratva-prāptiḥ (कलेशेश्वरमाहात्म्य—कलशनृपतेर्दुर्वाससः शापेन व्याघ्रत्वप्राप्तिः)
Isinalaysay ni Sūta ang isang dambanang nasa tabi ng lawa na tinatawag na Kalaśeśvara, na pinupuri bilang “tagapuksa ng lahat ng kasalanan”; ang darśana rito ay sinasabing nagpapalaya sa tao mula sa pāpa. Pagkaraan, inilahad ang alamat na nagpapaliwanag kung paano nauugnay ang kapangyarihan ng tīrtha sa wastong asal, panata, at paglaya. Ang haring si Kalaśa, mula sa angkan ng Yadu, ay inilalarawang bihasa sa yajña, mapagbigay sa dāna, at tagapaglingkod ng kapakanan ng bayan. Nang matapos ni Durvāsas ang panatang Cāturmāsya, buong paggalang siyang tinanggap ng hari: pagsalubong, pagpapatirapa, paghuhugas ng paa, pag-aalay ng arghya, at pagtatanong sa pangangailangan ng pantas. Humiling si Durvāsas ng pagkain para sa pāraṇa, ang pagtatapos ng pag-aayuno. Naghain ang hari ng masaganang handa na may kasamang karne. Pagkatapos kumain, napansin ni Durvāsas ang lasa/presensya ng karne at inakalang paglabag ito sa mga hangganan ng kanyang panata; nagalit siya at isinumpa ang hari na maging mabangis na tigre. Nakiusap ang hari, sinasabing ang kanyang ginawa ay mula sa bhakti at hindi sinasadyang pagkakamali, at humiling ng pagluwag. Ipinaliwanag ni Durvāsas ang tuntunin: maliban sa mga pagkakataong tulad ng śrāddha at yajña, ang brāhmaṇa na nag-iingat ng panata ay hindi dapat kumain ng karne, lalo na sa pagtatapos ng Cāturmāsya; kapag kinain ito, nawawalan ng bunga ang panata. Gayunman, nagkaloob siya ng kundisyunal na paglaya: kapag ipinakita ng baka ng hari na si Nandinī ang isang liṅga na dati nang sinamba sa pamamagitan ng bāṇa (bāṇa-arcita liṅga), mabilis na darating ang pagpapalaya. Umalis si Durvāsas; ang hari’y naging tigre, nawala ang karaniwang alaala, nanalakay ng mga nilalang at pumasok sa malaking gubat, habang ang mga ministro’y nagbantay sa kaharian at naghintay sa pagwawakas ng sumpa. Sa gayon, inuugnay ng kabanata ang bisa ng Kalaśeśvara sa masusing etika ng pagtanggap sa panauhin, batas ng panata, at pag-asa ng paglaya sa pamamagitan ng pahayag ng dambana.
Adhyaya 50
नन्दिनी-धेनोः सत्यव्रतं तथा लिङ्ग-स्नापन-माहात्म्यम् (Nandinī’s Vow of Truth and the Significance of Bathing the Liṅga)
Isinasalaysay ng kabanatang ito ang isang pangyayaring etikal at teolohikal sa gubat na katabi ng isang gokula (pamayanang pastol). Ang bakang si Nandinī, na inilalarawang may mapalad na mga tanda, ay napadpad sa dulo ng kakahuyan at nakita ang isang Śiva-liṅga na nagliliwanag na tila labindalawang araw. Sa matatag na debosyon, tumindig siya sa tabi nito at nagbuhos ng saganang gatas bilang snāpana—ritwal na pagpapaligo sa liṅga—na isinagawa nang tahimik sa ilang. Dumating ang isang mabangis na tigre at namataan si Nandinī. Hindi siya naghinagpis para sa sariling buhay, kundi para sa guya niyang nakatali sa gokula na umaasa sa kanyang pagbabalik upang masustentuhan. Nakiusap siya sa tigre na payagan siyang umuwi upang pasusuhin at maipagkatiwala ang guya, at saka babalik. Nag-alinlangan ang tigre kung babalik pa siya mula sa “bibig ng kamatayan.” Sumagot si Nandinī sa pamamagitan ng mga taimtim na panata ng satya (katotohanan): kung hindi siya makababalik, tatanggapin niya ang dungis ng mabibigat na kasalanan—brahmahatyā, panlilinlang sa mga magulang, maruming gawaing seksuwal, pagtataksil sa tiwala, kawalan ng utang-na-loob, pananakit sa mga baka/dalaga/brāhmaṇa, pag-aaksaya sa pagluluto at pagkain ng karne bilang maling gawain, paglabag sa vrata, pagsisinungaling, at mapanirang pananalita o marahas na gawa. Itinuturo ng kabanata na ang paglilingkod kay Śiva ay hindi maihihiwalay sa katapatan; ang panata ay banal na bigkis na sinusubok at pinatutunayan sa sukdulang panganib.
Adhyaya 51
कलशेश्वर-लिङ्गमाहात्म्ये नन्दिनी-सत्यव्रत-व्याघ्रमोक्षः (Kalāśeśvara Liṅga Māhātmya: Nandinī’s Vow of Truth and the Tiger’s Liberation)
Isinalaysay ni Sūta ang isang aral na pang-etika at pang-teolohiya na parang pagsubok sa panata sa loob ng banal na heograpiya. Si Nandinī, inang baka, ay sinunggaban ng tigre sa gubat; nakipagkasundo siya ng pansamantalang paglaya sa pamamagitan ng taimtim na panunumpa na babalik siya matapos pasusuhin at ingatan ang kanyang guya. Bumalik siya sa guya, ipinaliwanag ang panganib, at itinuro ang debosyon sa ina at ang wastong pag-iingat sa gubat—babala laban sa lobha (kasakiman), pramāda (kapabayaan), at viśvāsa (walang-ingat na pagtitiwala). Nais sumama ng guya, pinupuri ang ina bilang pinakamataas na kanlungan; ngunit iginiit ni Nandinī na protektahan siya at ipinagkatiwala sa kawan. Humingi si Nandinī ng kapatawaran sa ibang mga baka at inatasan ang sama-samang pag-aaruga sa magiging ulilang guya. Bagaman sinikap ng kawan na uriin ang kanyang panata bilang “hindi-makasalanang di-katotohanan” sa matinding kalagayan, pinagtibay ni Nandinī na ang satya (katotohanan) ang saligan ng dharma, kaya bumalik siya sa tigre. Nahaharap sa kanyang katapatan, nagsisi ang tigre at humingi ng turo para sa kabutihang espirituwal kahit ang buhay nito’y nakasalalay sa हिंसा (karahasan). Itinuro ni Nandinī ang balangkas ng asal ayon sa yuga: sa Kali-yuga, ang dāna (pagkakaloob/limos) ang pangunahing pagsasanay, at itinuro niya ang isang makapangyarihang liṅga (kaugnay sa Bāṇa-pratiṣṭhā). Inutusan niya ang tigre na araw-araw magsagawa ng pradakṣiṇā at praṇāma; sa darśana ng liṅga, napalaya ang tigre sa anyo nito at nahayag na isa pala itong sinumpang hari—si Kalāśa ng lahing Haihaya—at ipinahayag ang pook bilang Camatkārapura-kṣetra, pinupuri bilang lahat-ng-tīrtha at tagapagkaloob ng ninanais. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti: ang pag-aalay ng ilawan sa buwan ng Kārttika at mga sining ng debosyon sa Mārgaśīrṣa sa harap ng liṅga ay nagdudulot ng pagkapawi ng kasalanan at pag-abot sa Śivaloka; ang pagbigkas ng māhātmya ay may kaparehong gantimpala.
Adhyaya 52
Rudrakoṭi–Rudrāvarta Māhātmya (Kapilā–Siddhakṣetra–Triveṇī Context)
Isinasalaysay ni Sūta sa Kabanata 52 ang isang sagradong “mikro-heograpiya” na nakasentro sa dambana: isang hari ang nagtatag ng Umā–Maheśvara at nagtayo ng templo, na may dalisay na lawa sa harapan. Pagkaraan, inililista ang mga kalapit na pook ng kapakinabangan ayon sa direksiyon: isang vāpī (balon/imbakan ng tubig) na lubhang nakapaglilinis malapit sa Agastya-kuṇḍa (silangan), ang Ilog Kapilā (timog) na kaugnay ng siddhi mula sa Sāṃkhya ni Kapila, at ang Siddhakṣetra kung saan di-mabilang na siddha ang nagkamit ng katuparan. Ipinakikilala rin ang Vaiṣṇavī śilā na apat ang panig at nakapupuksa ng kasalanan. Itinatanghal ang aral ng pagtatagpo ng mga ilog: ang Sarasvatī ay nasa pagitan ng Gaṅgā at Yamunā, at ang Triveṇī ay dumadaloy sa harap, nagbibigay ng kapakanan sa daigdig at kalayaan (mokṣa). May tagubilin din sa ritwal para sa yumao: ang pagsusunog at mga seremonya sa Triveṇī ay sinasabing nagdudulot ng paglaya, lalo na sa mga brāhmaṇa, at binabanggit ang tandang tulad ng goṣpada bilang patunay sa lugar. Sa wakas, ang alamat ng Rudrakoṭi/Rudrāvarta: mga brāhmaṇa mula Timog India na nagnanais mauna sa darśana ay hinarap ni Maheśvara na nagpakita sa “koṭi” na anyo, kaya nabuo ang pangalan ng pook. Itinakdang pagsasagawa ang pagdalaw tuwing caturdaśī (lalo na sa Āṣāḍha, Kārtika, Māgha, Caitra), śrāddha, pag-aayuno at pagpupuyat, pag-aalay ng kapilā na baka sa karapat-dapat na brāhmaṇa, pagbigkas ng mantra (ṣaḍakṣara japa; pagbigkas ng Śatarudrīya), at mga handog na debosyonal tulad ng awit at sayaw bilang pinagmumulan ng punya.
Adhyaya 53
Ujjayinī-Mahākāla Pīṭha and the Bhṛūṇagarta Tīrtha: Expiation Narrative of King Saudāsa
Pinag-uugnay ng kabanatang ito ang dalawang hiblang teolohikal na nakasentro sa mga tīrtha. Una, itinatanghal ang Ujjayinī bilang isang pīṭha na dinadalaw ng mga siddha, kung saan nananahan si Mahādeva bilang Mahākāla. Itinatakda nito ang mga gawaing may dakilang gantimpala sa buwan ng Vaiśākha: pagganap ng śrāddha, pagsamba ayon sa “anyong timog” (dakṣiṇā-mūrti), paggalang sa mga yoginī, pag-aayuno, at pagpupuyat sa gabi ng kabilugan ng buwan—na nagbubunga ng pag-angat ng mga ninuno at paglaya mula sa pagtanda at kamatayan. Ikalawa, ipinakikilala ang Bhṛūṇagarta, isang malawak at nakapapawi ng kasalanan na banal na pook, at isinasalaysay ang pag-ako at paglinis ni Haring Saudāsa. Bagaman deboto ng mga brāhmaṇa, nadawit siya sa matinding karumihan dahil sa sunod-sunod na pangyayari: sinabotahe ng isang rākṣasa ang mahabang handog-sakripisyo, at sa panlilinlang na pag-aalay ng ipinagbabawal na karne ay dumating ang sumpa ni Vasiṣṭha; ang hari’y naging rākṣasa, nanakit sa mga brāhmaṇa at sumira ng mga ritwal, hanggang sa mapalaya nang mapatay niya ang rākṣasa na si Krūrabuddhi. Nang magbalik-tao, dala pa rin niya ang mga palatandaan ng dungis na kaugnay ng brahmahatyā—masangsang na amoy, pagkawala ng tejas, at pag-iwas ng lipunan. Sa payo na mag-tīrtha-yātrā at magpigil sa sarili, nahulog siya sa isang hukay na puno ng tubig sa isang kṣetra (sa salaysay na may ugnay sa Chamatkārapura), at lumitaw na maningning at dalisay. Isang tinig mula sa himpapawid ang nagpatunay ng kanyang paglaya sa bisa ng tīrtha. Ipinaliliwanag din ang pinagmulan ng Bhṛūṇagarta na kaugnay ng lihim na pag-iral ni Śiva, at itinatag ang bisa ayon sa kalendaryo—lalo na ang śrāddha sa Kṛṣṇa-caturdaśī—na nangangakong magliligtas sa mga ninuno at humihimok sa banal na pagligo at pagkakawanggawa nang may pagsisikap.
Adhyaya 54
नलनिर्मितचर्ममुण्डामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Carmamuṇḍā Established by Nala
Ang kabanatang ito ay isinalaysay ni Sūta at naglalarawan sa diyosang Carmamuṇḍā na nananahan sa banal na pook na ayon sa kaugalian ay itinatag ng debotong haring si Nala. Isiniksik na salaysay ang buhay ni Nala: ang kanyang mga birtud bilang hari ng Niṣadha, ang pag-aasawa kay Damayantī, at ang pagdating ng kapahamakan dahil sa pagsusugal sa ilalim ng impluwensiya ni Kali. Nang mawalan ng kaharian at mahiwalay sa walang-dungis na asawa sa gitna ng gubat, naglakbay si Nala mula gubat hanggang gubat hanggang marating ang Hāṭakeśvara-kṣetra. Sa banal na araw ng Mahānavamī, dahil salat sa yaman, gumawa siya ng imahen ng diyosa mula sa luwad at sumamba gamit ang mga prutas at ugat. Binigkas niya ang mahabang himno ng papuri na may maraming pamagat, na nagtatampok sa paglaganap ng diyosa sa buong sansinukob at sa kanyang mabagsik ngunit mapagkalingang kapangyarihan. Nagpakita ang diyosa, nalugod, at nagkaloob ng biyaya. Hiniling ni Nala ang muling pagsasama nila ng kanyang asawang walang sala. Sumunod ang pahayag ng bunga: sinumang pumuri sa diyosa sa pamamagitan ng himnong ito ay makakamtan ang ninanais sa araw ding iyon. Nagtatapos ang kabanata sa kolofon na nagtatakda nito bilang bahagi ng Nāgarakhaṇḍa, sa Hāṭakeśvara-kṣetra-māhātmya.
Adhyaya 55
नलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Naleśvara Māhātmya: The Glory of Naleśvara)
Isinasalaysay ng Kabanata 55 ang māhātmya o dakilang kaluwalhatian ng Naleśvara, isang pagpapakita ni Śiva na itinatag ni Haring Nala. Ipinapahayag ni Sūta ang pagiging malapit ng presensiya ng diyos at pinatutunayan na ang darśana na may taimtim na debosyon ay nag-aalis ng kasalanan at kaugnay ng mga bunga na nakatuon sa paglaya. Binabanggit ng teksto ang ilang karamdaman—lalo na ang mga sakit sa balat at kaugnay na paghihirap—na sinasabing gumagaan sa pamamagitan ng pagtanaw sa diyos at ng ritwal na pagligo sa malinaw na kuṇḍa sa harap ng dambana, na napapalamutian ng mga nilalang sa tubig at mga lotus. Sumunod ang balangkas ng diyalogo: si Śiva, nalugod sa pagkakaluklok, ay nag-alok ng biyaya; hiniling ni Nala ang walang hanggang pananatili ni Śiva para sa kapakanan ng madla at pag-alis ng mga sakit. Ipinagkaloob ni Śiva ang isang takdang-panahong paraan ng paglapit—lalo na tuwing Somavāra (Lunes) sa pratyūṣa (bukang-liwayway)—at itinuro ang pagkakasunod ng ritwal: maligo nang may śraddhā at saka mag-darśana; sa dulo ng gabi ng Lunes, ipahid sa katawan ang putik/luwad mula sa kuṇḍa; at magsagawa ng niṣkāma pūjā na walang pagnanais ng kapalit, gamit ang mga bulaklak, insenso, at mga pampahid. Nagtatapos ang kabanata sa paglalaho ni Śiva, pag-uwi ni Nala sa kanyang kaharian, panata ng mga brāhmaṇa na ipagpatuloy ang pagsamba sa mga salinlahi, at paalaala na ang naghahangad ng pangmatagalang kabutihan ay dapat unahin ang darśana, lalo na tuwing Lunes.
Adhyaya 56
Vaṭāditya (Sāmbāditya) Darśana and Saptamī-Vrata Phala — “वटादित्यदर्शन-सप्तमीव्रतफलम्”
Ang Kabanata 56 ay isang teolohikong salaysay na nakasentro sa tīrtha, isinalaysay ni Sūta. Sa simula, ipinahahayag ang bisa ng darśana (mapitagang pagtanaw) kay Sāmbāditya/Sureśvara: ang sinumang makakita sa Diyos ay makakamit ang ninanais sa puso; at lalo na, ang sumasamba at tumitingin sa Kanya sa Māgha śukla saptamī na tumapat sa Linggo ay inilalarawang nakaiiwas sa kapalarang impiyerno. Kasunod nito ang isang halimbawa: ang pantas na brāhmaṇa na si Gālava—may disiplina sa pag-aaral, mahinahon ang asal, bihasa sa mga ritwal, at marunong tumanaw ng utang na loob. Ngunit tumanda siyang walang anak na lalaki at napuno ng dalamhati. Iniwan niya ang mga alalahanin sa tahanan at nagsagawa ng matagal na pagsamba sa Araw sa pook na iyon, naglagay ng larawan ayon sa pamamaraang pañcarātra, at nagsagawa ng mahahabang austeridad: mga panata ayon sa panahon, pagpipigil ng pandama, at pag-aayuno. Pagkaraan ng labinlimang taon, nagpakita ang Diyos na Araw malapit sa punong balete/banyan (vaṭa), nag-alok ng biyaya, at nagkaloob kay Gālava ng anak na magpapatuloy ng angkan, na iniuugnay sa panatang saptamī. Ang anak ay pinangalanang Vaṭeśvara (dahil ibinigay malapit sa vaṭa), at kalaunan ay nagtayo ng isang kaaya-ayang templo; mula noon, ang Diyos ay nakilala bilang Vātāditya, ang tagapagkaloob ng supling. Sa huling mga talata, pinalalawak ang phalaśruti: ang maayos na pagsamba sa saptamī/Linggo na may upavāsa (pag-aayuno) ay nagdudulot ng mainam na anak na lalaki para sa mga maybahay, samantalang ang pagsamba na walang pagnanasa ay itinatanghal na humahantong sa mokṣa. Isang gāthā na binigkas ni Nārada ang lalo pang nagpatibay sa temang pagkamayabong at lahi, at itinanghal ang debosyong ito bilang higit sa ibang paraan para sa layuning iyon.
Adhyaya 57
Bhīṣma at Śarmiṣṭhā-tīrtha: Expiation, Śrāddha Eligibility, and Shrine-Foundation
Isinalaysay ni Sūta na sa kṣetra na ito ay nagpatindig si Bhīṣma ng larawan ni Āditya sa pahintulot ng mga brāhmaṇa. Inaalala ng kabanata ang dating alitan ni Bhīṣma kay Paraśurāma at ang panata ni Ambā, kaya nabagabag si Bhīṣma sa maaaring bunga ng kanyang gawa at salita. Kumonsulta siya sa pantas na si Mārkaṇḍeya kung ang kamatayang dulot ng pag-udyok sa pamamagitan ng salita ay nagdudulot ng kasalanan; tugon ng pantas na may pananagutan kapag ang kilos o pang-uudyok ng tao ang nagtutulak sa iba (kabilang ang babae at brāhmaṇa) na talikdan ang buhay, kaya dapat magpigil at iwasang pag-alabin ang galit ng mga ganitong tao. Ipinantay ng aral ang bigat ng strī-vadha (pagpatay sa babae) sa mabibigat na kasalanang kaugnay ng pananakit sa brāhmaṇa, at sinabing ang karaniwang paraan—pagbibigay, pag-aayuno/tapas, at mga panata—ay hindi sapat kung ihahambing sa tīrtha-sevā, ang paglilingkod sa banal na pook. Naglakbay si Bhīṣma sa mga daan ng paglalakbay-dambana hanggang Gayaśiras at nagtangkang magsagawa ng śrāddha, ngunit isang tinig mula sa langit ang naghayag na siya’y hindi karapat-dapat dahil sa ugnay sa strī-hatyā, at itinuro siya sa kalapit na Śarmiṣṭhā-tīrtha sa direksiyon ni Varuṇa. Itinakda ng teksto ang natatanging paliligo sa Kṛṣṇāṅgāraka-ṣaṣṭhī (ika-anim na araw ng buwan na tumatapat sa Martes), na nangangakong magpapalaya sa kasalanang iyon. Pagkatapos maligo at magsagawa ng śrāddha nang may pananampalataya, ipinahayag ng tinig—na nakilalang si Śantanu—na si Bhīṣma ay nalinis at inutusan siyang bumalik sa mga tungkuling pangmundo. Pagkaraan, nagtatag si Bhīṣma ng pangkat ng mga dambana—para kay Āditya, isang anyong kaugnay ni Viṣṇu, isang Śiva-liṅga, at kay Durgā—at ipinagkatiwala sa mga brāhmaṇa ang tuloy-tuloy na pagsamba. Itinatag din niya ang mga pagdiriwang: ikapitong araw para sa araw, ikawalong araw para kay Śiva, mga tanda ng pagtulog/pagbangon ni Viṣṇu, at ikasiyam na araw para kay Durgā, kalakip ang awiting debosyonal at pagdiriwang, na may pangakong mataas na bunga sa mga matiyagang lumalahok.
Adhyaya 58
शिवगंगामाहात्म्यवर्णनम् (Śiva-Gaṅgā Māhātmya: Theological Discourse on the Sanctity of Śiva-Gaṅgā)
Inilalarawan ng kabanatang ito ang pagpapabanal ng pook sa loob ng Hāṭakeśvara-kṣetra at isang aral na etikal. Una, itinatatag sa ritwal ang Gaṅgā bilang “tripathagāminī” (dumadaloy sa tatlong daan/daigdig) malapit sa isang Śiva-liṅga, matapos ang paglalagay ng devacatuṣṭaya (apat na banal na diyos). Si Bhīṣma, bilang mapagkakatiwalaang tagapagsalaysay, ay nagbigkas ng phalaśruti: ang sinumang maligo roon at pagkatapos ay masilayan/igalang siya ay mapapalaya sa kasalanan at mapapasa-Śiva-loka. Kasunod nito ang mahigpit na babalang pangbatas at pang-asal: ang sinungaling na panunumpa sa tīrtha na ito ay mabilis na maghahatid sa nasasakupan ni Yama, sapagkat pinalalakas ng banal na pook ang kapwa kabutihan at kasamaan ayon sa katotohanan. Sa ikalawang bahagi, may kuwentong pangpaalaala: isang kabataang śūdra na si Pauṇḍraka ang nagbiro ngunit nagnakaw ng aklat ng kaibigan, itinanggi ito, at matapos maligo sa tubig ng Bhāgīrathī ay nakilahok sa panunumpa. Dumating agad ang bunga ng karma—kuṣṭha (sakit sa balat), pagtalikod ng lipunan, at kapansanan—bilang resulta ng “śāstra-caurya” (pagnanakaw ng kasulatan) at masamang pananalita. Sa wakas, itinuturo na kahit pabiro ay huwag manumpa, lalo na sa harap ng mga sagradong saksi; ang etika ng paglalakbay-dambana ay disiplina sa salita at gawa.
Adhyaya 59
विदुरकृत-देवत्रयप्रतिष्ठा तथा अपुत्रदुःख-प्रशमनम् (Vidura’s Triadic Consecration and the Remedy for Childlessness)
Isinalaysay ni Sūta ang isang tradisyon kung saan si Vidura, na kaugnay ng Hastināpura, ay humingi ng patnubay tungkol sa kalagayan pagkatapos ng kamatayan ng taong walang anak na lalaki (aputra). Sumagot ang pantas na si Gālava sa pamamagitan ng pag-uuri ng labindalawang uri ng “anak” na kinikilala sa dharma, at sinabi na kung walang anumang anyo ng pagpapatuloy ng lahi sa ganitong paraan, hahantong ito sa mabigat na pagdurusa. Nabagabag si Vidura at inutusan na magtatag ng “punong-anak”: isang aśvattha na itinalaga bilang may pagkakakilanlang kaugnay ni Viṣṇu, sa isang napakabanal na pook na inilarawan malapit sa Raktaśṛṅga at sa kṣetra ng Hāṭakeśvara. Isinagawa ni Vidura ang pagtatanim at pagpratiṣṭhā ng aśvattha, na may ritwal na parang pagtatalaga, at itinuring ang puno bilang kapalit ng anak. Pagkaraan, pinatatag niya ang pook sa pamamagitan ng paglikha ng banal na tatluhan: naglagay ng liṅga ni Māheśvara (Śiva) sa ilalim ng punong balete/banyan, inilagay si Viṣṇu sa ilalim ng aśvattha, at isinama ang pagsamba kay Sūrya—kaya nabuo ang isang triadikong santuwaryo. Ipinagkatiwala niya sa mga lokal na brāhmaṇa ang tuloy-tuloy na mga tungkuling ritwal; pumayag sila at ipinangakong ipapamana ito sa kanilang angkan. Itinatakda rin ang mga araw ng pagsamba: Linggo sa Māgha saptamī para kay Sūrya; Lunes at lalo na ang aṣṭamī sa maliwanag na kalahati para kay Śiva; at masusing pagsamba kay Viṣṇu sa mga pagdiriwang ng “pagtulog” at “pagkagising”. Kalaunan, natabunan ng lupa ang liṅga (iniuugnay kay Pakāśāsana/Indra), at isang tinig na walang katawan ang naghayag ng kinaroroonan nito. Ipinanumbalik ni Vidura ang lugar, pinondohan ang pagtatayo ng angkop na prāsāda, naglaan ng vṛtti o mga endowment para sa mga brāhmaṇa, at saka nagbalik sa kanyang āśrama.
Adhyaya 60
Narāditya-pratiṣṭhā and the Mahitthā Devatā: Installation, Worship-Times, and Phala
Ang Kabanata 60 ay nasa anyong tanong-at-sagot: nagtatanong ang mga pantas tungkol sa pinagmulan at pagtatatag ng “Mahitthā/Mahittha.” Isinalaysay ni Sūta ang isang tradisyong tumatawag sa “śoṣaṇī vidyā,” kapangyarihang nagpapalanta/nagpapatuyo, na iniuugnay kay Agastya at sa awtoridad ng mga mantra ng Atharvaṇa; dito inilalarawan ang paglitaw ni Mahitthā bilang devatā na nagbibigay-biyaya sa kṣetra na tinatawag na “Camatkārapura.” Pagkaraan, inilalatag ang isang praktikal na mapa ng tīrtha: binibilang ang mga diyos na naitatag at ang kanilang mga bunga—si Sūrya bilang Narāditya (pag-alis ng karamdaman at pag-iingat), si Janārdana bilang Govardhanadhara (kasaganaan at kagalingan ng mga baka), si Narasiṃha, si Vināyaka (tagapag-alis ng balakid), at ang Nara–Nārāyaṇa. Binibigyang-diin ang takdang panahon: ang pagtanaw o pagsamba sa mga tithi, lalo na Dvādaśī at Caturthī, at sa Kārtika śukla, ay itinuturing na lubhang mabisa. Isang mahalagang halimbawa ang paglalakbay-tīrtha ni Arjuna sa isang bukiring kaugnay ni Hāṭakeśvara: itinayo niya si Sūrya at iba pang devatā sa isang kaaya-ayang templo, nagkaloob ng yaman sa mga brāhmaṇa roon, at ipinagkatiwala sa kanila ang patuloy na pag-alaala at pagsamba. Sa wakas, sinasabi na ang pakikinig sa māhātmya ay nakapagpapabawas ng kasalanan; at ang mga handog na itinakda—gaya ng modaka sa Caturthī—ay nagdudulot ng ninanais at kalayaan mula sa mga hadlang.
Adhyaya 61
विषकन्यकोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Narrative of the Viṣakanyā) — Śarmiṣṭhā-tīrtha Context
Nagsisimula ang kabanata sa paghingi ng mga ṛṣi ng paliwanag tungkol sa “Śarmiṣṭhā-tīrtha”—ang pinagmulan at bisa nito. Sumagot si Sūta sa pamamagitan ng salaysay na panghari: si Haring Vṛka ng angkan ng Soma, isang maka-dharma at mapagkalinga sa bayan, ay may mabuting reyna na nagsilang ng isang anak na babae sa oras na masama ayon sa astrolohiya. Kumonsulta ang hari sa mga brāhmaṇa na dalubhasa sa jyotiṣa; kinilala nila ang bata bilang viṣakanyā at nagbabala ng tiyak na kapinsalaan: mamamatay ang magiging asawa sa loob ng anim na buwan, at maghihirap ang sambahayang tinitirhan niya, na magdadala ng pagkalugmok sa pamilya ng kapanganakan at sa pamilyang mapapangasawa. Tumanggi ang hari na iwan ang anak at naglatag ng matibay na aral tungkol sa karma: ang mga gawa sa nakaraan ay tiyak na mamumunga; walang sinuman ang ganap na makapipigil o makapagpapawalang-bisa sa karmaphala sa pamamagitan lamang ng lakas, talino, mantra, tapas, kawanggawa, tīrtha, o pagpipigil. Gumamit siya ng mga paghahalintulad—ang guya na natatagpuan ang ina sa gitna ng maraming baka, at ang lampara na namamatay kapag naubos ang langis—upang ipakita ang katiyakan ng karma at ang pagwawakas ng pagdurusa kapag ito’y naubos. Nagtatapos ang kabanata sa kasabihang tumitimbang sa tadhana at pagsisikap, na nagtuturo: gampanan ang pananagutan sa loob ng dharma habang kinikilala ang tuloy-tuloy na ugnay ng nakaraang gawa.
Adhyaya 62
शर्मिष्ठातीर्थमाहात्म्य (Śarmiṣṭhā-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Śarmiṣṭhā Tīrtha
Inilalahad ng Kabanata 62 ang pinagmulan at kapangyarihang nagliligtas ng Śarmiṣṭhā-tīrtha sa loob ng tradisyong Tīrthamāhātmya, sa pamamagitan ng salaysay ng karma at sanhi. Isinasalaysay ni Sūta na ang isang hari, kahit pinapayuhan, ay tumangging tanggapin ang tinatawag na “dalagang lason” (viṣakanyā). Sumunod ang krisis: sinalakay ng mga kaaway, pumasok sa digmaan ang hari at napatay; nagkagulo ang bayan at ibinunton sa dalaga ang kapahamakan, hinihinging patayin at itaboy siya. Nang marinig niya ang panlalait ng madla, nagpasya siyang mamuhay na tila nagtatakwil sa mundo at nagtungo sa banal na pook na kaugnay ni Hāṭakeśvara, kung saan sumiklab ang alaala ng nakaraang buhay. Sa dating kapanganakan, siya’y isang babaeng itinaboy sa gilid ng lipunan; sa matinding init at uhaw, naawa siyang ibigay ang kakaunting tubig sa isang uhaw na baka—ang kabutihang iyon ang naging binhi ng susunod na biyaya. Ngunit may isa pang hibla ng karma na nagbunga ng pagiging “dalagang lason”: minsan niyang sinira ang gintong imahen ni Gaurī/Parvatī, hinipo at pinagpira-piraso upang ipagbili, kaya’t naghinog ang masamang bunga. Upang makalaya, nagsagawa siya ng mahabang tapas ayon sa mga panahon, sumamba sa Ina-Diyosa sa pamamagitan ng pag-aayuno, handog, at mahigpit na pagdidisiplina. Nang dumating si Śacī (Indrāṇī) upang subukin siya at mag-alok ng biyaya, tumanggi siya, at iginiit na kay Pārvatī lamang siya kumakalinga. Sa huli, nagpakita si Pārvatī kasama si Śiva, tinanggap ang kanyang himno, nagkaloob ng biyaya, binago siya sa anyong makadiyos, at itinatag ang lugar bilang sariling āśrama ng Diyosa. Ayon sa phalaśruti, ang banal na pagligo rito sa Māgha-śukla-tṛtīyā ay nagbibigay ng ninanais—lalo na para sa kababaihan—at maging mabibigat na kasalanan ay nalilinis sa itinakdang snāna at mga kaloob. Ang pagbigkas at pakikinig sa kabanatang ito ay sinasabing nagdudulot din ng gantimpala at paglapit sa daigdig ni Śiva.
Adhyaya 63
सोमेश्वर-प्रादुर्भावः (Someshvara Liṅga: Origin Narrative and Observance)
Inilalahad ng Kabanata 63 ang pinagmulan ng tīrtha na Someśvara: isinasalaysay ni Sūta ang isang bantog na liṅga na sinasabing itinatag ni Soma (ang Buwan). Itinatakda ang isang panata na may takdang panahon—pagsamba kay Śiva tuwing Lunes sa loob ng isang taon—na nagdudulot ng paglaya mula sa mabibigat na karamdaman, kabilang ang nakapapayat na sakit (yakṣmā) at iba pang malulubhang karamdamang pangmatagalan. Ipinaliwanag ang sanhi ng pagdurusa ni Soma: pinakasalan niya ang dalawampu’t pitong anak na babae ni Dakṣa (mga Nakṣatra), ngunit tanging kay Rohiṇī siya labis na kumapit, kaya nagreklamo ang iba. Pinagsabihan siya ni Dakṣa ayon sa dharma; nangako si Soma na magbabago ngunit inulit ang pagkiling, kaya isinumpa siya ni Dakṣa ng sakit na unti-unting sumisira sa katawan. Naghanap si Soma ng lunas at mga manggagamot ngunit nabigo, kaya tumahak sa pagtalikod at paglalakbay-dambana hanggang makarating sa Prabhāsa-kṣetra at makatagpo ang pantas na si Romaka. Itinuro ni Romaka na hindi tuwirang mababawi ang sumpa, subalit maaaring mapahinahon ang bunga nito sa pamamagitan ng taimtim na bhakti kay Śiva: magtatag si Soma ng mga liṅga sa iba’t ibang tīrtha (binanggit ang animnapu’t walo) at sumamba nang may pananampalataya. Nagpakita si Śiva, namagitan kay Dakṣa, at nagtakda ng paikot na pag-ayos: ang Buwan ay lalago at liliit sa kalahati-kalahati ayon sa pakṣa, upang manatili ang katotohanan ng sumpa at magkaloob ng ginhawa. Hiniling ni Soma ang patuloy na pagdalo ni Śiva sa mga naitayong liṅga; ipinagkaloob ni Śiva ang natatanging paglapit tuwing Lunes. Nagtatapos ang kabanata sa pagpapatibay ng mga pagpapakita ni Someśvara sa mga tīrtha.
Adhyaya 64
Chamatkārī Devī—Pradakṣiṇā-Phala and the Jātismara King
Inilalahad ng Kabanata 64 ang isang salaysay na nakasentro sa tīrtha, na isinalaysay ni Sūta. Inilarawan ang mapaghimalang diyosa na si Chamatkārī Devī, na itinindig at inukit sa pananampalataya ng isang hari (Chamatkāra-narendra) upang pangalagaan ang bagong tatag na lungsod at ang mga mamamayan nito, lalo na ang mga debotong brāhmaṇa. Itinatakda ng kabanata ang isang programang ritwal at etikal: ang pagsamba sa araw ng Mahānavamī ay sinasabing nagbibigay ng walang-takot sa loob ng isang taon—laban sa masasamang nilalang, kaaway, sakit, magnanakaw, at iba pang kapahamakan. Sa Śuklāṣṭamī, ang dalisay na deboto na sumasamba nang may matinding pagtuon ay makakamit ang ninanais; ang nagsasagawa nang walang pagnanasa sa bunga (niṣkāma) ay pinangakuan ng kaligayahan at paglaya sa biyaya ng Diyosa. Bilang halimbawa, si Haring Citraratha ng Daśārṇa ay palagiang gumagawa ng malawak na pradakṣiṇā (pag-ikot na banal) tuwing Śuklāṣṭamī. Nang tanungin ng mga brāhmaṇa ang kanyang pambihirang pagsisikap, ibinunyag niya ang nakaraang kapanganakan bilang isang loro malapit sa dambana: dahil sa hindi sinasadyang pag-ikot araw-araw sa pagpasok at paglabas ng pugad, namatay ito roon at muling isinilang bilang haring jātismara na nakaaalala ng dating buhay. Ipinapakita nito na mabisa ang pradakṣiṇā kahit aksidente, at lalo na kapag may śraddhā. Sa wakas, pinalalawak ang aral: ang debotong pradakṣiṇā ay nag-aalis ng kasalanan, nagbibigay ng ninanais na bunga, tumutulong sa layunin ng mokṣa, at kung mapananatili sa loob ng isang taon, sinasabing pumipigil sa muling pagsilang sa mababang sinapupunan (tiryaṅ).
Adhyaya 65
Ānarteśvara–Śūdrakeśvara Māhātmya (Merit of the Ānarteśvara and Śūdrakeśvara sites)
Isinalaysay ni Sūta ang isang lawa na nilikha ng mga deva at ang pagtatatag ng isang liṅga na tinawag na Ānarteśvara ni Haring Ānarta (na tinatawag ding Suhaya). Sinasabi na ang pagligo sa Aṅgāraka-ṣaṣṭhī ay nagbibigay ng siddhi na maihahambing sa natamo ng hari; kaya’t nagtanong ang mga ṛṣi kung paano nagmula ang gayong siddhi. Pagkaraan, lumipat ang aral sa isang halimbawa: ang mangangalakal na si Siddhasena, na ang kaniyang karaban ay iniwan ang isang pagod na tagapaglingkod na śūdra sa isang tiwangwang na disyerto. Sa gabi, nakatagpo ng śūdra ang “hari ng preta” at ang kaniyang mga kasama; humihingi sila ng pag-aasikaso bilang panauhin, ngunit sila rin ang nagbibigay ng pagkain at tubig, at ito’y nauulit gabi-gabi. Ipinaliwanag ng hari ng preta na ang kaniyang kasaganaan sa gabi ay dahil sa impluwensiya ng isang mahigpit na ascetic na may dakilang panata (mahāvrata-dhara) sa Hāṭakeśvara malapit sa tagpuan ng Gaṅgā at Yamunā, na gumagamit ng mangkok na bungo (kapāla) sa paglilinis tuwing gabi. Humiling ang preta ng paglaya: durugin ang kapāla at ihagis sa tagpuan ng mga ilog, at magsagawa ng śrāddha sa tīrtha ng Gayaśiras ayon sa mga pangalang nasa isang pakete. Tinuruan ang śūdra kung saan may nakatagong yaman para sa ritwal; natapos niya ang kapāla-rite at ang mga śrāddha, at ang mga preta ay nagkamit ng mas mabuting kalagayan pagkamatay. Nanatili siya sa kṣetra at itinatag ang liṅga na Śūdrakeśvara. Sa phalaśruti: ang pagligo at pagsamba roon ay nag-aalis ng kasalanan; ang pag-aalay at pagpapakain ay nagbibigay ng mahabang kasiyahan sa mga ninuno; kahit kaunting ginto ay katumbas ng malalaking sakripisyo; at ang pagpanaw sa pamamagitan ng pag-aayuno sa pook na iyon ay itinuturing na paglaya mula sa muling pagsilang.
Adhyaya 66
रामह्रद-माहात्म्यम् (Glory of Rāmahrada) — Jamadagni, the Cow of Plenty, and Ancestral Tarpaṇa
Binubuksan ng Kabanata 66 nang ipahayag ni Sūta ang isang bantog na banal na lawa na tinatawag na Rāmahrada, na sinasabing doon nasiyahan ang mga pitaraḥ (mga ninunong espiritu) sa mga handog na tarpaṇa na may kaugnayan sa dugo (rudhira). Kinuwestiyon ito ng mga ṛṣi batay sa pamantayang ritwal: ang tarpaṇa para sa mga ninuno ay karaniwang may dalisay na handog gaya ng tubig at linga, samantalang ang dugo ay iniuugnay sa mga nilalang na di-nararapat; at bakit nga ba ito gagawin ni Jāmadagnya (Paraśurāma)? Ipinaliwanag ni Sūta na nagmula ito sa isang panata at sa poot dahil sa di-makatarungang pagpaslang sa pantas na si Jamadagni ng haring Haihaya na si Sahasrārjuna (Kārtavīrya Arjuna). Lumawak ang salaysay: tinanggap ni Jamadagni ang hari bilang marangal na panauhin at, sa pamamagitan ng isang kababalaghang baka (homadhenu/kāmadhenu), nagkaloob ng saganang pag-aasikaso at handaan para sa hari at sa kanyang hukbo. Ninais ng hari ang baka para sa kapakinabangang pampulitika at pangdigma, at sinikap itong angkinin; tumanggi si Jamadagni, iginiit na maging karaniwang baka ay hindi dapat lapastanganin, at mariing kinondena ang pagtingin sa baka bilang kalakal. Pinatay ng mga tauhan ng hari si Jamadagni; ngunit ang kapangyarihan ng baka ay nagpakita ng mga tagapagtanggol (Pulinda) na nagtaboy sa hukbong maharlika, kaya napilitang umurong ang hari at iwan ang baka, habang binabalaan na darating si Rāma, anak ni Jamadagni. Sa gayon, iniuugnay ng kabanata ang bisa ng tarpaṇa sa isang tīrtha sa mas malawak na aral tungkol sa paggalang sa panauhin, karahasang laban sa mga asceta, at hangganan ng karapatan ng kapangyarihang hari.
Adhyaya 67
हैहयाधिपतिवधः पितृतर्पणप्रतिज्ञा च (Slaying of the Haihaya lord and the vow concerning ancestral offering)
Isinalaysay ni Sūta na dumating si Rāma (Paraśurāma) kasama ang kanyang mga kapatid at nadatnan ang ashram na winasak at ang bakang pangpamilya ay sugatan. Mula sa mga asceta, nalaman niya na pinaslang ang kanyang ama at ang kanyang ina ay malubhang nasugatan sa maraming tama ng sandata. Sa pagdadalamhati, isinagawa niya ang mga ritong panglibing ayon sa pamamaraang Veda. Hinimok siya ng mga asceta na maghandog ng tarpaṇa—ang karaniwang pag-aalay ng tubig para sa yumao—ngunit tumanggi si Paraśurāma at nagpahayag ng panatang nakaugat sa dharma ng pagganti: dahil pinatay ang ama nang walang sala at ang ina’y pininsala nang labis, magiging kasalanan kung hindi niya gagawing “walang kṣatriya” ang daigdig bilang ganap na paghihiganti. Sinabi rin niyang hindi tubig ang magpapasiyahan sa ama, kundi ang dugo ng mga salarin. Sumiklab ang malaking labanan laban sa mga puwersang Haihaya at mga kakamping pangkat sa gubat. Nawalan ng lakas ang haring Haihaya, hindi magamit ang busog, espada, o pamalo; maging ang mga banal na sandata at mantra ay nabigo dahil sa tadhana. Hinarap siya ni Paraśurāma, pinutol ang mga bisig, pinugutan, tinipon ang dugo, at iniutos na ibuhos ito sa hukay na inihanda sa Hāṭakeśvara-kṣetra upang masiyahan ang ama—kaya’t iniuugnay ang marahas na salaysay sa batayang ritwal ng isang sagradong tīrtha at sa pananagutang tumupad sa panata.
Adhyaya 68
पितृतर्पण-प्रतिज्ञापूरणम् (Fulfilment of the Vow through Ancestral Oblations)
Ipinagpapatuloy ng Kabanata 68 ang salaysay na inihahatid ni Sūta. Matapos itatag ni Bhārgava (Paraśurāma) ang kaayusang “walang kṣatriya” sa pamamagitan ng marahas na paghihiganti, tinipon ang dugo at dinala sa isang hukay (garta) na inuugnay sa pinagmulan ng mga ninuno (paitṛkī/pitṛ-sambhavā). Mula sa digmaan, lumilipat ang kuwento sa pagwawakas sa pamamagitan ng ritwal: naligo si Bhārgava sa dugo, naghanda ng saganang linga (tila), at nagsagawa ng pitr̥-tarpaṇa (pag-aalay para sa mga Pitṛ) sa ayos na apasavya, sa harap ng mga brahmin at mga ascetic bilang tuwirang saksi. Sa gayon, natupad ang kanyang panata at naging “viśoka,” malaya sa dalamhati. Sa mundong inilalarawang salat sa kṣatriya, isinagawa niya ang aśvamedha at ibinigay ang buong daigdig bilang dakṣiṇā sa mga brahmin. Tumugon ang mga brahmin sa aral ng pamamahala—“iisa lamang ang naaalalang pinuno”—at inutusan siyang huwag manatili sa kanilang lupain. Nauwi ang palitan sa banta na patuyuin ang karagatan sa sandatang apoy; sa takot, umurong ang dagat ayon sa ninanais, na nag-uugnay sa etika, ritwal, at banal na heograpiya.
Adhyaya 69
रामह्रद-माहात्म्य (Rāmahrada Māhātmya: The Glory of Rāma’s Sacred Lake)
Isinalaysay ni Sūta ang isang krisis panlipunan at pang-ritwal nang maganap ang kalagayang halos wala nang kṣatriya. Upang maibalik ang mga angkan, ang mga babaeng kṣatriya ay nagkaanak sa mga brāhmaṇa (kṣetraja na supling). Ang mga bagong pinunong may anyong mandirigma ay lumawak ang kapangyarihan at itinaboy sa gilid ang mga brāhmaṇa. Sa pagdadalamhati, lumapit ang mga brāhmaṇa kay Bhārgava Rāma (Paraśurāma), humihiling na maibalik ang lupang dating ipinagkaloob kaugnay ng aśvamedha at humingi ng katarungan laban sa mapaniil na kṣatriya. Nag-alab ang galit ni Rāma at kasama ang mga kakamping pangkat gaya ng Śabara, Pulinda, at Meda ay nilipol niya ang mga kṣatriya. Tinipon niya ang saganang dugo, pinuno ang isang hukay, at nagsagawa ng pitṛ-tarpaṇa para sa mga ninuno; pagkatapos ay ibinalik ang lupa sa mga brāhmaṇa at tumungo sa karagatan. Inilarawan na ang daigdig ay ginawang walang kṣatriya, inuulit nang tatlong ulit na tig-pitong beses, at nasiyahan ang mga pitṛ sa tarpaṇa. Sa ika-21 tarpaṇa, isang tinig ng ninunong walang katawan ang nag-utos na itigil ang gawaing sinisisi, pinatunayang sila’y nasiyahan na at nag-alok ng biyaya. Hiniling ni Rāma na ang tīrtha ay sumikat sa kanyang pangalan, maging malaya sa “dugo-doṣa,” at dalawin ng mga ascetic. Ipinahayag ng mga pitṛ na ang hukay ng tarpaṇa ay kikilalanin bilang Rāmahrada sa tatlong daigdig; ang sinumang magsagawa roon ng pitṛ-tarpaṇa ay magkakamit ng bungang tulad ng aśvamedha at mas mataas na hantungan. May takdang panahon: sa Kṛṣṇapakṣa Caturdaśī ng Bhādrapada, ang śrāddha na may debosyon para sa mga napatay ng sandata ay nakaaangat kahit sa nasa kalagayang preta o impiyerno. Sa wakas, malawak ang phalaśruti: ang śrāddha para sa mga di-napanahong kamatayan (ahas, apoy, lason, pagkagapos) sa pook na ito ay mapagpalaya; ang pagbigkas o pakikinig ay may bunga na inihahambing sa Gayā-śrāddha, Pitṛmedha, at Sautrāmaṇi.
Adhyaya 70
Śakti-prakṣepaḥ and Tārakāsura Narrative (Kārttikeya-Śakti and the Origin-Logic of a Purifying Kuṇḍa)
Binubuksan ng Kabanata 70 sa pagsasalaysay ni Sūta tungkol sa isang “śakti” (sandata/kapangyarihan) na kaugnay ni Kārttikeya at sa isang malaking kuṇḍa na malinaw ang tubig, na sinasabing nabuo dahil sa kapangyarihang iyon. Ang pagligo at pagsamba roon ay inilalarawan na agad na nakapapawi ng pāpa at nakapagpapalaya mula sa kasalanang naipon sa buong buhay. Nagtanong ang mga ṛṣi tungkol sa panahon, layunin, at bisa ng śakti. Isinunod ni Sūta ang mahabang alamat ng pinagmulan: si Tāraka, isang makapangyarihang dānava mula sa angkan ni Hiraṇyākṣa, ay nagsagawa ng matinding tapas sa Gokarṇa hanggang magpakita si Śiva at magbigay ng biyayang halos di-matatalo laban sa mga deva (na may nakatagong hangganang si Śiva mismo ay hindi papatay sa kanya). Pinalakas, naglunsad si Tāraka ng mahabang digmaan laban sa mga deva, at paulit-ulit silang nabigo sa kabila ng mga pakana at sandata. Kumonsulta si Indra kay Bṛhaspati, na nagmungkahi ng lunas ayon sa lohikang teolohikal: hindi wawasakin ni Śiva ang sariling pinagkalooban, kaya dapat likhain ang anak ni Śiva at italaga bilang senānī upang talunin si Tāraka. Sumang-ayon si Śiva at umurong kasama si Pārvatī sa Kailāsa; ngunit dahil sa panggigipit ni Tāraka, di-tuwirang nakialam ang mga deva sa pamamagitan ng pagpapadala kay Vāyu upang gambalain ang paglikha. Pinigil ni Śiva ang napakalakas na vīrya at hinanap kung saan mailalagak; si Agni ang piniling magdala, ngunit hindi nakayanan at ibinuhos ito sa lupa sa isang tambohan (śarastamba). Dumating ang anim na Kṛttikā bilang mga tagapag-ingat ng binhi, na nagbabadya sa kapanganakan ni Skanda/Kārttikeya at sa pagwawakas ng panganib ni Tāraka, at sa pagkapabanal ng kuṇḍa bilang pook ng paglilinis at kaligtasan.
Adhyaya 71
स्कन्दाभिषेकः तारकवधश्च — Consecration of Skanda and the Slaying of Tāraka; Stabilization of Raktaśṛṅga
Isinalaysay ni Sūta ang isang pangyayaring teolohikal na nakasentro kay Kaumāra sa loob ng isang lokal na banal na tanawin. Ipinanganak si Skanda na may pambihirang ningning; dumating ang mga Kṛttikā, at lumawak ang anyo ng Panginoon bilang pagpapakita na maraming mukha at maraming bisig, na nakikipag-ugnay sa kanila sa pamamagitan ng pagpapasuso at pagyakap. Nagtipon sina Brahmā, Viṣṇu, Śiva, Indra at iba pang mga deva; sumiklab ang diwa ng pagdiriwang na may musika at makalangit na pagtatanghal. Pinangalanan siya ng mga deva na “Skanda,” isinagawa ang abhiṣeka, at itinalaga ni Śiva bilang senāpati o pinunong-mandirigma. Tinanggap ni Skanda ang di-nabibigong śakti para sa tagumpay, ang paboreal bilang sasakyan, at mga banal na sandata mula sa iba’t ibang diyos. Sa pamumuno ni Skanda, hinarap ng mga deva si Tāraka; naganap ang malaking labanan at nagtapos nang pakawalan ni Skanda ang śakti na tumusok sa puso ni Tāraka, kaya napawi ang banta. Pagkaraan ng tagumpay, itinatag ni Skanda ang śakti na may bakas ng dugo sa “pinakamainam na lungsod” (purōttama), at naging matatag at napangalagaan ang Raktaśṛṅga. Sumunod ang salaysay ng lindol: ang paggalaw ng bundok ay nakasira sa Camatkārapura at nakapinsala sa mga brahmin, na nagprotesta at nagbantang magsumpa. Tumugon si Skanda nang mapagpayapa at makatarungan—ang kanyang gawa ay para sa kapakanan ng lahat—at nangakong magpapanumbalik. Binuhay niya ang mga namatay na brahmin sa pamamagitan ng amṛta, pinatigil ang paggalaw ng bundok sa paglalagay ng śakti sa tuktok, at inatasan ang apat na diyosa (Āmbavṛddhā, Āmrā, Māhitthā, Camatkarī) na bantayan ang apat na direksiyon. Bilang kapalit, nagkaloob ang mga brahmin ng biyaya: ang pamayanan ay kikilalaning Skandapura (at tinatawag ding Camatkārapura), na may patuloy na pagsamba kay Skanda, sa apat na diyosa, at natatanging paggalang sa śakti tuwing ikaanim na araw ng buwan sa Caitra. Idinagdag ng pahayag ng phala na ang taimtim na pagsamba sa Caitra-śukla-ṣaṣṭhī ay nagbibigay-kasiyahan kay Skanda, at matapos ang wastong pūjā, ang paghipo o pagkiskis ng likod sa śakti ay inuugnay sa pagkalaya sa karamdaman sa loob ng isang taon.
Adhyaya 72
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये कौरवपाण्डवतीर्थयात्रा (Hāṭakeśvara-Kṣetra Māhātmya: The Kaurava–Pāṇḍava Pilgrimage Episode)
Ang Kabanata 72 ay nasa anyong diyalogo: sinasagot ni Sūta ang tanong ng mga ṛṣi kung kailan at paano nagpatindig si Dhṛtarāṣṭra ng isang liṅga sa banal na pook. Sa simula, inilalahad ang konteksto ng angkan at pag-aasawa: si Bānumatī, na inilarawang may mapalad na palatandaan at mabubuting katangian, ay ipinakasal sa linya ng Dhārtarāṣṭra, na may paglahok ng mga Yādava at pagbanggit kay Viṣṇu. Pagkaraan, lumilipat ang salaysay sa sama-samang paglalakbay: ang mga Kaurava (kasama sina Bhīṣma, Droṇa at iba pa) at ang limang Pāṇḍava na may mga kasama ay nagtungo sa Dvāravatī, pumasok sa masaganang lupain ng Ānarta, at dumating sa isang tanyag na kṣetra na nag-aalis ng kasalanan, kaugnay ni Hāṭakeśvara-deva. Ipinahayag ni Bhīṣma ang pambihirang kabanalan ng lugar at iminungkahing manatili nang limang araw, binanggit ang sarili niyang paglaya mula sa mabigat na kasalanan, at ang pagkakataong masilayan ang mga tīrtha at āyatana. Si Dhṛtarāṣṭra, kasama ang maraming anak at mga kakamping pinuno (kabilang sina Karṇa, Śakuni, Kṛpa at iba pa), ay nagtakda ng pagpipigil sa hukbo upang hindi manggulo, at pumasok sa pook ng mga ascetic na hitik sa pagbigkas ng Veda at usok ng mga ritwal. Inililista ng kabanata ang wastong asal sa paglalakbay-dambana: takdang paliligo, pagbibigay-dāna sa maralita at mga ascetic, śrāddha at tarpaṇa gamit ang tubig na may halong linga, homa, japa, svādhyāya, at masusing pagsamba sa mga dambana na may handog, bandila, paglilinis, garland, at mga kaloob (mga hayop, sasakyan, baka, tela, ginto). Sa wakas, nagbalik sila sa kampo na may pagkamangha sa mga tīrtha, mga santuwaryo, at disiplinadong mga ascetic; at pinagtitibay ng taludtod sa simula na ang liṅga na itinindig ay daan ng paglaya sa kasalanan para sa sinumang makakita nito, pati si Duryodhana.
Adhyaya 73
धृतराष्ट्रादिकृतप्रासादस्थापनोद्यमवर्णनम् (Preparations for Palace-Temples and Liṅga Installation by Dhṛtarāṣṭra and Others)
Isinasalaysay ng Kabanata 73 ang pag-alis mula sa Dvāravatī matapos ang tanyag na kasalang maharlika ni Duryodhana at Bhānumatī, na sinabayan ng musika, pagbigkas ng mga Veda, at pagdiriwang ng bayan. Sa ikasiyam na araw, ang mga nakatatanda ng Kuru–Pāṇḍava ay dumulog kay Viṣṇu (Puṇḍarīkākṣa/Mādhava), na may mapagmahal na pag-aatubiling lumisan, ngunit ipinaliwanag ang kanilang pagmamadali: sa paglalakbay sa lupain ng Anarta, nasilayan nila ang pambihirang Hāṭakeśvara-kṣetra, hitik sa nagliliwanag na mga liṅga at sari-saring anyong pang-arkitektura, na iniuugnay sa mararangal na angkan at mga dakilang nilalang. Ninais nilang magtatag ng sarili nilang mga liṅga roon, kaya humingi sila ng pahintulot na umalis at nangakong babalik para sa muling pagdulog. Pinagtibay ni Viṣṇu na ang kṣetra ay sukdulang mapagkaloob ng kabanalan at pumayag na sumama para sa darśana at liṅga-pratiṣṭhā. Pagdating, tinipon ng mga Kuru, Pāṇḍava, at Yādava ang mga Brahmin at humiling ng pahintulot at pamumuno sa mga ritwal ng pagtatatag. Nagkaroon ng pag-uusap ang mga Brahmin tungkol sa lupain at kakayahang magtayo, binanggit ang kasikipan ng pook at ang naunang mga banal na pagtatayo, ngunit nagpasya silang hindi nararapat tumanggi kapag para sa dharma at hinihiling ng mga pangunahing pinuno. Kaya pinahintulutan ang bawat hari na magpatayo ng magkakaibang, marikit na prāsāda ayon sa wastong pagkakasunod; at nagwakas ang kabanata sa pagsisimula ni Dhṛtarāṣṭra at ng iba pa sa planadong gawain ng pagtatayo.
Adhyaya 74
कौरवपाण्डवयादवकृतलिङ्गप्रतिष्ठावृत्तान्तवर्णनम् (Account of Liṅga Consecrations Performed by the Kauravas, Pāṇḍavas, and Yādavas)
Isinalaysay ni Sūta ang isang pangyayaring nakapaloob sa māhātmya ng Hāṭakeśvara-kṣetra, na nakasentro sa pagtatalaga at paglalagak ng mga Liṅga. Si Dhṛtarāṣṭra, ang haring inilarawang may sandaang anak na lalaki, ay kinikilalang nagtatag ng 101 liṅga sa pook na iyon. Ang limang Pāṇḍava ay sama-samang nagtatag ng limang liṅga; at may mga karagdagang paglalagak na iniuugnay sa mahahalagang kababaihan—Draupadī, Kuntī, Gāndhārī, at Bhānumatī—na nagpapakita ng malawak na pakikibahagi ng debosyon sa mga sambahayang maharlika. Sumunod, ang mga pangunahing tauhan sa kapaligirang Kurukṣetra—Vidura, Śalya, Yuyutsu, Bāhlīka, Karṇa, Śakuni, Droṇa, Kṛpa, at Aśvatthāman—ay bawat isa’y naglagak ng kani-kaniyang liṅga nang may “paramā bhakti,” at kaugnay ng isang “vara-prāsāda” (dakilang dambana). Muling lumitaw ang larawan ng mataas na templo nang sabihin na si Viṣṇu man ay nagtatag ng liṅga sa isang prāsāda na matayog at may tuktok na wari’y taluktok ng bundok; pagkaraan, ang pangkat Sātvata/Yādava—Sāmba, Balabhadra, Pradyumna, Aniruddha at iba pa—ay nagtatag ng pangunahing hanay na sampung liṅga nang may pananampalataya. Sa wakas, nagalak ang lahat, nanatili nang matagal, at naghandog ng masaganang dāna (kayamanan, mga nayon, bukirin, mga baka, kasuotan, mga lingkod), saka nagpaalam nang may paggalang. Ayon sa pahayag ng phala, ang taimtim na pagsamba sa mga liṅgang ito ay nagdudulot ng ninanais na layon; at ang liṅga ni Dhṛtarāṣṭra ay tahasang itinuring na tagapuksa ng pāpa (kasalanan).
Adhyaya 75
Hāṭakeśvara-liṅga-pratiṣṭhā and the Devayajana Merit-Statement (हाटकेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा देवयजनमाहात्म्यम्)
Isinalaysay ni Sūta ang isang sinaunang banal na kasaysayan: ipinagkaloob ni Rudra kay Brahmā ang isang kṣetra na walang kapantay (1–2), na kaugnay ng pagtatatag ng liṅga na tinawag na Hāṭakeśvara. Pagkaraan, ipinagkatiwala ni Śambhu ang kṣetra kay Ṣaṇmukha—si Skanda/Kārttikeya—upang ipagtanggol ang mga brāhmaṇa laban sa mga kapintasan na iniuugnay sa Panahong Kali (3). Sa kahilingan ni Brahmā at ayon sa tagubilin ng ama, nanirahan doon si Gaṅgeya (isang tawag kay Kārttikeya) (4). May tala ring pangkalendaryo at pangritwal: ang sinumang magsagawa ng darśana sa Panginoon sa buwan ng Kārttikā, kapag tumapat sa pagsasanib ng Kṛttikā, ay magkakamit ng biyaya sa maraming buhay—muling isisilang bilang brāhmaṇang marunong at masagana (5). Inilalarawan din ang maringal na palasyo/templo ni Mahāsena (Kārttikeya) na matayog at nangingibabaw sa tanawin (6). Nang mabalitaan ito, dumating ang mga diyos sa pag-uusisa, nakita ang lungsod na lubhang nakapagpapadalisay, at nagsagawa ng mga handog-yajña sa hilaga at silangang pook, na nagbibigay ng nararapat na dakṣiṇā sa mga pari (7–9). Tinawag ang pook na iyon na Devayajana, at hayagang ipinahayag ang kapantayang-pala: ang isang ganap na yajña roon ay nagbubunga ng bunga na katulad ng sandaang yajña sa ibang lugar (10).
Adhyaya 76
Bhāskara-traya Māhātmya (The Glory of the Three Solar Manifestations: Muṇḍīra, Kālapriya, and Mūlasthāna)
Binubuksan ang kabanata sa paglalarawan ni Sūta ng “bhāskara-tritaya”—tatlong mapalad na anyo ng Diyos na Araw na ang darśana (pagkakita at pagsamba) sa tamang oras ay nakapagbibigay ng kalayaan. Ang tatlo ay Muṇḍīra, Kālapriya, at Mūlasthāna, na kaugnay ng paglipat ng araw sa dulo ng gabi/umaga, tanghaling tapat, at dapithapon/pagpasok ng gabi. Nagtanong ang mga ṛṣi tungkol sa kanilang kinalalagyan at pinagmulan sa Hāṭakeśvaraja-kṣetra. Isinalaysay ni Sūta ang isang brāhmaṇa na may matinding kuṣṭha at ang kanyang tapat na asawa; maraming lunas ang sinubukan ngunit nabigo. Isang manlalakbay ang nagkuwento na siya’y gumaling sa sunud-sunod na pagsamba sa tatlong Bhāskara sa loob ng tatlong taon, na may pag-aayuno, pagpipigil, pagtalima sa Linggo, pagpupuyat, at pagpupuri. Nagpakita ang Diyos na Araw sa panaginip, ipinaliwanag ang sanhi ng karma (pagnanakaw ng ginto), inalis ang sakit, at nagbilin: huwag magnakaw at magbigay ng dāna ayon sa kakayahan. Dahil dito, naglakbay ang mag-asawa patungong Muṇḍīra; nang manghina ang lalaki at magnasang mamatay, tumanggi ang asawa na iwan siya. Habang naghahanda sila ng puneraryong siga, lumitaw ang tatlong maningning na persona—ang tatlong Bhāskara—na nagkaloob ng kagalingan at pumayag na manatili roon kung magtatayo ang deboto ng tatlong templo upang maabot sa tri-kāla. Itinatag ng brāhmaṇa ang tatlong anyo (sa araw ng Linggo), sumamba ng bulaklak at insenso sa tatlong sandali ng araw, at sa wakas ay nakamit ang tahanan ni Bhāskara. Sa phala, sinasabing ang napapanahong darśana sa triad ay nakatutupad kahit ng mahihirap na hangarin at itinatanghal bilang lunas na nakaugat sa pagbabagong-asal.
Adhyaya 77
हाटकेश्वर-क्षेत्रे शिव-सती-विवाहकथनम् (Śiva–Satī Marriage Narrative at Hāṭakeśvara-kṣetra)
Sa Kabanata 77, nag-uusap ang mga Ṛṣi at si Sūta tungkol sa tila salungatan sa panahon o lugar: sinasabing nakaluklok sina Śiva at Umā/Pārvatī sa gitna ng vedi (vedimadhya), ngunit ang kasal ay inaalala ring naganap noon sa Oṣadhiprastha at mas malawak na isinalaysay sa Hāṭakeśvara-kṣetra. Ipinaliwanag ni Sūta ito sa pagsasalaysay ng mas sinaunang siklo na inilalagay sa mga naunang manvantara, at saka inilahad ang tagpo ng kasal na kaugnay ni Dakṣa. Inihanda ni Dakṣa ang dakilang pagdiriwang at itinakda ang mapalad na sandali: Caitra śukla trayodaśī, Bhaga-nakṣatra, sa araw ng Linggo. Dumating si Śiva kasama ang malalaking kapulungan ng mga diyos at mga nilalang na mala-diyos. Sumunod ang isang aral na etikal at teolohikal: si Brahmā, nadaig ng pagnanasa, ay nagtangkang masilip ang mukhang natatakpan ni Satī; sa pamamagitan ng usok mula sa ritwal ng apoy, nagtagumpay siya, kaya’t pinagalitan ni Śiva at itinakda ang nararapat na pag-penitensiya. Ang nahulog na binhi ay naging sanhi ng paglitaw ng mga munting ascetic na kasinlaki ng hinlalaki (Vālakhilya), na humiling ng dalisay na pook para sa tapas at nagkamit ng siddhi roon. Sa wakas, itinatag ang kabanalan ng pook: pumayag si Śiva na manatili sa gitna ng vedi kasama ang kanyang kabiyak upang dalisayin ang mga nilalang. Ang pagtanaw sa Kanya sa itinakdang oras ay sinasabing nagpapawi ng kasalanan at nagbibigay ng pagpapala, kabilang ang kaginhawahang panlipunan na kaugnay ng mga ritwal ng pag-aasawa. Sa phalaśruti, ipinangako na ang makikinig nang taimtim at sasamba kay Vṛṣabhadhvaja ay makatatapos ng mga ritwal na may kinalaman sa kasal nang walang hadlang.
Adhyaya 78
रुद्रशीर्षतीर्थमाहात्म्यम् (Rudraśīrṣa Tīrtha Māhātmya)
Ang kabanatang ito ay inilalahad bilang isang diyalogo: tinanong ng mga ṛṣi kung saan nag-tapas si Brahmā at ang mga Vālakhilya; itinuro ni Sūta ang banal na pook sa isang sagradong tanawin ayon sa mga direksiyon, na may luklukan/dambana na tinatawag na Rudraśīrṣa at isang kuṇḍa (banal na lawa). Sumunod ang isang pangyayaring moral at ritwal: isang babaeng Brahmin ang inakusahan ng lihim na ugnayang labag sa dharma; upang patunayan ang kanyang kalinisan, isinagawa niya ang “divya-graha” (pampublikong pagsubok/ordeal) sa harap ng matatanda at ng mga diyos. Ipinaliwanag ni Agni na ang kanyang pagdalisay ay hindi dahil pinahintulutan ang gawa, kundi dahil sa kapangyarihan ng Rudraśīrṣa at sa tubig ng kuṇḍa—kaya ang salaysay ay lumilipat mula sa alitang pansarili tungo sa kabanalan ng lugar. Pinuna ng lipunan ang kalupitan ng asawa, at kasabay nito’y nagbabala ang teksto: sa paligid ng pook ay maaaring gumuho ang dharma ng pag-aasawa, at ang lakas ng lugar ay nagiging mapanganib na “mapagpaluwag” kapag nilalapitan sa pagnanasa at moha sa halip na disiplina. Isang ikalawang halimbawa ang tungkol kay Haring Vidūratha na, dahil sa galit, pinatambakan ang kuṇḍa at sinira ang estruktura. May kontra-sumpa: sinumang magpapanumbalik ng kuṇḍa at templo ay magmamana ng bigat ng karma ng mga paglabag na makalibog na naganap doon—isang hadlang na etikal at matinding pahayag ng masidhing palitan ng punya at pāpa sa banal na pook. Nagtatapos ang kabanata sa utos ng debosyon: sa Māgha Śukla Caturdaśī, sambahin at mag-japa ng pangalang “Rudraśīrṣa” nang 108 ulit, na nangangakong tutuparin ang ninanais, maglilinis ng araw-araw na kasalanan, at magbibigay ng “paramā gati” ayon sa phalaśruti.
Adhyaya 79
Vālakhilya-Muni-Avajñā, Garuḍotpatti, and the Liṅga–Kuṇḍa Phala (वालखिल्यमुन्यवज्ञा–गरुडोत्पत्तिः–लिङ्गकुण्डफलम्)
Ang adhyāya na ito ay inihaharap bilang ulat ni Sūta sa mga ṛṣi na nagtatanong. Nagsisimula ito sa pagtukoy sa isang tanyag na liṅga sa katimugang bahagi ng banal na pook, na sinasabing nakapaglilinis ng mga kasalanan at paglabag. Isinasalaysay ang sunod-sunod na sanhi: sa maayos na yajña ni Dakṣa, ang mga pantas na Vālakhilya ay may pasan na samidh (mga panggatong na patpat) upang tumulong, ngunit naharang ng isang lubak na puno ng tubig sa daan. Si Indra (Śakra), patungo sa handog, ay nakitang nahihirapan sila ngunit dahil sa pagmamataas at pag-uusisa ay tumalon lamang sa hadlang, kaya napahiya ang mga pantas. Tumugon ang mga ṛṣi sa pamamagitan ng panatang ritwal: gamit ang mga mantrang Atharvan at isang banal na kalaśa sa loob ng maṇḍala, lumikha sila ng isang “Śakra” na kapalit; sumunod ang masasamang palatandaan para kay Indra, kaya humingi siya ng payo kay Bṛhaspati. Ipinaliwanag ni Bṛhaspati na ang mga tanda ay bunga ng paglapastangan sa mga ascetic. Lumapit si Indra kay Dakṣa, at nakipagkasundo si Dakṣa sa mga pantas: ang kapangyarihang isinilang ng mantra ay hindi mawawala, ngunit ililihis upang ang lilitaw na nilalang ay maging si Garuḍa—ang bantog na sasakyan ni Viṣṇu—hindi isang karibal na Indra. Nagtatapos ang kabanata sa pagkakasundo at sa pahayag ng phala: ang pagsamba sa liṅga at pagganap ng homa sa kaugnay na kuṇḍa, may pananampalataya man o sa di-makasariling niṣkāma na paraan, ay nagbibigay ng ninanais na bunga at bihirang tagumpay na espirituwal, at nagtuturo ng wastong asal sa paglalakbay-dambana: huwag hamakin ang brāhmaṇa at ṛṣi.
Adhyaya 80
Suparṇākhyamāhātmya (The Glory of Suparṇa/Garuḍa) — Garuḍa’s Origin, Pilgrimage Quest, and Vaiṣṇava Audience
Binubuksan ng Kabanata 80 sa pagtatanong ng mga pantas tungkol sa naunang pahayag na si Garuḍa, na may pambihirang tejas at vīrya, ay lumitaw dahil sa homa ng mga ṛṣi. Ipinaliwanag ni Sūta ang ugnayang ritwal: isang sagradong sisidlang-tubig (kalaśa) na pinuspos ng mga mantrang Atharvan at ng bisa ng mga Vālakhilya ang dinala ni Kaśyapa, at inutusan niya si Vinatā na inumin ang tubig na nilinis ng mantra upang isilang ang isang makapangyarihang anak. Agad na uminom si Vinatā, naglihi, at isinilang si Garuḍa—kinatatakutan ng mga ahas at kalauna’y nakaugnay sa paglilingkod na Vaiṣṇava bilang vāhana ni Viṣṇu at sagisag sa bandila ng karwahe. Sumunod ang ikalawang usisa: paano nawala at naibalik ni Garuḍa ang kanyang mga pakpak, at paano napasaya si Maheśvara. Ipinakilala ang isang kaibigang brāhmaṇa mula sa angkan ni Bhṛgu na naghahanap ng karapat-dapat na mapapangasawa para sa anak na si Mādhavī; binuhat ni Garuḍa ang mag-anak sa mahabang paghahanap sa buong daigdig, at sa paglalakbay ay itinuturo na ang pamantayang putol-putol—ganda, lahi, yaman, at iba pa—ay kulang kung hiwalay sa buo at pinagsamang kabutihang-asal. Humantong ang paglalakbay sa banal na heograpiya: dumating sila sa pook na may presensiyang Vaiṣṇava at nakatagpo si Nārada, na nagturo sa Hāṭakeśvara-kṣetra kung saan nananahan si Janārdana sa anyong jalśāyī sa takdang panahon. Sa tindi ng tejas na Vaiṣṇava, pinaalalahanan nina Garuḍa at Nārada ang brāhmaṇa na manatili sa malayo; nagsagawa sila ng mga paggalang at pinagkalooban ng darśana. Isinalaysay ni Nārada ang daing ng Daigdig kay Brahmā tungkol sa pasaning tila daṇḍa dahil sa pag-usbong ng mapanupil na puwersa (gaya ni Kaṃsa at iba pa), at hiniling ang pagbaba ni Viṣṇu upang ibalik ang balanse. Pumayag si Viṣṇu, at nagwakas ang bahaging ito nang tanungin niya si Garuḍa sa layon ng pagparito—paghahanda sa susunod na salaysay.
Adhyaya 81
माधवी-शापकथा तथा शाण्डिली-ब्रह्मचर्य-प्रसङ्गः (Mādhavī’s Curse Episode and the Śāṇḍilī Brahmacarya Discourse)
Sa Adhyāya 81 ay umuusad sa mga patong-patong na pag-uusap. Isinalaysay ni Garuḍa ang isang kaibigang brāhmaṇa mula sa angkan ni Bhṛgu at ang anak nitong si Mādhavī, na hindi matagpuan ang nararapat na mapapangasawa; kaya nakiusap si Garuḍa kay Viṣṇu, sapagkat Siya lamang ang kapantay sa kagandahan at kabutihang-asal. Hiniling ni Viṣṇu na dalhin ang dalaga upang makita Niya mismo, at tinugunan ang pangamba tungkol sa ningning ng pagka-diyos. Pagkaraan, lumitaw ang tensiyon sa loob ng tahanan at ritwal: inakala ni Lakṣmī na ang paglapit ng dalaga ay isang paghamon, kaya nagbitaw Siya ng sumpa na magiging “aśvamukhī” (mukhang kabayo) si Mādhavī. Nagdulot ito ng pagkabigla sa mga tao at pagkapoot ng mga brāhmaṇa. May isang tinig na brāhmaṇa na nagpaliwanag na ang simpleng pakiusap sa salita ay hindi pa katumbas ng tunay na katayuang mag-asawa; kaya dapat unawain ang hangganan ng sumpa at ang ugnayang magbubunga sa mga susunod na kapanganakan. Pagkatapos, napansin ni Garuḍa ang isang pambihirang matandang babae sa tabi ni Viṣṇu; sinabi ni Viṣṇu na siya si Śāṇḍilī, bantog sa kaalaman at sa brahmacarya (banal na pagpipigil at kalinisan). Nang magsalita si Garuḍa nang may pagdududa at pagkiling tungkol sa kababaihan at pagnanasa ng kabataan, agad dumating ang bunga: naglaho ang kanyang mga pakpak at siya’y naparalisa—isang babala tungkol sa kapangyarihan ng pananalita, pagkiling, at kawalang-galang sa birtud ng mga ascetic.
Adhyaya 82
Garuda’s Atonement and the Merit of Worship at the Supaṛṇākhyā Shrine (गरुडप्रायश्चित्तं सुपर्णाख्यदेवमाहात्म्यं)
Inilalahad ng kabanatang ito ang aral sa tatlong malinaw na yugto. Una, napansin ni Viṣṇu ang di-inaasahang panghihina ni Garuḍa—nalaglag ang kanyang mga pakpak—kaya’t inusisa niya ang sanhi na higit sa lakas ng katawan. Ikalawa, nilapitan ni Viṣṇu ang babaeng ascetic na si Śāṇḍilī. Ipinaliwanag niyang ang pangyayari ay isang pagpigil na idinulot ng tapas-śakti (kapangyarihan ng pag-aayuno at pagninilay) bilang tugon sa pangkalahatang paghamak sa kababaihan; naganap ito sa pamamagitan ng pasya ng isip, hindi sa pisikal na pananakit. Ninais ni Viṣṇu ang pakikipagkasundo, ngunit itinakda ni Śāṇḍilī ang lunas: sambahin si Śaṅkara (Śiva), sapagkat ang pagbabalik ng lakas ay nakasalalay sa biyaya ni Śiva. Ikatlo, isinagawa ni Garuḍa ang pangmatagalang mga panata: pagsunod sa diwang Pāśupata, mga austerity gaya ng cāndrāyaṇa at iba’t ibang kṛcchra, pagligo nang tatlong ulit araw-araw, disiplina ng pagligo sa abo, pagbigkas ng Rudra-mantra, at pormal na pūjā na may mga handog. Sa huli, pinagkalooban siya ni Maheśvara: paninirahan sa tabi ng liṅga at agarang pagbabalik ng mga pakpak at ningning na maka-diyos. Nagtatapos ang kabanata sa pahayag ng gantimpala: kahit ang may dungis na asal ay maaaring maiangat sa tuloy-tuloy na pagsamba; pinupuri ang darśana tuwing Lunes; at ang prāyopaveśana (pag-aayuno hanggang kamatayan bilang panata) sa dambanang iyon ay sinasabing pumipigil sa muling pagsilang.
Adhyaya 83
सुपर्णाख्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Supaṇākhya Shrine)
Isinalaysay ni Sūta ang isang sinaunang kababalaghan na iniingatan sa tradisyong Purāṇiko. Ang haring si Veṇu ng dinastiyang Solar ay inilalarawang palagiang masama ang asal: hinahadlangan ang pagsamba at mga handog na yajña, kinukumpiska ang mga kaloob para sa mga brāhmaṇa, sinasaktan ang mahihina, binabaligtad ang katarungan sa pagprotekta sa mga magnanakaw, at ipinag-uutos na siya ang sambahin bilang pinakamataas. Bunga ng karma, tinamaan siya ng matinding ketong at gumuho ang kanyang angkan; walang tagapagmana at walang kakampi, pinalayas siya at nagpagala-gala nang nagugutom at nauuhaw. Nang marating niya ang prāsāda/templong Supaṇākhya sa loob ng banal na kṣetra, doon siya namatay sa matinding pagod at sa di-sinasadyang pag-aayuno. Dahil sa kapangyarihan ng pook, nagkamit siya ng anyong makalangit, sumakay sa sasakyang panglangit at nakarating sa kaharian ni Śiva, pinararangalan ng mga apsaras, gandharva, at kinnara. Tinanong ni Pārvatī si Śiva kung sino ang bagong dating at anong gawa ang naghatid sa gayong gantimpala; ipinaliwanag ni Śiva na ang pagpanaw sa loob ng mapalad na santuwaryo—lalo na sa kalagayang tulad ng prāyopaveśa (pagtigil sa pagkain)—ay nagdudulot ng pambihirang kapalarang espirituwal. Pinalawak pa ang pahayag: maging mga insekto, ibon, at hayop na mamatay sa loob ng prāsāda ay naliligtas ayon sa lohika ng salaysay. Namangha si Pārvatī; mula noon, ang mga naghahangad ng mokṣa ay dumarayo mula sa malayo upang magsagawa ng prāyopaveśana nang may pananampalataya at makamit ang sukdulang tagumpay. Nagtatapos ang kabanata sa pagtukoy sa kuwentong ito bilang “tagapuksa ng lahat ng kasalanan” sa māhātmya ng Śrīhāṭakeśvara-kṣetra.
Adhyaya 84
Mādhavī’s Transformation at Hāṭakeśvara-kṣetra (माधवी-रूपपरिवर्तन-प्रसङ्गः)
Hiniling ng mga pantas ang masusing salaysay tungkol kay Mādhavī—itinuturing na tila kapatid na kaugnay ni Viṣṇu—kung paano siya nagkaroon ng mukhang kabayo at paano niya isinagawa ang kanyang pag-aayuno at pagninilay. Isinalaysay ni Sūta na matapos tumanggap ng banal na pahiwatig na may kaugnayan kay Nārada, nakipagpulong si Viṣṇu sa mga deva hinggil sa paglusong sa daigdig upang pagaanin ang pasanin ng Daigdig at lipulin ang mapaniil na kapangyarihan. Sa panahon ng Dvāpara, inilahad ang mga kapanganakan sa sambahayan ni Vasudeva: ang Diyos ay isinilang kay Devakī; si Balabhadra kay Rohiṇī; at si Mādhavī kay Suprabhā, ngunit lumitaw na may anyong nagbago (mukhang kabayo) na nagdulot ng dalamhati sa pamilya at pamayanan. Dahil walang manliligaw na tumanggap sa kanyang anyo, naawa si Viṣṇu at dinala si Mādhavī kasama si Baladeva sa Hāṭakeśvara-kṣetra upang magsagawa ng mahigpit na pagsamba. Sa pamamagitan ng mga panata, mga handog, at pag-aalay sa mga Brahmin, pinasaya ni Viṣṇu si Brahmā at pinagkalooban ng biyaya: si Mādhavī ay magiging mapalad ang mukha at tatawaging Subhadrā, kilala bilang minamahal ng asawa at ina ng mga bayani. Ipinag-utos din ang pagsamba sa buwan ng Māgha sa araw na Dvādaśī gamit ang pabango, bulaklak, at mga pamahid; ipinangako ang gantimpala, pati sa mga babaeng iniwan o walang anak kung sasamba nang may debosyon sa sunod-sunod na tatlong araw. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti: ang taimtim na pagbasa o pakikinig ay nagpapalaya sa kasalanan, kahit yaong nagawa sa loob lamang ng isang araw.
Adhyaya 85
Mahalakṣmī’s Restoration from the Gajavaktra Form (गजवक्त्रा-महालक्ष्मी-माहात्म्य / Narrative of Curse, Tapas, and Boon)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong tanong at sagot: tinanong ng mga ṛṣi si Sūta tungkol sa bunga ng sumpa (śāpa) na ibinigay ni Padmā kay Mādhavī, at lalo na kung paanong si Kamalā/Lakṣmī—na isinumpa ng nagngangalit na brāhmaṇa—ay nag-anyong gajavaktra (may mukhang elepante) at pagkaraan ay muling nagkamit ng mapalad na mukha. Isinalaysay ni Sūta ang agarang pagbabagong dulot ng sumpa at ang utos ni Hari (Viṣṇu) na manatili siya sa anyong iyon hanggang sa wakas ng yugto ng Dvāpara, saka lamang maibabalik sa pamamagitan ng kapangyarihang banal. Nagsagawa si Lakṣmī ng matinding tapas: palagiang pagligo sa tatlong takdang oras (trikāla-snāna) sa kṣetra at walang pagod na pagsamba kay Brahmā araw at gabi. Pagkaraan ng isang taon, nalugod si Brahmā at nag-alok ng biyaya; hiningi ni Lakṣmī ang pagbabalik lamang ng dati niyang mapalad na anyo. Ipinagkaloob ni Brahmā ang pagpapanumbalik at idinagdag pa ang titulong “Mahālakṣmī” para sa banal na pook na ito, na nagtatatag ng natatanging pagkakakilanlan ng pagsamba sa tīrtha. Sa pahayag ng phala: ang mga debotong sumasamba sa kanya sa anyong gajavaktra ay magkakamit ng kapangyarihang makalupa, na magiging haring tulad ng “panginoon ng mga elepante”; at ang sumasamba sa ikalawang araw, tumatawag sa “Mahālakṣmī” kasama ang Śrīsūkta, ay pinangakuang malaya sa karalitaan sa loob ng pitong kapanganakan. Nagtatapos ang salaysay sa pagbabalik ng Devī sa kinaroroonan ni Keśava, pinagtitibay ang ugnayang Vaiṣṇava habang pinananatili ang papel ni Brahmā bilang tagapagkaloob ng biyaya at tagapagpahintulot ng tīrtha.
Adhyaya 86
सप्तविंशतिका-दुर्गा माहात्म्यम् (Glory of Saptaviṃśatikā Durgā and the Regulation of Lunar Fortune)
Inilalahad ng kabanatang ito ang pinagmulan ng isang tīrtha na nakasentro sa Diyosa Saptaviṃśatikā, na iniuugnay sa dalawampu’t pitong nakṣatra (mga tahanan ng buwan). Isinalaysay ni Sūta na ang mga anak na babae ni Dakṣa—na binibilang bilang mga nakṣatra at pinakasal kay Soma—ay nagdanas ng dalamhati sapagkat si Rohiṇī ang tumatanggap ng labis na pag-ibig. Ang iba pang mga anak na babae, na nakaramdam ng kamalasan at pagkapabayaan, ay nagsagawa ng matinding austeridad sa kṣetra, itinatag ang pagsamba kay Durgā, at naghandog nang tuluy-tuloy. Nalugod ang Diyosa at nagkaloob ng biyaya: pagbabalik ng saubhāgya (pagpapala at kagandahang-palad sa pag-aasawa) at pag-alis ng pagdurusang dulot ng pagtalikod ng asawa. Pagkaraan, pinalawak ang aral sa mga tuntunin ng vrata: pagsamba sa ika-14 na araw na may pag-aayuno at debosyon; isang taong disiplina na may iisang layon; at tiyak na pagpipigil sa pagkain, gaya ng pag-iwas sa maalat/alkalino, bilang tanda ng kaseryosohan sa panata. Itinakda rin ang panahon: sa buwang Aśvina, maliwanag na kalahati, ika-9 na araw, pagsamba sa hatinggabi ay nagdudulot ng matindi at pangmatagalang auspiciousness. Isinisingit din ang mitolohiya ng buwan: tinanong ni Śūlapāṇi si Dakṣa tungkol sa karamdaman ni Soma (rājayakṣmā); ipinaliwanag ni Dakṣa ang kanyang sumpa; at inayos ni Śiva ang balanse ng sansinukob sa pag-uutos na pantay na mahalin ni Soma ang lahat ng asawa, kaya lumitaw ang pagdami at pagliit ng buwan (waxing at waning). Nagtatapos ang kabanata sa pagpapatunay na nananatili ang Diyosa sa kṣetra bilang tagapagkaloob ng saubhāgya sa kababaihan, at sa pag-uutos na bigkasin nang may kalinisan sa ika-8 araw upang makamtan ang biyayang iyon.
Adhyaya 87
Somaprāsāda-māhātmya (Glory of the Lunar Temple)
Sa Kabanata 87, isinalaysay ni Sūta ang isang mapalad na santuwaryo ni Soma (ang Buwan) na sinasabing ang pagtanaw pa lamang ay nakapapawi ng mga pātaka (mabibigat na kasalanan). Tinanong ng mga ṛṣi kung paano naging natatanging kanlungang pinagsasaluhan (samāśraya) ng mga diyos si Candramā. Sumagot si Sūta sa pamamagitan ng paliwanag na kosmolohikal at pang-ritwal: ang daigdig ay inaalala bilang “Somamaya”; ang mga halamang-gamot at mga pananim ay puspos ng Soma; at ang mga diyos ay nasisiyahan sa pamamagitan ni Soma. Maging ang mga handog na Soma gaya ng Agniṣṭoma ay nakasalig sa prinsipyong ito. Pagkaraan, tumuon ang kabanata sa wastong asal-panrelihiyon sa pagtatayo ng prāsāda para sa Buwan: ang tamang pagtutugma sa kalendaryo (Somavāra at iba pang palatandaang mapalad) at ang layuning nililinis ng pananampalataya ay nagpapalawak ng gantimpalang-banal, samantalang ang maling pagtatayo ay nagbabadya ng masamang bunga. Sa huli, binanggit na iilan lamang ang Somaprāsāda—itinayo nina Ambārīṣa, Dhandhumāra, at Ikṣvāku—na nagpapakita ng pambihira nito, at nagtatapos sa phalaśruti na ang pagbigkas o pakikinig ay sumisira sa kasalanan.
Adhyaya 88
अम्बावृद्धामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Ambā-Vṛddhā (Protective Goddesses of Hāṭakeśvara-kṣetra)
Nagsisimula ang kabanata sa pagtatanong ng mga Ṛṣi kay Sūta na ipaliwanag ang tungkol kay Ambā–Vṛddhā, na naunang nabanggit bilang isa sa apat na lokal na diyos na tagapangalaga, at ang pinagmulan ng kanyang yātrā (paglalakbay-pananampalataya) at prabhāva (banal na kapangyarihan). Isinalaysay ni Sūta na nang itatag ni Haring Camatkāra ang lungsod, apat na diyos ang itinindig sa pamamagitan ng ritwal upang maging pananggalang. Sa angkan ng hari, dalawang babae—si Ambā at ang isa pang tinatawag na Vṛddhā—ay ikinasal sa hari ng Kāśī ayon sa mga ritong Veda. Nang mapatay ang hari sa digmaan laban sa mga Kālayavana, ang dalawang balo ay nagtungo sa Hāṭakeśvara-kṣetra at nagsagawa ng matagal na pag-aayuno at pagsamba sa Diyosa, na may layuning ipagtanggol at iganti ang kanilang asawa laban sa mga kaaway. Sa rurok ng kanilang austeridad, mula sa handog-apoy ay lumitaw ang mabagsik na pagpapakita ng Diyosa, at sumunod ang napakalaking hukbo ng mga “Ina” na maraming anyo—masinsing inilalarawan ang mga mukha, mga kamay at paa, mga sasakyan, mga sandata, at mga gawi—na nagtaboy, lumipol at “lumamon” sa mga kaaway at winasak ang kanilang lupain, bago bumalik sa kanilang kinalalagyan. Humiling ang mga hukbo ng pagkain at paninirahan; itinakda nina Ambā at Vṛddhā ang mga pagbabawal at kundisyong etikal-ritwal, na inilalahad bilang kung sino ang nagiging “maaaring kainin,” bilang hanggahan ng wastong asal ng tao. Nagtatapos ang salaysay sa pagtatayo ng hari ng maringal na tahanan para sa mga Diyosa, at sa pahayag ng bunga: ang pagtanaw sa kanilang mukha sa bukang-liwayway, ang pagsamba sa simula at wakas ng mga gawain, at ang pag-aalay sa mga tiyak na tithi ay nagdudulot ng proteksiyon, ninanais na kaganapan, at buhay na “walang tinik” (walang hadlang).
Adhyaya 89
Śrīmātuḥ Pādukā-māhātmya (Glory of the Divine Pādukās in Hāṭakeśvara-kṣetra)
Isinasalaysay ng Kabanata 89 ang isang krisis sa Hāṭakeśvara-kṣetra at ang paglutas nito sa pamamagitan ng ritwal at aral na panrelihiyon. Ayon kay Sūta, sa mga tahanan ng mga Brahmana ay nagsimulang maglaho ang mga bata tuwing gabi; ang mga nilalang na makalangit ay gumagala upang hanapin ang “siwang” (chidra) na nagiging daan ng kapinsalaan. Lumapit ang mga Brahmana kay Ambā (ang Ina-Diyosa) nang may paggalang, inilahad ang mga pagdukot sa gabi at humingi ng pag-iingat, at nagbabantang lilikas kung walang kaginhawaan. Naantig si Ambā sa habag; hinampas niya ang lupa at nabuo ang isang yungib (guhā), at doon niya itinatag ang kaniyang banal na pādukā (mga sandalyas/banal na bakas ng paa). Nagtakda siya ng hangganan: ang mga diyos na tagapaglingkod ay manatili sa loob, at sinumang lumabag dahil sa pagkabalisa ay mahuhulog sa katayuang makadiyos. Nang itanong ng mga diyos kung sino ang magsasagawa ng pagsamba at handog, sinabi ni Ambā na ang mga yogin at mga deboto ang sasamba, at itinakda ang pagkakasunod ng mga alay (kabilang ang karne at alak) sa pādukā, na may pangakong bihirang siddhi. Nang lumaganap ang ganitong pagsamba, humina ang mga siklong Vedic gaya ng agniṣṭoma; nabahala ang mga diyos sa pagkawala ng kanilang bahagi sa mga sakripisyo at dumulog kay Maheśvara. Pinagtibay ni Śiva ang di-malalabag na kalagayan ni Ambā at naglatag ng “madaling paraan”: nagpalitaw siya ng isang maningning na dalaga at itinuro rito ang mantra at pamamaraan upang mapanatili ang pagsamba sa pādukā sa pamamagitan ng linya ng pagmamana. Sa phalaśruti, ipinahayag na ang pagsamba sa pādukā—lalo na kung isinasagawa ng kamay ng isang dalaga at ang masusing pakikinig sa mga takdang araw ng buwan (lalo na caturdaśī at aṣṭamī)—ay nagdudulot ng ligaya sa daigdig, kabutihan pagkamatay, at sa huli ay “pinakamataas na kalagayan.”
Adhyaya 90
वह्नितीर्थोत्पत्तिः (Origin of Vahni/Agni Tīrtha) — Chapter 90
Hiniling ng mga ṛṣi kay Sūta na ipaliwanag ang pinagmulan at kadakilaan ng Agnitīrtha at Brahmatīrtha. Isinalaysay ni Sūta na sa paghahari ni Haring Śaṃtanu ay nagkaroon ng matinding tagtuyot sapagkat pinigil ni Indra ang ulan, dahil sa inaakalang di-wastong pagmamana ng trono. Kumalat ang taggutom at gumuho ang buhay-yajña at mga banal na gawain. Si Ṛṣi Viśvāmitra, dahil sa matinding gutom, ay nagluto ng karne ng aso; natakot si Agni na maiugnay sa ipinagbabawal na pagkain kaya umurong Siya mula sa daigdig. Hinahanap ng mga deva si Agni; isang elepante, isang loro, at isang palaka ang nagsiwalat ng Kanyang pinagtataguan, kaya sila’y isinumpa—nagbago ang kanilang tinig/dila—dahil sa pagbubunyag. Sa huli, si Agni ay sumilong sa isang malalim na imbakan ng tubig sa kapatagan ng Hāṭakeśvara, at namatay ang mga nilalang sa tubig dahil sa init. Hinarap ni Brahmā si Agni at ipinaliwanag ang Kanyang kailangang-kailangan sa kosmos (yajña → araw → ulan → pagkain → mga nilalang), at namagitan kay Indra upang bumalik ang pag-ulan. Ipinagkaloob ni Brahmā ang biyaya na ang pook na iyon ay kikilalaning Vahnitīrtha/Agnitīrtha. Itinatakda ng kabanata ang paliligo sa umaga, japa ng Agni-sūkta, at debosyonal na darśana bilang daan sa meritong katumbas ng Agniṣṭoma at pagwasak ng naipong kasalanan. Itinatampok din ang ritwal na Vasoḥ-dhārā (tuloy-tuloy na pag-aalay ng ghee) bilang mahalaga sa pagkakaganap ng mga ritong śānti, pauṣṭika, at vaiśvadeva, para sa kasiyahan ni Agni at katuparan ng ninanais ng nag-aalay.
Adhyaya 91
अग्नितीर्थप्रशंसा (Agni-tīrtha Praise and the Devas’ Consolation)
Isinalaysay ni Sūta na pinayapa ni Pitāmaha (Brahmā) ang nagngangalit na Pāvaka (Agni) at pagkaraan ay umurong. Ang mga nagtipong deva—pinangungunahan nina Śakra, Viṣṇu, at Śiva—ay nagbalik sa kani-kanilang tahanan sa mga daigdig. Naitatag si Agni sa banal na gawi ng agnihotra ng mga pangunahing dvija, tumatanggap ng mga handog (havis) ayon sa wastong ritwal. Doon ay inilarawan ang paglitaw ng dakilang Agni-tīrtha, at ang bunga nito: ang sinumang maligo roon sa umaga ay mapapalaya sa mga kasalanang nagmumula sa araw (dinaja). Sa pag-alis ng mga deva, lumapit ang mga nagdurusa—sina Gajendra, Śuka, at Maṇḍūka—na nagsabing isinumpa sila ni Agni “dahil sa inyo” at humihingi ng lunas hinggil sa kanilang dila (jihvā). Pinaginhawa sila ng mga deva: kahit magbago ang dila, mananatili ang kakayahan at tatanggapin pa sa harap ng mga hari; si Maṇḍūka na ginawang “walang dila” ng apoy ay pinangakuang magkakaroon ng paraan ng pagbigkas na magpapatuloy kahit siya’y ‘vijihva’.
Adhyaya 92
ब्रह्मकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmakuṇḍa Māhātmya (Glorification of Brahma-Kuṇḍa)
Sa Kabanata 92 na isinalaysay ni Sūta, lumilipat ang salaysay mula sa Agnitīrtha tungo sa pinagmulan at kadakilaan ng Brahmakuṇḍa. Sinasabi na ang pantas na si Mārkaṇḍeya ang nagtatag ng kuṇḍa: inanyayahan at iniluklok niya si Brahmā at lumikha ng isang imbakan ng dalisay at banal na tubig. Kasunod nito ang tuntuning pang-ritwal: sa buwan ng Kārttika, kapag ang buwan ay nasa Kṛttikā (Kṛttikā-yoga), dapat isagawa ang Bhīṣma-vrata/Bhīṣma-pañcaka, maligo sa mapalad na tubig, at sambahin muna si Brahmā (Padmayoni) at pagkatapos si Viṣṇu (Janārdana/Puruṣottama). Ipinapahayag sa phalaśruti ang bunga sa muling pagsilang at mga lokang mararating: kahit ang isang śūdra ay makakamit ang mas mataas na kapanganakan, at ang brāhmaṇa na tumutupad sa panata ay makararating sa Brahmaloka. Bilang patunay, isinasalaysay ang isang pastol ng baka (paśupāla) na nakinig sa aral ni Mārkaṇḍeya, tumupad sa panata nang may pananampalataya, namatay sa takdang panahon, at muling isinilang sa tahanang brāhmaṇa na may jātismara (alaala ng nakaraang buhay). Dahil sa pag-ibig sa dating mga magulang, isinagawa niya ang mga ritwal sa libing para sa dating ama; nang tanungin ng mga kamag-anak, ipinaliwanag niya ang nakaraang kapanganakan at ang sanhi—ang panata at pagsamba—ng kanyang pagbabago. Nagtatapos ang kabanata sa pagbanggit ng kasikatan ng kuṇḍa sa hilagang dako at sa pag-uulit na ang paulit-ulit na pagligo roon ay nagdudulot ng paulit-ulit na marangal na pagsilang, lalo na ng vīpratva para sa brāhmaṇa na nagsasagawa.
Adhyaya 93
गोमुखतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Gomukha Tīrtha Māhātmya—Account of the Glory of Gomukha)
Inilalarawan ng kabanatang ito ang pinagmulan, pagtatago, at muling paglitaw ng Gomukha-tīrtha sa loob ng Hāṭakeśvara-kṣetra. Isinalaysay ni Sūta ang isang himalang naganap sa pook: sa isang araw na may mapalad na ayos ng kalendaryo, isang bakang uhaw ang bumunot ng kumpol ng damo at mula roon ay sumirit ang tubig, lumawak hanggang maging malaking lawa habang maraming baka ang uminom. Isang pastol na may malubhang karamdaman ang lumusong at naligo; agad na nawala ang sakit at nagningning ang katawan. Kumalat ang balita at ang lugar ay nakilala bilang “Gomukha”. Tinanong ng mga ṛṣi kung bakit may ganitong tubig; saka ikinuwento ni Sūta ang tapas ni Haring Ambarīṣa para sa anak na may kuṣṭha, na ipinaliwanag bilang bunga ng karma mula sa brahma-hatyā sa nakaraang buhay—ang di-sinasadyang pagpatay sa isang brāhmaṇa na napagkamalang manlulusob. Nalugod si Viṣṇu, pinadaloy ang tubig ng Jāhnavī (Gaṅgā) mula sa ilalim ng lupa sa pamamagitan ng isang maselang siwang at iniutos ang paglulubog; gumaling ang anak at ang siwang ay itinago. Sa kalaunan, muling nahayag sa lupa ang tubig sa pamamagitan ng pangyayaring “gomukha”. Binibigyang-diin din ang mga bunga: ang pagligo nang may bhakti ay nakapapawi ng pāpa at ilang karamdaman; ang pag-aalay ng śrāddha sa rehiyong Hāṭakeśvara ay pagtupad sa tungkulin sa mga ninuno. Itinatangi ang pagligo sa bukang-liwayway ng Linggo bilang may tiyak na ginhawang panggagamot, at pinagtitibay na mabisa rin sa ibang araw kung may debosyon.
Adhyaya 94
लोहयष्टिमाहात्म्य (The Glory of Paraśurāma’s Iron Staff)
Sa kabanatang ito, sinasagot ni Sūta ang tanong ng mga pantas tungkol sa isang pambihirang nagniningning na tungkod na bakal (lohayaṣṭi) na nasa banal na kṣetra. Isinalaysay ni Sūta na si Paraśurāma (Rāma Bhārgava), matapos gampanan ang mga ritwal gaya ng paggalang sa mga ninuno at habang patungo sa dagat upang maligo, ay pinayuhan ng mga naninirahang ṛṣi at brāhmaṇa na bitawan ang kaniyang palakol (kuṭhāra). Ang payo ay ukol sa dharma at pag-iisip: hangga’t nasa kamay ang sandata, nananatili ang posibilidad ng galit, kaya hindi ito angkop sa isang tumupad na sa panata. Ipinahayag ni Paraśurāma ang pangamba sa pamamahala ng karahasan: kung iiwan niya ang palakol, maaaring may kumuha at gumamit nang masama, at dahil hindi niya matitiis ang paglapastangan, ang taong iyon ay magiging karapat-dapat parusahan. Kaya nagkaroon ng kasunduan: sa kahilingan ng mga brāhmaṇa, binasag niya ang palakol at hinubog ito bilang tungkod na bakal, at ibinigay sa kanila upang ingatan at ipagtanggol. Nangako ang mga brāhmaṇa na iingatan at sasambahin ito, at binigkas ang phalāśruti: ang mga haring nawalan ng kaharian ay muling makakamit ang kapangyarihan; ang mga mag-aaral at brāhmaṇa ay magkakamit ng mataas na kaalaman, maging ng ganap na pagkaalam; ang mga walang anak ay magkakaroon ng supling; at may natatanging gantimpala ang pagsamba na may pag-aayuno, lalo na sa ika-14 na araw ng madilim na kalahati ng buwang Āśvina. Umalis si Paraśurāma; nagtayo ang mga brāhmaṇa ng dambana at nagtatag ng regular na pagsamba, kaya mabilis na natutupad ang mga ninanais. Sa wakas, sinasabing ang palakol ay unang nilikha ni Viśvakarman mula sa di-nasisirang bakal na pinuspos ng naglalagablab na kapangyarihan ni Rudra.
Adhyaya 95
अजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Ajāpāleśvarī Māhātmya: The Glory of the Goddess Installed by King Ajāpāla)
Inilalahad ng kabanatang ito, sa salaysay ni Sūta, ang pinagmulan at bisa ng pagsamba kay Ajāpāleśvarī sa isang tīrtha na may malinaw na aral sa dharma. Nababalisa si Haring Ajāpāla sa pinsalang dulot ng mapaniil na pagbubuwis, ngunit batid din niyang kailangan ang yaman ng kaharian upang mapangalagaan ang mga nasasakupan; kaya nagpasya siyang magtatag ng “kahariang walang tinik” sa pamamagitan ng tapas, hindi sa pagpisil ng buwis. Kumonsulta siya kay Vasiṣṭha tungkol sa isang pook na mabilis magbunga at madaling makapagpasaya kay Mahādeva at sa mga diyos; itinuro siya sa Hāṭakeśvara-kṣetra, kung saan mabilis masiyahan si Caṇḍikā (ang Devī). Isinagawa ng hari ang mahigpit na pagsamba: brahmacarya, kalinisan, takdang pagkain, at pagligo nang tatlong ulit bawat araw. Ipinagkaloob ng Devī ang mga sandatang may kaalamang banal at mga mantra upang pigilan ang krimen, supilin ang mabibigat na kasalanang moral (gaya ng paglabag sa asawa ng iba), at mapangasiwaan ang mga karamdaman; kaya nabawasan ang takot, lumiit ang kasamaan, at tumaas ang kagalingan ng lipunan. Nang humina ang kasalanan at sakit, tila nawalan ng gawain ang saklaw ni Yama kaya nagtipon ang mga diyos sa pagninilay. Namagitan si Śiva sa pag-anyong tigre, na nagbunsod sa pagtatanggol ng hari; pagkatapos ay naghayag Siya, pinuri ang pambihirang pamamahalang dharmika, at iniutos na umalis ang hari at reyna patungong Pātāla sa Hāṭakeśvara, at sa takdang panahon ay isauli ang mga kaloob sa banal na tubig ng Devī-kuṇḍa. Nagtatapos ang kabanata sa paniniwalang nananatili roon si Ajāpāla, hindi tumatanda at hindi namamatay, patuloy na sumasamba kay Hāṭakeśvara, at ang paglalagak sa Devī ay nananatiling matibay na sandigan ng kabanalan. May tagubilin din: ang pagsamba sa Śukla Caturdaśī at pagligo sa kuṇḍa ay nagdudulot ng matibay na pag-iingat at kagalingang pangkalusugan, kabilang ang pagbawas ng mga karamdaman.
Adhyaya 96
अध्याय ९६ — दशरथ-शनैश्चरसंवादः, रोहिणीभेद-निवारणम्, राजवापी-माहात्म्यम् (Chapter 96: Daśaratha–Śanaiścara Dialogue; Prevention of Rohiṇī-Disruption; Glory of Rājavāpī)
Ang Kabanata 96 ay isang pagsasalaysay ni Sūta sa mga ṛṣi na pinagsasama ang talaangkanan ng mga hari, pagtataguyod ng banal na pook, at isang aral na kosmolohikal at etikal. Matapos bumaba si Haring Ajapāla sa Rasātala, ang kanyang anak ang naghari at pinuri dahil sa pambihirang paglapit sa kabanalan at sa pagpapanatili ng katatagan ng daigdig, na may motibong tila “napagtagumpayan” niya si Śanaiścara. Sa lokal na satkṣetra, kinalugdan ni Viṣṇu/Nārāyaṇa ang pagtatayo ng maringal na gusali at ang paglikha ng tanyag na balon/lawa na tinawag na Rājavāpī. Itinatakda ang tiyak na gantimpala: ang pagsasagawa ng śrāddha sa Rājavāpī sa ikalimang araw ng buwan—lalo na sa panahon ng pretapakṣa—ay nagdudulot ng dangal sa lipunan at biyayang espirituwal. Pagkaraan, hiniling ng mga ṛṣi ang paliwanag kung paano napigil si Śanaiścara sa “pagbasag” ng karwahe ni Rohiṇī, sapagkat ayon sa mga astrologo ito’y magbubunga ng labindalawang taong matinding tagtuyot at taggutom, pagbagsak ng kaayusan, at pagkaputol ng mga sakripisyong Vedic. Si Haring Daśaratha, mula sa Sūryavaṃśa at anak ni Aja, ay humarap kay Śanaiścara gamit ang palasong banal na pinatibay ng mantra at inutusan siyang lisanin ang landas ni Rohiṇī alang-alang sa kapakanan ng bayan at dharma. Namangha si Śanaiścara, kinilala ang di-pa-nangyayaring gawa, ipinaliwanag ang mapanganib na motibo ng kanyang titig, at nagkaloob ng biyaya. Hiningi ni Daśaratha ang mga proteksiyong pagbubukod: ang mga nagpapahid ng langis sa araw ni Śanaiścara at ang mga nagbibigay ng linga (sesame) at bakal ayon sa kakayahan ay dapat maligtas sa pighati; gayundin, ang mga gumagawa ng pampayapang ritwal na may sesame homa, panggatong, at mga butil ng bigas sa araw na iyon ay pagkakalooban ng mas mahabang pag-iingat. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti: ang palagiang pagbasa o pakikinig nito ay nagpapahinto sa pagdurusang dulot ni Śanaiścara.
Adhyaya 97
दशरथकृततपःसमुद्योगवर्णनम् (Daśaratha’s Resolve for Austerities to Obtain Progeny)
Isinalaysay ni Sūta na matapos ang isang pambihirang gawa ni Haring Daśaratha, lumapit si Indra (Śakra) upang purihin ang walang kapantay na nagawa ng hari at mag-alok ng biyaya. Hindi kayamanan o pananakop ang hiningi ni Daśaratha, kundi isang pangmatagalang pagkakaibigan kay Indra—isang matibay na pakikipag-alyansa sa lahat ng tungkuling ayon sa dharma. Ipinagkaloob ito ni Indra at hiniling na dumalo ang hari nang palagian sa kapulungan ng mga deva; araw-araw, matapos ang mga ritwal sa dapithapon, tumutupad si Daśaratha at nakikinig sa musikang makalangit, sumasaksi sa sayaw, at nakaririnig ng mga salaysay na nagbibigay-aral mula sa mga devarṣi. Sa tuwing umaalis ang hari, ang kanyang upuan ay winisikan ng tubig na panlinis (abhyukṣaṇa) bilang paulit-ulit na ritwal. Kalaunan, ipinaalam ni Nārada ang dahilan; dahil sa pag-uusisa, hinarap ni Daśaratha si Indra, nangangambang ang pagwiwisik ay tanda ng nakatagong kasalanan. Inisa-isa niya ang maaaring pagkukulang: pananakit sa mga brāhmaṇa, kawalang-katarungan sa paghatol, kaguluhan sa lipunan, katiwalian, pagpapabaya sa mga humihingi ng kanlungan, at pagkukulang sa mga handog at ritwal. Sumagot si Indra na walang kasalukuyang kapintasan sa katawan ng hari, sa kaharian, sa angkan, sa sambahayan, o sa mga lingkod; ang nalalapit na demerito ay ang kalagayang “walang anak na lalaki,” na itinuturing na utang sa mga ninuno (pitṛ-ṛṇa) na humahadlang sa mas mataas na hantungan. Kaya ang pagwiwisik ay isang pag-iingat na ritwal na may kaugnayan sa mga ninuno. Pinayuhan ni Indra ang hari na magsikap para sa supling upang matupad ang kaganapan ng mga ninuno at maiwasan ang pag-urong. Bumalik si Daśaratha sa Ayodhyā, ipinagkatiwala ang pamamahala sa mga ministro, at nagsagawa ng matinding austeridad para sa isang anak, na may payong magtungo sa Kārttikeyapura kung saan ang kanyang ama ay dating nag-tapas at nagkamit ng ninanais na tagumpay.
Adhyaya 98
राजस्वामिराजवापीमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Royal Well ‘Rājavāpī’ and its Merit-Discourse)
Isinalaysay ni Sūta ang pagdating ni Haring Daśaratha sa Hāṭakeśvara-kṣetra matapos siyang paalisin ng mga ministro. Sa taimtim na debosyon, nilibot niya ang mga banal na pook: sinamba ang Diyosa na itinindig ng kanyang ama, naligo sa mapalad na tubig, dinalaw ang mga pangunahing dambana, naligo sa maraming tīrtha, at nagkaloob ng mga handog at limos. Ipinagawa niya ang isang templo ni Viṣṇu (ang Cakrī), nagluklok ng imaheng Vaiṣṇava, at nagtayo ng malinaw na balon/stepwell (vāpi) na pinuri ng mga sādhus. Sa pook ng tubig na iyon, nagsagawa siya ng matinding tapas sa loob ng sandaang taon. Pagkaraan, nagpakita si Janārdana (Viṣṇu), nakasakay sa Garuḍa at napalilibutan ng mga deva-gaṇa, at nag-alok ng biyaya. Humiling si Daśaratha ng mga anak na lalaki upang mapalawak ang angkan; nangako si Viṣṇu na isisilang Siya sa bahay ng hari sa apat na anyo at inutusan siyang bumalik at mamuno nang makatarungan. Tinawag ang balon na “Rājavāpī,” at itinakda ang isang panata: ang pagligo at pagsamba sa ikalimang araw ng buwan (pañcamī), kasunod ang śrāddha sa loob ng isang taon, ay sinasabing nagbibigay ng anak na lalaki sa walang supling. Nagtatapos ang salaysay sa pag-uugnay ng biyayang ito sa pagsilang ng apat na anak ni Daśaratha—Rāma, Bharata, Lakṣmaṇa, Śatrughna—at sa isang anak na babae na ibinigay kay Haring Lomapāda, pati sa pagpapatuloy ng paghahari. Binabanggit din ang alaala ng mga templong kaugnay ni Rāma, gaya ng Rāmeśvara, Lakṣmaṇeśvara, at ang paglalagak ni Sītā.
Adhyaya 99
Rāma–Lakṣmaṇa Saṃvāda, Devadūta-Sandeśa, and Durvāsā-Āgamanam (Chapter 99)
Sa Kabanata 99, nagaganap ang isang diyalogong nagpapalinaw. Tinanong ng mga ṛṣi si Sūta tungkol sa tila salungatan: dati’y sinabing sabay dumating at sabay tumungo sa gubat sina Rāma, Sītā, at Lakṣmaṇa, ngunit may pahayag ding si Rāma ay nagtatag ng Rāmeśvara at mga kaugnay na pagtatayo “doon” sa ibang panahon. Ipinaliwanag ni Sūta na magkaibang araw at pagkakataon ang tinutukoy, at pinagtibay na ang kabanalan ng kṣetra ay nananatili at hindi humihina. Pagkaraan, lumipat ang salaysay sa huling yugto ng paghahari. Si Rāma, naapektuhan ng panunuligsa ng bayan, ay namuno nang may pagpipigil at kalinisan ng asal (tahasang binanggit ang brahmacarya), at nakipag-usap nang lihim sa isang devadūta na may dalang utos ni Indra—inaanyayahan si Rāma na bumalik sa daigdig ng mga diyos matapos maganap ang misyon ng paglipol kay Rāvaṇa. Naputol ang lihim na usapan sa pagdating ni Durvāsā, gutom matapos ang panata; hinarap ni Lakṣmaṇa ang suliraning dharma sa pagitan ng pag-iingat sa utos ng hari tungkol sa pagkapribado at pag-iwas sa sumpa sa angkan. Pinili niyang ipabatid kay Rāma, kaya nakapasok at naasikaso ang banal na pantas. Pinauwi ni Rāma ang sugo na may pangakong ipagpapaliban, tinanggap si Durvāsā sa arghya at pādya, at pinakain ng sari-saring handog—ipinapakita na ang paghahari ay may pananagutan sa utos ng langit at sa pag-angkin ng mga asceta, sa pamamagitan ng dharma at pagkamapagpatuloy.
Adhyaya 100
Lakṣmaṇa-tyāga at Sarayū and the Ethics of Royal Truthfulness (लक्ष्मणत्यागः सरयूतटे)
Isinasalaysay sa Kabanata 100 ang isang krisis ng dharma: matapos umalis ang rishi na si Durvāsas, lumapit si Lakṣmaṇa kay Rāma na may dalang tabak at humiling na siya’y ipapatay, upang manatiling buo ang naunang pangako ni Rāma at ang katotohanan ng isang hari. Naalala ni Rāma ang sariling panata at nabagabag sa loob, kaya’t sumangguni siya sa mga ministro at sa mga brāhmaṇa na bihasa sa dharma. Napagpasyahan na hindi literal na pagpatay ang dapat gawin kundi sapilitang pag-alis at pagtalikod: iniutos ni Rāma na lisanin ni Lakṣmaṇa ang kaharian agad at ipinagbawal ang muling pagkikita, sapagkat para sa mga sādhū, ang pagtalikod ay katumbas ng kamatayan. Tahimik na umalis si Lakṣmaṇa nang hindi nagpapaalam sa pamilya, nagtungo sa pampang ng Sarayū, nagsagawa ng paglilinis, umupo sa yogic na tindig, at pinalaya ang kanyang tejas/sarili sa pamamagitan ng “pintuan ng Brahman” (yogic na paglabas). Bumagsak na walang buhay ang kanyang katawan sa tabing-ilog. Matinding nanaghoy si Rāma, inalala ang mga paglilingkod at pag-iingat ni Lakṣmaṇa sa gubat; ngunit pinayuhan siyang magpakatatag at magsagawa ng mga ritwal. Isang tinig mula sa langit ang pumigil: para sa nakatatag sa brahma-jñāna at pormal na pagtalikod, hindi nararapat ang homa at pagsusunog sa bangkay; ipinahayag nitong si Lakṣmaṇa ay nakarating sa tahanan ni Brahman sa pamamagitan ng yogic na pag-alis. Tumanggi si Rāma na umuwi nang wala si Lakṣmaṇa, nagsalita tungkol sa pagluklok kay Kuśa sa pamamahala, at ibinaling ang isip sa mga ugnayang-hari—lalo na kay Vibhīṣaṇa sa Laṅkā at sa mga vānarā—upang magpayo at maiwasan ang kaguluhan sa hinaharap. Pinag-uugnay ng kabanata ang banal na pook ng Sarayū, ang etika ng panatang-hari, at ang mga pamantayan ng ritwal para sa mga nagtalikod sa mundo.
Adhyaya 101
सेतुमध्ये श्रीरामकृतरामेश्वरप्रतिष्ठावर्णनम् (Rāma’s Installation of the Rāmeśvara Triad in the Midst of the Setu)
Isinalaysay ni Sūta na matapos magpalipas ng gabi, sa bukang-liwayway ay umalis si Rāma sakay ng Puṣpaka vimāna kasama ang mga pangunahing vānarā tulad nina Sugrīva, Suṣeṇa, Tārā, Kumuda, Aṅgada at iba pa. Mabilis silang nakarating sa Laṅkā at muling dinaanan ang mga pook na naging saksi sa naunang digmaan. Nakilala ni Vibhīṣaṇa ang pagdating ni Rāma; lumapit siya kasama ang mga ministro at mga tagasunod, nagpatirapa, at buong paggalang na tinanggap si Rāma sa Laṅkā. Sa palasyo ni Vibhīṣaṇa, inalok kay Rāma ang ganap na pagsuko ng kaharian at mga usaping pang-sambahayan; humingi si Vibhīṣaṇa ng tagubilin. Si Rāma, nagdadalamhati para kay Lakṣmaṇa at nakatuon sa pag-alis patungo sa banal na daigdig, ay nagbigay ng payong dharma at pamamahala: ang kapalaran ng hari ay maaaring makalasing; manatiling walang pagmamataas, parangalan ang mga deva (Śakra/Indra at iba pa), at magtakda ng hangganan—huwag hayaang tumawid ang mga rākṣasa sa Setu ni Rāma upang manakit ng tao, at ituring ang mga tao bilang nasa ilalim ng pag-iingat ni Rāma. Nabahala si Vibhīṣaṇa na sa darating na Kali-yuga, daragsa ang mga peregrino para sa darśana at dahil sa ginto, at maaaring magbunsod ito ng paglabag ng rākṣasa at kasalanan. Upang pigilan ito, ginamit ni Rāma ang mga palaso upang putulin ang isang tanyag na bahagi sa gitna, kaya bumagsak sa dagat ang isang tuktok na may tanda at isang umbok na may dalang liṅga, at naging daanang di-malalampasan. Nanatili si Rāma nang sampung gabi, isinalaysay ang mga pangyayari sa digmaan, at saka tumulak patungo sa kanyang lungsod; sa dulo ng Setu ay itinatag niya si Mahādeva at, sa śraddhā, iniluklok ang “Rāmeśvara triad” sa simula, gitna, at wakas ng Setu, bilang tuntunin ng pagsamba para sa pangmatagalang paglalakbay-dambana.
Adhyaya 102
Hāṭakeśvara-kṣetra-prabhāvaḥ (The Glory of Hāṭakeśvara and the Foundations of Rāmeśvara–Lakṣmaṇeśvara)
Isinalaysay ni Sūta ang pangyayaring naganap habang si Rāma ay naglalakbay pabalik sa kanyang tahanan sakay ng Puṣpaka-vimāna. Biglang tumigil at hindi na umusad ang karwaheng panghimpapawid, kaya nagtanong si Rāma at inutusan si Hanūmān (Vāyusuta) na magsiyasat. Iniulat ni Hanūmān na sa ibaba mismo ay naroon ang mapalad na kṣetra ng Hāṭakeśvara, pook na sinasabing kinaroroonan ni Brahmā at tinitirhan ng mga banal na pangkat—mga Āditya, Vasu, Rudra, Aśvin, at iba pang nilalang na siddha; dahil sa siksik na kabanalan nito, hindi makalampas ang Puṣpaka. Bumaba si Rāma kasama ang mga vānarā at rākṣasa, siniyasat ang mga tīrtha at mga dambana, naligo (may banggit sa isang kuṇḍa na nagbibigay-katuparan ng hiling), nagsagawa ng mga ritwal ng paglilinis at mga handog para sa mga ninuno, at nagmuni-muni sa pambihirang bisa ng kṣetra. Nagpasya siyang magtatag ng isang liṅga ayon sa naunang halimbawa na iniuugnay kay Keśava, at upang gunitain si Lakṣmaṇa na inilarawang umakyat sa langit; ninais din niya ang isang nakikitang mapalad na anyo kasama si Sītā. Itinayo ni Rāma nang may debosyon ang limang prasāda, at ang iba ay nagtatag din ng kani-kanilang liṅga. Sa phalaśruti, sinasabi na ang palagiang darśana tuwing umaga ay nagdudulot ng bunga na katulad ng pakikinig sa Rāmāyaṇa, at ang pagbigkas ng mga gawa ni Rāma sa Aṣṭamī at Caturdaśī ay may gantimpalang maihahambing sa Aśvamedha. Pinag-iisa ng kabanata ang banal na heograpiya, lohika ng pagtatatag ng templo, ritwal na pagsasagawa, at aral ng kabutihang-loob sa isang mapagtuturong alamat.
Adhyaya 103
Ānarttīya-taḍāga Māhātmya and Kārttika Dīpadāna (आनर्त्तीयतडाग-माहात्म्यं तथा कार्तिकदीपदानम्)
Ang Kabanata 103 ay isang salaysay na nakabatay sa tanong at sagot tungkol sa mga banal na pagtatatag at sa kanilang bisa sa ritwal at asal sa loob ng isang kṣetra. Hiniling ng mga ṛṣi kay Sūta ang mas malawak na paliwanag hinggil sa mga liṅga na itinayo ng mga vānara at rākṣasa; inihanay ni Sūta ang pook ayon sa direksiyon: si Sugrīva, matapos maligo sa Bālamaṇḍanaka, ay nagtatag ng Mukha-liṅga; ang iba pang pangkat ng vānara ay nagtayo pa ng mga Mukha-liṅga; sa kanluran, ang mga rākṣasa ay nagtatag ng mga liṅgang may apat na mukha; at sa silangan, si Rāma ay nagtatag ng limang-prāsāda na sinasabing pumupuksa ng kasalanan. Sa timog ay may kūpikā na nagpapadalisay malapit sa Ānarttīya-taḍāga, at may tiyak na tuntunin sa panahon: ang śrāddha sa Dakṣiṇāyana ay nagdudulot ng gantimpalang tulad ng Aśvamedha at pag-angat ng mga ninuno; ang pag-aalay ng ilawan sa buwan ng Kārttika ay pumipigil sa pagbagsak sa mga tinukoy na impiyerno at nag-aalis ng mga pighati gaya ng pagkabulag sa iba’t ibang kapanganakan. Sa pag-uudyok ng mga ṛṣi, ipinakilala ni Sūta ang di-masukat na kaluwalhatian ng Ānarttīya-taḍāga at inilipat ang salaysay sa pagkikita ni Rāma at Agastya. Isinalaysay ni Agastya ang pangitain sa gabi: isang nilalang na naglalakbay sa himpapawid (dating haring Śveta, pinuno ng Ānarta) na sa mga gabi ng Dīpotsava ay paulit-ulit na kinakain ang sarili niyang nabubulok na katawan mula sa lawa, at saka pansamantalang nagkakapaningin—isang buhay na talinghaga ng bunga ng karma. Ipinagtapat ng hari ang mga pagkukulang: hindi pagbibigay (lalo na ng pagkain), mapanlamang na pagkamkam ng mga hiyas, at pagpapabaya sa pagprotekta; ipinaliwanag ni Brahmā na dito nagmula ang gutom at pagkabulag kahit sa mas mataas na daigdig. Itinakda ni Agastya ang lunas na etikal at ritwal: ialay ang kuwintas na may hiyas bilang ‘anna-niṣkraya’ (kabayarang pagkain), magtatag ng maka-bhakti na pag-aalay ng ilawang ratna-dīpa sa Kārttika para kay Dāmodara, at sambahin si Yama/Dharma-rāja at magbigay ng linga at itim na munggo (urad) na may brāhmaṇa-tarpaṇa. Napawi ang gutom ng hari, luminis ang paningin, at nakamtan niya ang Brahma-loka sa bisa ng tīrtha. Sa wakas, pinagtitibay na ang sinumang maligo at mag-alay ng ilawan sa lawa sa Kārttika ay mapapalaya sa kasalanan at pararangalan sa Brahma-loka; ang pook ay kinikilalang Ānarttīya-taḍāga kasama ang kaugnay na Viṣṇu-kūpikā.
Adhyaya 104
Rākṣasa-liṅga-pratiṣṭhā, Kuśa–Vibhīṣaṇa-saṃvāda, and the Tri-kāla Worship of Rāmeśvara
Sa Kabanata 104 ng Nāgara Khaṇḍa, inilalahad ang isang salaysay na nag-uugnay sa pamamahala at banal na paglalakbay sa loob ng diskursong tīrtha. Tinanong ng mga ṛṣi si Sūta tungkol sa kadakilaan at mga bunga ng mga liṅga na itinindig ng mga rākṣasa nang may debosyon. Isinalaysay ni Sūta ang krisis: ang makapangyarihang rākṣasa mula Laṅkā ay paulit-ulit na dumarating sa kanlurang bahagi ng kapatagan ng Hāṭakeśvaraja, nilalapa ang mga manlalakbay at naninirahan, at nagkakalat ng lagim. Ang mga tumakas ay nagsumbong kay Haring Kuśa sa Ayodhyā na ang mga liṅga na may apat na mukha, na itinayo sa pamamagitan ng rākṣasa-mantra, ay naging paulit-ulit na pang-akit ng mararahas na pagsalakay; maging ang di-sinasadyang pagsamba rito ay sinasabing nagdudulot ng agarang kapahamakan. Kumilos si Kuśa, pinagalitan ng mga brāhmaṇa dahil sa kapabayaan, tinanggap ang pananagutan, at nagpadala ng mahigpit na mensahe kay Vibhīṣaṇa. Nakarating ang sugo sa rehiyong Setu at nalaman na hindi na makatawid sapagkat sira ang tulay. Sa halip, ang patotoo ng mga taga-roon ay nagbigay-diin sa mahigpit na debosyon ni Vibhīṣaṇa: sinasamba niya ang tatlong anyo ng Rāmeśvara sa maghapon—sa bukang-liwayway sa dambanang tarangkahan, sa tanghali sa isang piraso ng Setu sa gitna ng tubig, at sa gabi—kaya’t lumilitaw siyang disiplinadong bhakta, hindi lamang pinunong pampolitika. Dumating si Vibhīṣaṇa, nagpuri kay Śiva sa isang himnong masinsin sa teolohiya (si Śiva bilang kabuuan ng mga diyos at nananahan sa lahat ng nilalang, gaya ng apoy sa kahoy at ghee sa curd), at nagsagawa ng maringal na pūjā na may bulaklak, palamuti, at musika. Nang marinig ang paratang ni Kuśa, inamin niyang nangyari ang pinsala nang hindi niya nalalaman, inusisa at isinumpa ang mga salarin na rākṣasa upang mapunta sa abang kalagayang gutom, at nangakong magpapatupad ng pagpipigil. Sumunod ang suliranin: hinihikayat ng sugo na bunutin ang mapanganib na mga liṅga, ngunit iginiit ni Vibhīṣaṇa ang naunang panata kay Rāma at ang tuntuning ang liṅga—mabuti man o sira—ay hindi dapat ilipat. Nalutas ito sa praktikal na utos ni Kuśa: sa halip na “ilipat,” tabunan at punuin ng lupa ang mga pook upang mapahupa ang mapaminsalang bisa habang iginagalang ang pagbabawal sa paglipat. Itinakda rin ni Kuśa ang isang sistemang etikal ng bunga para sa mga isinumpang nilalang (kaugnay ng pagkukulang sa śrāddha at maling pagbibigay/pagkain), at nagpadala ng paghingi ng tawad kay Vibhīṣaṇa sa mabibigat na salita, muling pinagtibay ang tiwala. Nagtapos ang salaysay sa mga handog, pagkakasundo, at muling pagpapatatag ng sagradong espasyo sa pamamagitan ng wastong pagsamba at pananagutan ng hari.
Adhyaya 105
राक्षसलिङ्गच्छेदनम् (Rākṣasa-liṅga-cchedanam) — “The Episode of the Severed/Damaged Rākṣasa Liṅgas”
Isinalaysay ni Sūta ang sunod-sunod na pangyayari sa isang sandaling panahong pangkalendaryo (binanggit ang pag-iral ng araw sa Tulā), nang ang isang dating banal na pook na kaugnay ng mga paglitaw ng liṅga ay napuno at natabunan ng alikabok at latak. Sa pagkakakubli ng mga liṅga, muling nagkaroon ng kṣema—kapayapaan at kaligtasan—ang kṣetra, at pati ang ibang mga daigdig ay napasailalim sa ganitong pag-iingat, sapagkat nawala sa paningin ang mga palatandaang lantad. Sa sumunod na ikot ng panahon, dumating si Haring Bṛhadaśva mula sa Śālva-deśa. Nang makita niya ang malawak na lupang walang palasyo, nagpasiya siyang magtayo. Tinipon niya ang maraming manggagawa at iniutos ang malalim na paglilinis at paghuhukay. Sa paghuhukay, lumitaw ang napakaraming liṅga na may apat na mukha. Sa harap ng lupang punô ng makapangyarihang anyong sagrado, biglang bumagsak at namatay ang hari, at namatay rin ang mga manggagawang naroon. Mula noon, walang mortal ang nangahas magtayo ng palasyo roon, ni maghukay man ng lawa o balon, dahil sa takot at paggalang. Sa gayon, ang pagbabawal sa lugar ay naging alaala ng sagradong panganib at pagkamapagpugay sa loob ng salaysay ng tīrtha ng Hāṭakeśvara-kṣetra.
Adhyaya 106
Luptatīrthamāhātmya-kathana (Theological Account of Lost Tīrthas)
Nagtanong ang mga ṛṣi tungkol sa mga tīrtha at liṅga na naging “lupta” (naitago/nawala) sapagkat napuno ang lupa ng alikabok at ng mga preta. Sumagot si Sūta na di-mabilang na mga banal na pook ang natabunan, at itinampok ang mahahalagang halimbawa: ang Cakratīrtha (kung saan inilagak ni Viṣṇu ang cakra) at ang Mātṛtīrtha (kung saan itinatag ni Kārttikeya ang mga Banal na Ina), pati ang pagbanggit sa mga dakilang angkan ng hari at ng mga pantas na ang kanilang āśrama o liṅga ay sinasabing napasailalim sa pagkakakubli. Pagkaraan, lumipat ang salaysay sa isang krisis sa pamamahala ng lupain: sinikap ng mga preta na punuin ang lupa sa pamamagitan ng “ulan ng alikabok,” ngunit isang malakas na hangin—kaugnay ng mapagkalingang presensya ng mga Ina—ang nagpalipad sa alikabok kaya hindi mapuno ang lupa. Dumulog ang mga preta kay Haring Kuśa, at ang hari ay nagpupugay kay Rudra. Ipinaliwanag ni Rudra na ang pook ay binabantayan ng mga Ina; may ilang liṅga na naitatag sa rākṣasa-mantra at mapanganib hawakan, maging makita man lamang (na waring nagtatakda ng mga ipinagbabawal na lugar). Sinabi rin niyang hindi dapat bunutin ang mga imahen dahil sa mga hangganang itinatakda ng śāstra at sa pagiging “nakapirmi” ng liṅga. Upang maiwasan ang kapahamakan sa mga ascetic at brahmin, inutusan ni Rudra ang mga Ina na lisanin ang kanilang kasalukuyang himpilan. Pumayag sila, ngunit humiling ng kapantay na banal na tahanan sa loob ng parehong kṣetra, sapagkat si Skanda ang nagluklok sa kanila. Ipinagkaloob ni Rudra ang kani-kaniyang tirahan sa pamamagitan ng pamamahagi sa kanila sa animnapu’t walo (aṣṭaṣaṣṭi) Rudra-kṣetra, kung saan tatanggap sila ng higit na mataas na pagsamba. Nang makalipat ang mga Ina, nagtagumpay ang mga preta na punuin ang lupain ng alikabok nang tuluy-tuloy, at si Rudra ay naglaho sa paningin. Tinutukoy ng kolopon na ito ang Nāgarakhaṇḍa, Hāṭakeśvara-kṣetra-māhātmya, adhyāya 106, hinggil sa mga “nawawalang” tīrtha.
Adhyaya 107
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्राह्मणचित्रशर्मलिङ्गस्थापनवृत्तान्तवर्णनम् (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya: Account of Brāhmaṇa Citraśarman’s Liṅga Installation)
Nagbubukas ang kabanata sa pagtatanong ng mga ṛṣi kay Sūta tungkol sa tanyag na animnapu’t walong banal na kṣetra (aṣṭaṣaṣṭi) na kaugnay ni Śiva at kung paanong nagkatipon ang mga ito sa iisang pook. Isinalaysay ni Sūta ang naunang buhay ng brāhmaṇa na si Citraśarman mula sa angkang Vatsa sa Camatkārapura. Dahil sa bhakti, nagpasya siyang ipamalas ang Hāṭakeśvara-liṅga na sinasabing nakatatag sa Pātāla, at nagsagawa siya ng matagal na tapas. Nagpakita si Śiva, nagkaloob ng biyaya, at inutusan siyang itatag ang liṅga; nagtayo si Citraśarman ng maringal na prāsāda at araw-araw na sumamba ayon sa pamamaraang śāstriko, kaya sumikat ang liṅga at dumagsa ang mga manlalakbay-diyos. Nang makita ng ibang brāhmaṇa ang biglang pagtaas ng kanyang dangal, nagkaroon sila ng inggit at tunggalian; nagsagawa rin sila ng matinding tapas upang pumantay, hanggang sa umabot sa krisis na naghanda silang pumasok sa apoy dahil sa pagkadismaya. Namagitan si Śiva at tinanong ang kanilang hiling; hiniling nila na ang kabuuan ng mga banal na kṣetra/liṅga ay maipamalas doon upang mapawi ang kanilang sama ng loob. Tumutol si Citraśarman, ngunit pinagitna ni Śiva ang usapan: ipinaliwanag Niya ang mas malawak na layunin—sa Kali-yuga, malalagay sa panganib ang mga tīrtha kaya ang mga banal na pook ay hihimlay at magpapakupkop dito—at nangakong pararangalan ang magkabilang panig. Ipinagkaloob kay Citraśarman ang pangmatagalang pagkilala sa kanyang lahi sa mga ritwal (lalo na sa mga tuntunin ng pagbanggit ng pangalan sa śrāddha/tarpaṇa). Ang ibang brāhmaṇa naman ay inutusan na magtayo ng mga prāsāda at magtatag ng mga liṅga ayon sa bawat gotra, kaya nabuo ang animnapu’t walong dambanang maka-Diyos. Ipinahayag ni Śiva ang Kanyang kasiyahan at inilarawan ang pook bilang matatag na kanlungan ng mga kṣetra at pinagmumulan ng “di-nasisirang” bisa ng śrāddha.
Adhyaya 108
अष्टषष्टितीर्थवर्णनम् (Enumeration and Definition of the Sixty-Eight Tīrthas)
Binubuksan ng Kabanata 108 sa paghingi ng mga ṛṣi kay Sūta na muling banggitin, ayon sa pangalan, ang naunang nabanggit na “animnapu’t walo” na mga banal na pook (kṣetra) at iba pang tīrtha, dahil sa pag-uusisa at sa pangangailangang magkaroon ng madaling gamiting talaan. Sumagot si Sūta sa pamamagitan ng paliwanag na teolohikal na nakaugat sa naunang pag-uusap nina Śiva at Pārvatī sa Kailāsa: sa panahon ng Kali, inilalarawan na ang mga tīrtha ay tila umurong sa mga daigdig sa ibaba dahil sa laganap na kasamaan, kaya’t naitanong kung paano mauunawaan at maaabot ang kabanalan. Ibinigay ni Śiva ang teknikal na kahulugan ng “tīrtha” na higit sa heograpiya: ang ina, ang ama, pakikisama sa mga banal, pagninilay sa dharma, pagsunod sa yama–niyama, at ang mga sagradong salaysay ay itinuturing ding tīrtha. Itinuro rin na ang simpleng pagdikit—pagkakita, pag-alaala, o pagligo—ay nakapaglilinis kahit sa mabibigat na paglabag. Binibigyang-diin ng kabanata ang layon: ang pagligo ay dapat gawin nang may debosyon, hindi ligalig ang isip, at nakatuon sa pagsamba kay Maheśvara. Nagtatapos ito sa isang talaang naglilista ng mahahalagang tīrtha/kṣetra sa iba’t ibang panig ng India, bilang saligan ng mga susunod na paliwanag “nang hiwalay at mas malawakan.”
Adhyaya 109
Tīrthas and the Kīrtana of Śiva’s Localized Names (तीर्थेषु शिवनामकीर्तनम्)
Ang adhyāya na ito ay inihahain bilang isang diyalogong Śaiva. Ipinahayag ni Īśvara na naibunyag na Niya ang “kalipunan ng diwa ng mga tīrtha” (tīrthasamuccaya) at pinagtitibay ang Kanyang pag-iral sa lahat ng pook-paglalakbay-dambana para sa kapakanan ng mga diyos at mga deboto. Inilatag Niya ang landas ng kaligtasan: ang taong maliligo sa mga tīrtha, makakakita (darśana) sa diyos, at aawit o bibigkas ng angkop na pangalan ay magkakamit ng bungang patungo sa mokṣa. Humiling si Śrī Devī ng ganap na talaan kung saang tīrtha dapat bigkasin ang alinmang pangalan. Tumugon si Īśvara sa pamamagitan ng katalogong nag-uugnay ng maraming banal na lugar sa mga epitheto/anyo ni Śiva—hal., Vārāṇasī—Mahādeva; Prayāga—Maheśvara; Ujjayinī—Mahākāla; Kedāra—Īśāna; Nepal—Paśupālaka; Śrīśaila—Tripurāntaka. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti: ang pakikinig o pagbigkas sa talaang ito’y sumisira ng mga kasalanan; ang marurunong ay dapat bumigkas sa tatlong panahon (umaga–tanghali–gabi), lalo na ang mga tumanggap ng Śiva-dīkṣā; at kahit ang pag-iingat nito na nakasulat sa bahay ay sinasabing panangga laban sa bhūta/preta, sakit, ahas, magnanakaw, at iba pang kapahamakan.
Adhyaya 110
अष्टषष्टितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Sixty-Eight Tīrthas; the Supreme Eightfold Tīrtha Cluster)
Ang adhyāya na ito ay isang diyalogong teolohikal: tinanong ni Devī kung paano maisasagawa ng tao ang malawakang paglalakbay-dambana sa napakaraming tīrtha, kahit pa mahaba ang buhay, at hiniling niya ang “diwa” (sāra) sa mga tīrtha. Sumagot si Īśvara sa pagtukoy ng walang kapantay na tīrthāṣṭaka—walong pangunahing pook-paglalakbay: Naimiṣa, Kedāra, Puṣkara, Kṛmijaṅgala, Vārāṇasī, Kurukṣetra, Prabhāsa, at Hāṭakeśvara—at sinabi na ang banal na pagligo na may śraddhā roon ay nagbubunga ng gantimpala ng lahat ng tīrtha. Muling nagtanong si Devī tungkol sa pagiging angkop sa Kali-yuga; itinanghal ni Īśvara ang Hāṭakeśvara-kṣetra bilang pinakadakila sa walo, isang pook na pinahintulutan ng Diyos kung saan ang lahat ng kṣetra at iba pang tīrtha ay “naroroon” kahit sa Kali-yuga. Sa wakas, inilatag ni Sūta ang phalaśruti: ang pakikinig o pagbigkas ng buod na ito ay nagbibigay ng kabutihang-loob na tulad ng mula sa snāna, kaya’t ang pagdulog sa teksto ay nagiging kapantay na landas ng ritwal.
Adhyaya 111
दमयन्त्युपाख्याने—दमयन्त्या विप्रशापेन शिलात्वप्राप्तिः (Damayantī Episode—Petrification by a Brāhmaṇa’s Curse)
Sa kabanatang ito, hinihiling ng mga pantas kay Sūta na isa-isahin ang mga gotra o angkan ng mga brāhmaṇa na kaugnay ng mga Śiva-kṣetra at linawin ang bilang at mga detalye. Tumugon si Sūta sa pamamagitan ng pagsasalaysay ng naunang aral: ang hari ng Ānarta na dinapuan ng ketong ay agad gumaling matapos maligo sa Śaṅkha-tīrtha, patunay ng bisa ng tīrtha at ng biyaya ni Śiva. Ninais ng hari na magbalik-loob ng pasasalamat sa mga ascetic, ngunit tumanggi sila sa mga handog na materyal dahil sa disiplina ng hindi pag-aangkin. Umusad ang usapan sa isang aral: ang kawalan ng utang-na-loob ay itinuturing na natatanging mabigat na kasalanan at hindi madaling mapawi. Nang wala ang mga pantas (paglalakbay sa Kārttika patungong Puṣkara), inutusan ng hari si Damayantī na magbigay ng mga alahas sa mga asawa ng mga pantas, sa pag-aakalang ito’y paglilingkod na hindi lalabag sa kanilang mga panata. Ngunit may ilang babaeng ascetic na tumanggap nang may paligsahan, samantalang apat ang tumanggi. Pagbalik ng mga pantas, nakita nilang ang āśrama ay tila “nabago” dahil sa pag-aalahas, kaya sila nagalit at nagbitiw ng sumpa. Agad na naging bato si Damayantī; nagluksa ang hari at nagsikap makipagkasundo. Itinuturo ng kabanata ang hangganan ng debosyonal na pagbibigay at ng kabanalan ng disiplina ng pagtalikod: ang mabuting layon ay maaaring maging adharma kapag nagbubunga ng pagkapit, inggitan, o paglabag sa itinakdang panata.
Adhyaya 112
Ūṣarotpatti-māhātmya (The Māhātmya of the Origin of the Barren Tract) — Damayanty-upākhyāna Continuation
Sa kabanatang ito, sa salaysay ni Sūta, inihaharap ang masinsing pagtalakay sa etika at teolohiya. Animnapu’t walong brāhmaṇa na mga ascetic ang nagbalik na naglalakad, pagod at gutom, at natagpuan ang kanilang mga asawa na biglang nakabihis ng maringal na kasuotan at alahas na wari’y mula sa mga diyos. Nabahala ang mga ascetic at inusisa ang tila paglabag sa asal ng pag-aayuno at pagtalikod; isinalaysay ng mga babae na dumating ang Reyna Damayantī na parang maharlikang tagapagkaloob at naghandog ng mga palamuti. Kinondena ng mga ascetic ang pagtanggap ng kaloob mula sa hari (rāja-pratigraha) bilang lalo nang kapintasan para sa mga tapasvin, at sa galit ay humawak ng tubig sa palad upang maghanda ng sumpa laban sa hari at kaharian. Ngunit namagitan ang mga asawa sa isang salungat na pangangatwiran: ipinagtanggol nila ang pagiging maybahay (gṛhasthāśrama) bilang “pinakamainam” na landas na nakapagbibigay ng kabutihan sa daigdig at sa kabilang-buhay; inalala nila ang mahabang kahirapan sa tahanan ng mga ascetic at humingi ng lupa at kabuhayan mula sa hari, na may banta ng pananakit sa sarili—na magbubunga ng mabigat na pananagutang moral sa mga pantas. Dahil dito, ibinuhos ng mga pantas ang tubig ng sumpa sa lupa; ang natapong tubig ay tila nagsunog sa isang bahagi ng daigdig at lumikha ng isang maalat at tigang na pook (ūṣara) na nananatili, kung saan hindi tumutubo ang pananim at sinasabing maging ang pagsilang ay hindi nagaganap. Sa wakas, itinakda ang bunga: ang śrāddha na isasagawa roon sa buwan ng Phālguna, sa araw ng kabilugan ng buwan na tumapat sa Linggo, ay sinasabing nakapag-aangat sa mga ninuno, kahit sila’y napasailalim sa mabibigat na impiyernong kalagayan dahil sa sariling karma.
Adhyaya 113
अग्निकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् (Agni-kuṇḍa Māhātmya: Account of the Glory of the Fire-Pond) — त्रिजातकविशुद्धये (for the purification/verification regarding Trijāta)
Isinasalaysay ni Sūta ang adhyāya na ito bilang isang teolohikal na pagtalakay na may maraming tagpo. Una, isang hari ang magalang na lumapit sa mga brāhmaṇa na namumuhay na bilang mga maybahay; sa kanilang kahilingan, nagtayo siya ng isang pinatibay na pamayanan na may mga tirahan at mga kaloob na kabuhayan, at sa pamamagitan ng pag-aaruga at pagprotekta ay pinatatag ang kaayusang panlipunan. Pagkaraan, bumabalik ang salaysay sa naunang pangyayari kay Haring Prabhañjana ng Ānarta. Natuklasan ng mga astrologo ang di-mabuting ayos ng mga planeta sa paligid ng isang kapanganakang maharlika at inireseta ang paulit-ulit na mga ritong śānti na isasagawa ng labing-anim na brāhmaṇa. Ngunit kahit naisagawa ang mga ritwal, lalo pang tumindi ang mga kapighatian—karamdaman, pagkawala ng mga hayop, at banta sa kaharian—kaya hinanap ang sanhi. Nagpakita si Agni bilang isang persona at ibinunyag na nadungisan ang ritwal dahil may isang “trijāta” (isang brāhmaṇa na pinagtatalunan ang pinagmulan) sa mga tagapag-officiate. Upang maiwasan ang tuwirang paratang, naglatag si Agni ng pagsusuring paglilinis: ang labing-anim ay maliligo sa isang kuṇḍa na nabuo mula sa “tubig ng pawis” ni Agni; ang marumi ay mamamarkahan ng mga paltos o pagsabog ng butlig (visphoṭaka). Itinatag ang isang kasunduan: ang anyong-tubig na ito ay magiging matatag na paraan ng paglilinis para sa mga brāhmaṇa; ang hindi karapat-dapat na maligo ay mamamarkahan; at ang pagiging lehitimo sa lipunan at ritwal ay mapatutunayan sa pamamagitan ng pagligo at nakikitang kadalisayan. Nagtatapos ang kabanata sa agarang paggaling ng hari matapos ang wastong paglilinis, at sa mga pahayag na parang phalaśruti tungkol sa patuloy na bisa—kabilang ang pagligo sa buwan ng Kārttika at pagkalaya sa ilang kasalanan—na nagtatanghal sa tīrtha bilang pangmatagalang institusyong etikal at ritwal.
Adhyaya 114
नगरसंज्ञोत्पत्तिवर्णनम् / Origin Narrative of the Name “Nagara” (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya)
Isinalaysay ni Sūta ang sunod-sunod na krisis at pagpapanumbalik na nakasentro sa Brahmin na ascetic na si Trijāta. Dahil sa kasalanan ng kanyang ina, dumanas siya ng kahihiyan sa lipunan kaya naghanap ng pagwawasto sa pamamagitan ng matinding tapas at pagsamba kay Śiva sa tabi ng isang bukal. Nagpakita si Śiva, nagkaloob ng biyaya, at nangakong sa hinaharap ay itataas si Trijāta sa hanay ng mga Brahmin sa Cāmatkārapura. Pagkaraan, lumipat ang salaysay sa lungsod: si Kratha, anak ni Devarāta, palalo at padalos-dalos, ay nanakit at pumatay sa batang nāga na si Rudramāla sa araw ng Śrāvaṇa kṛṣṇa-pañcamī malapit sa Nāga-tīrtha. Nagtipon ang mga magulang ng nāga at ang pamayanang ahas; pinamunuan ni Śeṣa ang paghihiganti, nilamon ang nagkasala at winasak ang Cāmatkārapura, kaya naging isang lugar na walang tao at sinakop ng mga ahas, na may pagbabawal sa pagpasok ng mga tao. Sa takot, hinanap ng mga Brahmin si Trijāta at nakiusap na idalangin kay Śiva ang paglipol sa mga ahas. Tumanggi si Śiva sa walang-pinipiling parusa, binigyang-diin ang kawalang-sala ng batang nāga at ang kabanalan ng pañcamī sa buwan ng Śrāvaṇa, kung kailan sinasamba ang mga nāga. Sa halip, ipinagkaloob Niya ang siddha-mantra na “na garaṃ na garaṃ” (tatlong pantig), na nagpapawalang-bisa ng lason at nagpapalayas sa mga ahas; ang mga manatili ay nagiging madaling mapahina. Bumalik si Trijāta kasama ang mga nakaligtas, ipinahayag ang mantra, tumakas o napasuko ang mga ahas, at ang pook ay nakilala bilang “Nagara.” Ayon sa phalaśruti, ang bumibigkas o nakikinig sa salaysay na ito ay lalaya sa takot na dulot ng mga ahas.
Adhyaya 115
त्रिजातेश्वरस्थापनं गोत्रसंख्यानकं च (Establishment of Trijāteśvara and the Enumeration of Gotras)
Ang Kabanata 115 ay isang salaysay na tanong-at-sagot na tila talaan. Tinanong ng mga ṛṣi si Sūta kung sino si Trijāta—ang pangalan, pinagmulan, gotra, at kung bakit siya huwaran kahit minarkahan bilang “trijāta” dahil sa kalagayan ng kapanganakan. Sumagot si Sūta na siya’y nagmula sa angkan ng pantas na Sāṅkṛtya; kilala bilang Prabhāva, tinatawag ding Datta, at may ugnay sa linya ni Nimi. Itinatag ni Trijāta ang banal na pook sa lugar at nagtayo ng mapalad na dambana para kay Śiva na tinawag na Trijāteśvara; sa tuloy-tuloy na pagsamba, narating niya ang langit kasama ang sariling katawan. Pagkaraan ay itinakda ang tuntuning ritwal: ang sinumang tumingin sa diyos na iyon nang may debosyon at magpaligo (abhiṣeka) sa anyo ng diyos sa araw ng viṣuva ay poprotektahan upang hindi na maulit ang kapanganakang “trijāta” sa kanilang lahi. Lumipat ang usapan sa muling pagbubuo ng pamayanan: hiniling ng mga ṛṣi ang mga pangalang gotra na nawala at muling naitatag. Ibinilang ni Sūta ang maraming pangkat ng gotra at bilang (hal. Kauśika, Kāśyapa, Bhāradvāja, Kauṇḍinya, Garga, Hārīta, Gautama, atbp.), inilarawan ang dating pagkawatak dahil sa takot kay Nāgaja at ang muling pagtitipon sa pook na ito. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti: ang pagbigkas o pakikinig sa talaang gotra at pagbanggit sa mga ṛṣi ay pumipigil sa pagkaputol ng lahi, nagpapahupa ng kasalanang lumilitaw sa buong siklo ng buhay, at umiiwas sa pagkalayo sa minamahal.
Adhyaya 116
अम्बरेवती-माहात्म्य (Ambarevatī Māhātmya): स्थापना, शाप-वर, नवमी-पूजा-फल
Sa Kabanata 116, sa anyong tanungan at sagutan, tinanong ng mga ṛṣi si Sūta tungkol sa pinagmulan, kalikasan, at bisa ng bantog na Diyosa Ambarevatī. Isinalaysay ni Sūta ang krisis nang ang mga nāga ay inutusan tungo sa pagwasak ng lungsod, at ang pagdadalamhati ni Revatī (minamahal ni Śeṣa). Sa paghihiganti sa pagkamatay ng anak, nilamon ni Revatī ang isang sambahayang brāhmaṇa; ang kapatid na babaeng ascetic, si Bhāṭṭikā, ay nagbitiw ng sumpa na si Revatī ay kailangang isilang bilang tao sa isang kinukutya o sinisisi na kapanganakan, magkaroon ng asawa, at dumanas ng dalamhating dulot ng angkan. Tinangka ni Revatī na saktan ang ascetic, ngunit hindi tumagos ang makamandag na pangil—nahayag ang lakas ng tapas; nabigo rin ang ibang nāga at umurong sa takot. Nababalisa sa pagdadalantao bilang tao at sa pagkawala ng anyong nāga, pinili ni Revatī na manatili sa kṣetra at sambahin si Ambikā/Ambarevatī sa pamamagitan ng handog, musika, at debosyon. Ipinagkaloob ng Diyosa ang mga biyaya: ang kapanganakang-tao ay para sa layuning banal; muli siyang magiging asawa ni Śeṣa sa anyong Rāma; babalik ang kanyang mga pangil; at ang pagsamba sa kanyang pangalan ay magdudulot ng kagalingan. Hiniling ni Revatī ang pangmatagalang pag-iral sa pook na iyon sa ilalim ng kanyang pangalan at nangakong magsagawa ng pana-panahong pagsambang kaugnay ng nāga, lalo na sa Mahānavamī (Āśvina, maliwanag na kalahati). Sa phalaśruti, sinasabi na ang tapat at malinis na pagsamba kay Ambarevatī sa itinakdang tithi ay pumipigil sa kapahamakan ng angkan sa loob ng isang taon at nag-aalis ng mga pighati mula sa graha, bhūta, at piśāca.
Adhyaya 117
भट्टिकोपाख्यानम् (Bhaṭṭikā’s Legend) and the Origin of a Tīrtha at Kedāra
Ang Kabanata 117 ay isang teolohikong salaysay na nasa anyong tanong-at-sagot. Tinanong ng mga ṛṣi si Sūta kung bakit nalaglag ang makamandag na pangil ng ahas mula sa katawan ni Bhaṭṭikā, at kung ang sanhi ba nito ay tapas (mahigpit na pag-aayuno/penitensiya) o mantra. Isinalaysay ni Sūta na si Bhaṭṭikā ay nabalo nang maaga at nagpatuloy sa matatag na debosyon sa Kedāra, araw-araw na umaawit ng papuri sa harap ng diyos. Dahil sa kagandahan at lakas ng bhakti ng kanyang awit, dumating sina Takṣaka at Vāsuki sa anyong brāhmaṇa; ngunit kalaunan, si Takṣaka ay nagpakita sa nakapanghihilakbot na anyong nāga at dinukot siya patungong Pātāla. Hindi nagpasupil si Bhaṭṭikā sa pamimilit; nanindigan siya sa dharma at nagwika ng sumpang may kundisyon na nag-udyok kay Takṣaka na maghanap ng pakikipagkasundo. Sumunod ay nagkaroon ng alitan sa mga asawa ng nāga dahil sa selos; isang vidyā na pananggalang ang inusal, at nang kumagat ang isang nāginī, nalaglag ang kanyang mga pangil—ito ang pinagmulan ng paliwanag sa unang tanong. Nagbigay pa si Bhaṭṭikā ng sumpa na magpapatao sa mananalakay, at itinakda ang mga susunod na kapalaran: si Takṣaka ay isisilang bilang hari sa Saurāṣṭra, at si Bhaṭṭikā ay muling isisilang bilang Kṣemaṃkarī upang muling magtagpo sila. Pagbalik sa Kedāra, hinarap niya ang pagdududa ng pamayanan tungkol sa kanyang kalinisan. Kusang-loob siyang pumasok sa pagsubok sa apoy; ang apoy ay naging tubig, umulan ng mga bulaklak, at isang banal na sugo ang nagpahayag na siya’y walang bahid. Sa wakas, itinatag ang isang tīrtha na ipinangalan sa kanya, na may pangakong mataas na gantimpalang espirituwal sa mga maliligo roon sa mga pagdiriwang ng Viṣṇu-śayana/bodhana; at nagpatuloy siya sa asetikong pagsamba, naglagay ng anyo ni Trivikrama at kalaunan ay nagtatag ng liṅga ni Maheśvara at isang templo.
Adhyaya 118
Kṣemaṅkarī–Raivateśvara Utpatti and Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya (क्षेमंकरी-रैवतेश्वर-उत्पत्तितीर्थमाहात्म्यवर्णन)
Tinanong ng mga pantas si Sūta tungkol sa pinagmulan ng isang salaysay na panghari na kaugnay ng Saurāṣṭra/Ānarta at kung paanong lumitaw ang kabanalang tulad ng Kedāra sa konteksto ng Himālaya. Isinalaysay ni Sūta ang kapanganakan at pagpapangalan kay Kṣemaṅkarī, na iniuugnay sa “kṣema” — kapakanan at katiwasayan — na sumibol sa kaharian sa gitna ng digmaan at pagkatapon. Sumunod na inilahad ang buhay ni Haring Raivata at ni Kṣemaṅkarī bilang mag-asawa: sagana ang kaharian ngunit walang tagapagmana, kaya’t lumitaw ang pangamba para sa sarili at sa dinastiya. Ipinagkatiwala nila ang pamamahala sa mga ministro at nagsagawa ng matinding tapas, itinatag at sinamba ang Diyosa Kātyāyanī (Mahīṣāsuramardinī). Sa biyaya ng Diyosa, ipinagkaloob sa kanila ang anak na si Kṣemajit, na inilalarawang nagpapalago ng angkan at nagpapasuko sa mga kaaway. Matapos maitatag ang pagmamana at mailuklok ang anak sa paghahari, nagtungo si Raivata sa Hāṭakeśvara-kṣetra, tinalikdan ang natitirang pagkakapit, at nagtatag ng Śiva-liṅga at isang kompleks ng templo. Ang liṅga ay tinawag na Raivateśvara, pinupuri bilang “sarva-pātaka-nāśana,” tagapawi ng lahat ng kasalanan sa pagdarśana lamang. Nagtayo rin si Kṣemaṅkarī ng dambana para sa Durgā na naroon na, at ang Diyosa ay sumikat sa pangalan ni Kṣemaṅkarī. Binibigyang-diin ang isang pagtalima sa kalendaryo: ang pagtanaw sa Diyosa sa ikawalong araw (aṣṭamī) ng maliwanag na kalahati ng Caitra ay sinasabing nagdudulot ng ninanais na tagumpay; at ang mga salaysay na ito ang nagiging papuri at patnubay ng debosyon para sa tīrtha.
Adhyaya 119
Mahīṣa-śāpa, Hāṭakeśvara-kṣetra-tapas, and the Tīrtha-Phala Discourse (महिषशाप-हाटकेश्वरक्षेत्रतपः-तीर्थफलप्रसङ्गः)
Nagbubukas ang kabanata sa pagtatanong ng mga Ṛṣi kay Sūta tungkol sa teolohikong pinagmulan ng papel ni Devī Kātyāyanī bilang pumatay kay Mahīṣa: bakit napasok ng asura ang anyong kalabaw at bakit siya pinaslang ng Devī. Isinalaysay ni Sūta ang pinagmulan: isang daitya na dating guwapo at magiting, na tinawag na “Citra-sama,” ang nahumaling sa pagsakay sa kalabaw at tinalikuran ang iba pang sasakyan. Habang sumasakay malapit sa pampang ng ilog Jahnāvī, natapakan ng kanyang kalabaw ang isang pantas na nagmumuni-muni, nabasag ang samādhi; sa galit dahil sa kawalang-galang at pagputol sa pagninilay, isinumpa ng pantas na maging kalabaw (mahīṣa) siya sa buong buhay. Upang humanap ng lunas, lumapit ang isinumpa kay Śukra, na nagpayong mag-alay ng tanging debosyon kay Maheśvara sa kṣetra ng Hāṭakeśvara, na inilalarawang nagbibigay ng siddhi kahit sa mahihirap na panahon. Matapos ang mahabang tapas, nagpakita si Śiva at nagkaloob ng biyayang may hangganan: hindi mababawi ang sumpa, ngunit ibinigay ang “sukhopāya,” kung saan ang sari-saring kaluguran at mga nilalang ay nagtitipon sa kanyang katawan. Nang hingin niya ang ganap na pagiging di-matitinag, tumanggi si Śiva; sa huli, hiniling niyang mapapatay lamang siya ng isang babae. Ikinabit din ni Śiva ang pagsasagawa ng tīrtha sa mga bunga: ang maliligo nang may pananampalataya at magkakamit ng darśana ay tatamo ng katuparan ng mga layon, pag-alis ng mga hadlang, at pagtaas ng lakas-espirituwal; ang mga karamdaman at lagnat ay sinasabing humuhupa. Pagkaraan, lumipat ang salaysay sa pag-igting ng kapangyarihang pampulitika at pandigma ng daitya: tinipon niya ang mga dānava, sinalakay ang mga deva, at matapos ang mahabang digmaang makalangit, nanghina ang hukbo ni Indra at umurong, kaya pansamantalang nabakante ang Amarāvatī. Pumasok ang mga daitya, nagdiwang, at inangkin ang mga bahagi ng handog sa yajña. Sa bandang huli, binanggit ang pagtatatag ng isang dakilang liṅga at isang estrukturang tulad-templo na inihahambing sa Kailāsa, na lalo pang nagpapabanal sa kṣetra at sa diwa ng tīrtha sa kabanatang ito.
Adhyaya 120
कात्यायनी-प्रादुर्भावः (Manifestation of Kātyāyanī and the Devas’ Armament Bestowal)
Isinalaysay ni Sūta ang isang matinding krisis: ang mga deva na pinamumunuan ni Śakra (Indra) ay natalo sa digmaan, at ang asura na si Mahiṣa ay nagtatag ng paghahari sa tatlong daigdig. Inagaw niya ang lahat ng itinuturing na pinakamainam—mga sasakyan, kayamanan, at mahahalagang ari-arian—kaya lalo pang nagulo ang kaayusang kosmiko. Nagtipon ang mga deva upang pag-usapan ang paglipol sa kanya; dumating si Nārada at inilahad nang detalyado ang pang-aapi ng asura, na lalo pang nagpaalab sa kanilang galit. Ang galit ng mga deva ay naging nagliliyab na liwanag na nagpadilim sa mga direksiyon, tanda ng lakas na may bigat sa moral at sa sansinukob. Dumating si Kārttikeya (Skanda), nagtanong sa sanhi ng kaguluhan, at ipinaalam ni Nārada ang walang-pigil na kayabangan ng mga asura at ang pag-agaw nila sa yaman ng iba. Mula sa pinagsamang rurok ng galit—lalo na kay Skanda at sa mga deva—sumilang ang isang maningning na dalaga na may mga mapalad na tanda; sa pinagmulan ng pangalan, siya ay tinawag na Kātyāyanī. Binigyan siya ng mga deva ng ganap na sandata at pananggalang: vajra, śakti, busog, trident, lubid na panghuli, mga palaso, baluti, espada, at iba pa. Nagpakita siya ng labindalawang bisig upang dalhin ang mga ito at tiniyak na magagawa niya ang layunin. Ipinaliwanag ng mga deva na si Mahiṣa ay hindi matatalo ng mga nilalang, lalo na ng mga lalaki, maliban sa isang babae; kaya siya ang nilikha bilang kinakailangang katapat. Inutusan siyang pumunta sa Bundok Vindhya upang magsagawa ng mahigpit na tapas at palakasin ang tejas; pagkatapos ay ilalagay siya sa unahan laban sa kaaway, sa pag-asang mapupuksa ang asura at maibabalik ang paghahari ng mga deva.
Adhyaya 121
महिषासुरपराजय–कात्यायनीमाहात्म्यवर्णनम् (Defeat of Mahīṣa and the Māhātmya of Kātyāyanī/Vindhyavāsinī)
Isinalaysay ni Sūta ang pangyayaring naganap sa kabundukang Vindhya: ang Devī ay nagsagawa ng mahigpit na tapas, pinigil ang mga pandama at nagmuni-muni kay Maheśvara. Habang tumitindi ang kanyang austeridad, lalo ring sumisiklab ang kanyang tejas at kagandahan; kaya’t iniulat ng mga tiktik ni Mahīṣa ang isang pambihirang dalagang asceta. Dahil sa pagnanasa, lumapit si Mahīṣa kasama ang hukbo at sinubukang hikayatin siya—nag-alok ng paghahari at pag-aasawa—ngunit ipinaliwanag ng Devī ang kanyang banal na layunin: wakasan ang panganib na dulot niya. Sumiklab ang labanan: sinugatan ng Devī si Mahīṣa, pinangalat ang kanyang mga kawal sa pamamagitan ng mga palaso, at sa isang nakapanghihilakbot na halakhak ay nagpakita ng mga katuwang na pangkat-mandirigma na lumipol sa mga asura. Sumugod si Mahīṣa; sumakay ang Devī sa kanya sa digmaan, at ang kanyang leon ang pumigil at nagpaalipin sa kanya, kaya’t hinimok ng mga Deva ang agarang pagpatay. Tinaga niya ang makapal na leeg ni Mahīṣa sa pamamagitan ng tabak, at nagalak ang mga Deva. Pagkaraan, lumitaw ang pagsusumamo: pinuri ni Mahīṣa ang Devī, iginiit na napalaya siya sa isang sumpa, at humingi ng awa. Nagbabala ang mga Deva sa panganib sa kaayusan ng sanlibutan; kaya’t nagpasya ang Devī na hindi na siya papatayin muli, kundi pananatiliin siyang supil at nakagapos bilang walang hanggang pagpigil. Ipinahayag ng mga Deva ang magiging katanyagan niya bilang Vindhyavāsinī at itinuro ang pagsamba—lalo na sa mga araw ng maliwanag na kalahati ng Aśvina—na nagdudulot ng proteksiyon, kalusugan, at tagumpay; nagwakas ang kabanata sa pagbabalik ng kaayusan at sa mga gantimpala ng darśana at pagdiriwang ng mga hari.
Adhyaya 122
केदार-प्रादुर्भावः (Kedāra Manifestation and the Kuṇḍa Rite)
Ang kabanatang ito ay isang diyalogo nina Sūta at ng mga ṛṣi, na lumilihis mula sa mga salaysay ng paglipol sa mga asura tungo sa Kedāra na tagapawi ng kasalanan. Itinanong ng mga pantas kung paanong naitatag ang Kedāra—na sinasabing malapit sa Gaṅgādvāra sa Himalaya. Ipinaliwanag ni Sūta ang “pagkakapanahan ayon sa panahon”: nananatili si Śiva sa rehiyong Himalaya sa mahabang panahon, ngunit sa mga buwang nababalot ng niyebe ay hindi ito marating, kaya may kaakibat na kaayusan sa ibang pook upang magpatuloy ang pagsamba. Muling pumasok ang kuwento sa mitikong kasaysayan: si Indra, na napatalsik ni daitya Hiraṇyākṣa at ng mga kaalyadong pinuno, ay nagsagawa ng matinding tapasya sa Gaṅgādvāra. Nagpakita si Śiva sa anyong mahiṣa (kalabaw), tinanggap ang hiling ni Indra, at winasak ang mga pangunahing daitya; hindi siya masaktan ng kanilang mga sandata. Sa pakiusap ni Indra, nanatili si Śiva sa anyong iyon upang ingatan ang mga daigdig at nagtatag ng isang kuṇḍa na kristal-linaw ang tubig. Inilarawan ang isang teknikal na ritwal: ang debotong nalinis ay tumitingin sa kuṇḍa, umiinom ng tubig nang tatlong ulit ayon sa itinakdang kamay/panig, at gumagawa ng mga mudrā na inuugnay sa linya ng ina, linya ng ama, at sa sarili—upang iayon ang kilos ng katawan sa banal na tagubilin. Itinatag ni Indra ang tuluy-tuloy na pagsamba, pinangalanan ang diyos na “Kedāra” (ang ‘pumupunit/pumapaghati’), at nagtayo ng maringal na dambana. Para sa apat na buwang hindi maakyat ang Himalaya, sinasabing nananahan si Śiva sa Hāṭakeśvara-kṣetra sa Ānarta, mula sa pagpasok ng araw sa Vṛścika hanggang Kumbha; may utos na maglagay ng anyo, magtayo ng templo, at panatilihin ang pagsamba roon. Nagtatapos ang kabanata sa mga pahayag ng gantimpala: ang apat-na-buwang pagsamba ay naglalapit kay Śiva; kahit pagsamba sa labas ng panahon ay nag-aalis ng kasalanan; pinupuri ng mga marurunong sa awit at sayaw; at isang taludtod na sinipi kay Nārada ang nag-uugnay sa pag-inom ng tubig ng Kedāra at pag-aalay ng piṇḍa sa Gayā sa brahmajñāna at paglaya mula sa muling pagsilang. Ang pakikinig, pagbigkas, o pagpapabigkas ay sinasabing sumisira sa bunton ng kasalanan at nag-aangat ng angkan.
Adhyaya 123
शुक्लतीर्थमाहात्म्य — The Glory of Śuklatīrtha (Purificatory Water-Site)
Inilalahad ang kabanatang ito bilang pangangaral ni Sūta tungkol sa “walang kapantay” na Śuklatīrtha, na natutukoy sa pamamagitan ng mga palatandaang puting damong darbha. Malapit sa Cāmatkārapura, isang tagalaba (rajaka) na pangunahing naglilinis ng kasuotan ng mga kilalang brāhmaṇa ang nagkamaling naihagis ang mahahalagang damit sa lawa ng pangkulay na bughaw (Nīlīkuṇḍī/Nīlī). Sa takot sa parusang pagkakagapos o kamatayan, nagsabi siya sa pamilya at naghanda sanang tumakas sa gabi. Humingi ng payo ang kanyang anak na babae sa kaibigang mula sa pamayanang mangingisda (dāśa-kanyā). Itinuro sa kanila ang isang kalapit na imbakan ng tubig na mahirap pasukin. Sinubok ng tagalaba ang tubig sa pamamagitan ng paglalaba sa mga damit na nadungisan ng tina; agad itong naging puting-puti at malinaw, at nang siya’y maligo, ang kanyang itim na buhok ay pumuti rin. Ibinigay niya ang naibalik na mga kasuotan sa mga brāhmaṇa; sila’y nagsiyasat at nagpatunay na maging ang maiitim na bagay at buhok ay napapaputi. Ang matatanda at kabataan ay naligo nang may pananampalataya at tumanggap ng sigla at mapalad na bunga. Isinasalaysay din ang pinagmulan: natakot ang mga deva na magamit ito sa masama kaya tinangka nilang tabunan ng alikabok ang tīrtha, ngunit anumang tumubo roon ay nagiging puti dahil sa kapangyarihan ng tubig. May mga tagubilin sa ritwal: ang pagpapahid ng lupa ng tīrtha (mṛd) sa katawan at pagligo ay nagbibigay ng bunga na katulad ng pagligo sa lahat ng tīrtha; ang tarpaṇa gamit ang darbha at ligaw na linga (sesame) ay nagpapasaya sa mga ninuno at inihahambing sa mataas na handog at śrāddha. Sa wakas, ipinaliliwanag na dinala at inilagay ni Viṣṇu ang Śvetadvīpa rito upang hindi mawala ang kaputian nito kahit sa impluwensiya ng Kali-yuga.
Adhyaya 124
मुखारतीर्थोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Narrative of Mukharā Tīrtha)
Sa kabanatang ito sa Nāgara Khaṇḍa, isinalaysay ni Sūta ang pinagmulan ng Mukharā Tīrtha na nakapaloob sa aral ng wastong asal at pananagutan sa karma. Ipinakikilala ang Mukharā bilang “dakilang tīrtha,” kung saan nakatagpo ng mga bantog na rishi ang isang magnanakaw; ang kanyang pag-abot sa espirituwal na kaganapan sa bandang huli ang naging banal na alaala na nagpatibay sa kabanalan ng pook. Si Lohajaṅgha, isang Brahmin mula sa angkang Māṇḍavya, ay mapagmahal sa magulang at asawa, ngunit dahil sa matagal na tagtuyot at taggutom ay napilitang magnakaw; nililinaw ng teksto na ang pangamba sa pag-iral ay iba sa likas na bisyo, bagaman ang pagnanakaw ay nananatiling kapintasan. Nang dumating sa paglalakbay-panrelihiyon ang Pitong Rishi (kabilang si Marīci), tinakot sila ni Lohajaṅgha. Tumugon ang mga rishi nang may habag, ipinaalala ang bigat ng karma, at pinayuhan siyang itanong kung tatanggapin ba ng kanyang pamilya ang bahagi ng demerito. Pagkatapos niyang tanungin ang ama, ina, at asawa, nalaman niyang ang bunga ng karma ay pasan ng bawat isa; dito siya nagsisi at humingi ng upadeśa. Ibinigay ni rishi Pulaha ang payak na mantra na “jāṭaghoṭeti,” at si Lohajaṅgha ay nag-japa nang tuluy-tuloy, lumubog sa malalim na pagninilay hanggang matakpan ang kanyang katawan ng bunton ng anay (valmīka). Pagbalik ng mga rishi, kinilala nila ang kanyang kaganapan; dahil sa ugnay niya sa valmīka, tinawag siyang Vālmīki, at ang lugar ay nakilala bilang Mukharā-tīrtha. Sa phalaśruti, sinasabing ang sinumang maligo roon sa buwan ng Śrāvaṇa nang may pananampalataya ay lilinisin sa kasalanang mula sa pagnanakaw; at ang debosyon sa rishi-anyo na nananahan doon ay nakapagpapalago rin ng kakayahang makata, lalo na sa araw ng aṣṭamī.
Adhyaya 125
सत्यसन्धनृपतिवृत्तान्तवर्णनम् — The Account of King Satyasaṃdha (and the Karṇotpalā/Gartā Tīrtha Frame)
Ipinakilala ni Sūta ang Karṇotpalā-tīrtha bilang isang bantog na banal na pook; ang pagligo roon ay iniuugnay sa pag-iwas sa “viyoga,” o mapait na paghihiwalay sa karanasan ng tao. Pagkaraan, lumipat ang salaysay sa Haring Satyasaṃdha ng angkan ng Ikṣvāku at sa kanyang pambihirang anak na babae na si Karṇotpalā. Dahil walang matagpuang karapat-dapat na kapareha sa mga tao, nagpasya ang hari na sumangguni kay Brahmā at naglakbay patungong Brahmaloka. Sa Brahmaloka, naghintay siya sa sandhyā-panahon ni Brahmā at tumanggap ng aral: hindi na dapat ipakasal ang anak sapagkat napakalawak na panahong kosmiko ang lumipas; at ang mga nilalang na dibino ay hindi kumukuha ng asawang tao. Sa pagbabalik, naranasan ng hari at ng anak ang pagkalihis ng panahon—pagtanda at hindi pagkilala ng lipunan—na nagpapakita ng sukat ng panahon sa Purāṇa at ng pagkaselan ng dangal sa daigdig. Dumating sila sa paligid ng Gartā-tīrtha/Prāptipura, kung saan kinilala ng mga taga-roon at ng sumunod na haring Bṛhadbala ang kanilang lahi sa pamamagitan ng tradisyon. Nagtatapos ang kabanata sa pagsasabuhay: ninais ni Satyasaṃdha na maghandog ng mataas na pamayanan/lupain sa mga Brahmin upang magtagal ang dhārmikong katanyagan, saka nagtungo sa Hāṭakeśvara-kṣetra upang sambahin ang naunang naitatag na liṅga (kaugnay ni Vṛṣabhanātha) at magsagawa ng tapas; si Karṇotpalā naman ay nag-ascetiko at nagtatag ng debosyon kay Gaurī. Sa huli, binanggit ang pangamba ng pamayanan sa kabuhayan mula sa lupang inihandog at ang mapagpigil na panata ng hari, na nagpapatibay sa mga tuntunin ng dāna, pagtatangkilik, at tungkuling ascetiko.
Adhyaya 126
मर्यादास्थापनम्, गर्तातीर्थद्विज-नियुक्तिः, तथा कार्तिक-लिङ्गयात्रा (Establishment of Communal Boundaries, Appointment of Gartātīrtha Brahmins, and the Kārttika Liṅga Procession)
Isinalaysay ni Sūta ang pagdating ng mga Brahmin na kaugnay ng Chamatkārapura sa isang haring tumalikod na sa lakas-militar at nahaharap sa pagkatalo dahil sa mga pag-aalinlangan at alitan. Ipinaliwanag ng mga Brahmin na gumuho ang kaayusang panlipunan dahil sa pagmamataas at maling pag-angkin ng katayuan; kaya hiniling nila ang pagprotekta sa kanilang nakaugaliang kabuhayang kaloob (vṛtti) at ang pagpapanumbalik ng matatag na pamantayan. Pagkaraan ng pagninilay, itinalaga ng hari ang mga Brahmin mula sa Gartātīrtha—inilarawang marunong at may ugnay sa angkan—bilang mga disiplinadong tagapangasiwa at tagahatol. Tungkulin nilang pangalagaan ang maryādā, lutasin ang mga pagdududa at pagtatalo, at maglabas ng pasya sa mga usaping panghari, habang sinusuportahan nang walang inggit para sa paglago ng pamayanan. Dahil dito, naitatag sa lungsod ang mga hanggahang nagpapalakas sa dharma at dumami ang kasaganaan. Kalaunan, ipinahayag ng hari ang nalalapit niyang pag-akyat sa langit sa pamamagitan ng tapas, at inihayag ang isang liṅga na kaugnay ng kanyang lahi, na hinihiling na sambahin at lalo na isagawa ang ratha-yātrā. Pumayag ang mga Brahmin, kinilalang ito ang ika-28 liṅga matapos ang 27 na nauna nang sinamba, at itinakda ang taunang pagtalima sa Kārttika na may mga handog, bali, musika, at mga kagamitang ritwal. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti: ang sinumang may pananampalatayang maligo/maglinis at sumamba sa buong Kārttika—o sumamba nang wasto sa araw ni Soma sa loob ng isang taon—ay makakamit ang mokṣa, ang paglaya.
Adhyaya 127
कर्णोत्पलातीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Karnotpalā Tīrtha)
Hiniling ng mga Ṛṣi kay Sūta ang ganap na salaysay tungkol kay Karnotpalā, ang babaeng nagsagawa ng tapas matapos marating ang isang banal na pook-tubig na kaugnay ng mga yapak ni Gaurī. Isinalaysay ni Sūta na si Girijā (Gaurī), nalugod sa debosyon at tapas ni Karnotpalā, ay nagpakita at inanyayahan siyang magsabi ng hiling. Ipinahayag ni Karnotpalā ang dalamhati ng kanilang angkan: ang kanyang ama ay bumagsak mula sa karangyaan ng pagkahari at namumuhay sa lungkot at pagtalikod sa mundo; siya nama’y tumanda na ngunit hindi pa naipapakasal. Nakiusap siya ng isang pambihirang kaguwapuhang asawa at ng pagbabalik ng kabataan, upang muling sumaya ang kanyang ama. Itinakda ng Diyosa ang tiyak na panahon ng ritwal: sa buwan ng Māgha, sa tṛtīyā na tumapat sa Sabado, sa ilalim ng nakṣatra na kaugnay ni Vāsudeva, maligo siya sa banal na tubig habang nagmumuni sa ganda at kabataan; at sinumang babae na maligo sa araw na iyon ay magkakamit ng katulad na biyaya. Pagsapit ng takdang oras, lumusong si Karnotpalā sa tubig sa hatinggabi at pag-ahon ay nagkaroon ng katawang tila makalangit at kabataang anyo, ikinamangha ng lahat. Dumating si Kāma (Manobhava) sa udyok ni Gaurī upang hingin siya bilang asawa at ipinaliwanag ang magiging pangalan niyang “Prīti,” sapagkat siya’y dumating na may pag-ibig. Hiniling ni Karnotpalā na pormal na lumapit si Kāma sa kanyang ama; nauna siyang umuwi, ibinalita ang pagbabalik-kabataan bilang bunga ng tapas at biyaya ni Gaurī, at humingi ng pag-aasawa. Pagkaraan, pormal na nanligaw si Kāma; ibinigay ng ama ang anak na babae na may apoy bilang saksi at may mga Brahmin na naroon. Siya’y nakilala bilang Prīti, at ang tīrtha ay sumikat sa kanyang pangalan. Sa phalaśruti: ang pagligo sa buong buwan ng Māgha ay may bungang tulad ng sa Prayāga; sa mga susunod na kapanganakan, nagiging kaaya-aya ang anyo at may kakayahan, at hindi nagdurusa sa pagkakahiwalay sa mga kamag-anak.
Adhyaya 128
Aṭeśvarotpatti-māhātmya (Origin and Glory of Aṭeśvara) | अटेश्वरोत्पत्तिमाहात्म्य
Ang kabanatang ito ay umuusad sa dalawang mahigpit na magkaugnay na bahagi. (1) Isang himalang nagtatakip sa Satysaṃdha: matapos umupo sa pusturang yogiko malapit sa timog na panig ng liṅga, inurong niya ang prāṇa at iniwan ang hininga ng buhay. Dumating ang mga brāhmaṇa at sinubukang ayusin ang mga gawain sa paglilibing, ngunit naglaho ang katawan, kaya’t namangha ang lahat at muling tumindi ang pagtuon sa liṅga at sa wastong pamamaraang pagsamba. Itinatanghal ang dambana bilang walang patid na bukal ng biyaya at tagapaglinis ng dungis ng kasalanan para sa mga deboto. (2) Sumunod ang suliraning pangdinastiya at pang-etika: nang humina ang angkan matapos ang alitan, nagbabala ang mga ministro at brāhmaṇa na ang kalagayang walang hari ay magbubunga ng kaguluhan, ayon sa “matsya-nyāya” (ang malakas ay lumalamon sa mahina). Tumanggi si Satysaṃdha na muling pumasok sa paghahari at nagmungkahi ng lunas na ritwal batay sa naunang halimbawa: matapos lipulin ni Paraśurāma ang mga kṣatriya, ang mga asawa ng kṣatriya ay humingi ng supling sa mga brāhmaṇa, at lumitaw ang mga pinunong “isinilang sa bukid.” Ipinakikilala ang isang tīrtha ng pagkamayabong—ang kuṇḍa ni Vasiṣṭha—kung saan ang paliligo sa itinakdang oras ng ritwal ay sinasabing nagdudulot ng paglilihi. Nagtatapos ang salaysay sa pagsilang ng bantog na haring si Aṭa (Aṭon), at ipinaliliwanag ang kanyang pangalan sa pamamagitan ng banal na pahayag mula sa himpapawid na kaugnay ng paglalakbay sa daang-hari. Itinatag ni Aṭa ang Aṭeśvara-liṅga; ang pagsamba sa Māgha-caturdaśī at ang paliligo sa kuṇḍang nagbibigay-anak ay itinuring na mabisa para sa supling at kaginhawahan.
Adhyaya 129
याज्ञवल्क्यसमुद्रव-आश्रममाहात्म्य (The Māhātmya of Yājñavalkya’s Sacred Water-Site and Āśrama)
Ipinakilala ni Sūta ang isang bantog na āśrama at tīrtha (banal na pook ng tubig) na kaugnay ni Yājñavalkya, na sinasabing nakapagbibigay ng pag-abot sa layuning espirituwal kahit sa hindi nakapag-aral ng Veda. Nagtanong ang mga ṛṣi tungkol sa naunang guru ni Yājñavalkya at kung paano nawala ang mga Veda at muling naibalik. Isinalaysay ni Sūta si Śākalya, isang marunong na Brāhmaṇa na guro at pari ng hari, at ang pangyayaring panghukuman kung saan ipinadala si Yājñavalkya upang magsagawa ng ritwal na pampayapa para sa hari. Nagkaroon ng tensiyong panlipunan at pang-ritwal: nakita ng hari si Yājñavalkya sa di-angkop na kalagayan kaya tumangging magpabiyaya, at iniutos na ibuhos ang banal na tubig sa isang haliging kahoy. Sa pagbigkas ni Yājñavalkya ng mantrang Veda, ang haligi ay agad na naglabas ng dahon, bulaklak, at bunga—patunay ng bisa ng mantra at paglalantad sa kakulangan ng hari sa wastong ritwal. Humingi ang hari ng abhiṣeka (banal na paghirang/pagpapahid), ngunit tumanggi si Yājñavalkya, sapagkat ang bisa ng mantra ay nakatali sa tamang homa at wastong pamamaraan. Nang igiit ni Śākalya na bumalik si Yājñavalkya sa hari, tumutol siya at binanggit ang prinsipyo ng dharma: maaaring talikuran ang gurong mapagmataas at nalilito sa tungkulin. Sa galit, ginamit ni Śākalya ang mga Atharvanic mantra at tubig upang pilitin ang isang sagisag na pagtalikod sa naipasa nang kaalaman; inilabas ni Yājñavalkya ang kanyang natutuhan at ipinahayag ang sariling kalayaan. Sa paghahanap ng mga siddhi-kṣetra, itinuro siya sa Hāṭakeśvara-kṣetra, kung saan ang bunga ay umaayon sa panloob na disposisyon. Doon siya nagsagawa ng mahigpit na tapas at pagsamba sa Araw. Nagkaloob si Bhāskara (ang Araw) ng mga biyaya: inilagak ang mga mantrang tulad ni Sarasvatī sa isang kuṇḍa; ang pagligo at pagbigkas ay nagpapadikit agad ng kaalamang Veda at nagpapalinaw ng tattvārtha sa pamamagitan ng biyaya. Hiniling ni Yājñavalkya ang paglaya mula sa karaniwang obligasyon sa gurong tao; ipinagkaloob ng Araw ang siddhi na laghimā at itinuro ang pagkatuto sa pamamagitan ng anyong kabayong banal (Vājikarṇa) upang tuwirang tanggapin ang Veda. Sa wakas, itinatakda ang phala: ang pagligo sa tīrtha, pagtanaw sa Araw, at pagbigkas ng pormulang “nādabindu” ay nagdadala ng pagtatamo na nakatuon sa mokṣa.
Adhyaya 130
Kātyāyanī–Śāṇḍilī Upadeśa and the Hāṭakeśvara-kṣetra Tṛtīyā Vrata (कात्यायनी-शाण्डिली-उपदेशः)
Sa Kabanata 130, nagtanong ang mga Ṛṣi kay Sūta tungkol sa kalagayang pampamilya ni Yājñavalkya: binanggit ang dalawang asawa niyang sina Maitreyī at Kātyāyanī, at ipinakilala ang dalawang tīrtha/kunda na ang pagligo ay sinasabing nagdudulot ng mabubuting bunga at pagpapala. Pagkaraan, tumuon ang salaysay sa saptnī-duḥkha ni Kātyāyanī—pighating dulot ng tunggalian ng mga maybahay—nang makita niyang higit na nakatuon si Yājñavalkya kay Maitreyī. Inilarawan ang kanyang dalamhati sa asal: pag-iwas sa pagligo, pagkain, at pagtawa. Naghahanap ng lunas, itinuring niya si Śāṇḍilī na huwaran ng pagkakasundo sa mag-asawa at humingi ng lihim na upadeśa upang mahubog ang pag-ibig at paggalang ng asawa. Isinalaysay ni Śāṇḍilī ang kanyang pinagmulan sa Kurukṣetra at ang payo ni Nārada: sa Hāṭakeśvara-kṣetra, kaugnay si Devī Gaurī ng pagsamba sa pañcapinḍa, na dapat isagawa nang may matatag na śraddhā sa loob ng isang taon, lalo na sa pagtalima tuwing tṛtīyā. Isinama rin ang paliwanag na teolohikal sa pag-uusap ng Devī at Deva tungkol sa Gaṅgā sa ulo ni Śiva—bilang kosmikong at etikal na dahilan para sa pagpapanatili ng daigdig: ulan, pagsasaka, yajña, at balanse ng sansinukob. Sa gayon, pinagsasama ng kabanata ang aral sa lipunan, panatang-ritwal, at pangangatwirang kosmolohikal sa isang pagtuturo na nakasentro sa tīrtha.
Adhyaya 131
Īśānotpatti–Pañcapīṇḍikā-Gaurī Māhātmya and Vararuci-sthāpita Gaṇapati Māhātmya (ईशानोत्पत्तिपंचपिंडिकागौरीमाहात्म्य–वररुचिस्थापितगणपतिमाहात्म्य)
Iniuugnay ng kabanatang ito ang paliwanag na teolohikal ng pagsasagawa ng saṅdhyā sa isang lokal na tradisyon ng vrata. Ipinaliwanag ni Śiva na sa dapithapon may mga mapanirang nilalang na humahadlang sa araw; ang tubig na iniaalay kasabay ng mantrang Sāvitrī ay nagiging isang makalangit na sandata na nagpapalayas sa kanila, kaya’t pinatitibay ang etikal at ritwal na batayan ng saṅdhyā-jala. Sumunod ang tensiyong pangtahanan ng mga diyos: nalungkot si Pārvatī sa paggalang ni Śiva sa “Saṅdhyā” na tila may katauhan, at nauwi ito sa isang panata. Sa pamamagitan ng maselang kaalaman sa mantra at pagsambang nakatuon sa Īśāna, naibalik ni Śiva ang pagkakasundo. Itinatakda rin ang landas ng debosyon: sambahin si Gaurī sa anyong Pañcapīṇḍamaya (limang bukol), lalo na sa tṛtīyā, at isagawa hanggang isang taon. Ipinapangako nito ang pagkakasundo ng mag-asawa, pagkamit ng ninanais na kabiyak, at pagkakaroon ng supling; at kung gagawin nang walang pagnanasa, nagdudulot ito ng mas mataas na espirituwal na kaganapan. Ipinapasa ang salaysay sa pamamagitan nina Nārada, Śāṇḍilya, at Sūta, at nagtatapos sa isang halimbawa: si Kātyāyanī ay nagpanata nang isang taon, napangasawa si Yājñavalkya, at nagkaanak ng isang mahusay na anak. Sa huli, iniuugnay din ito sa kapakanan ng pag-aaral sa pagtatatag ni Vararuci ng isang Gaṇapati na ang pagsamba ay tumutulong sa karunungan at kahusayan sa Veda.
Adhyaya 132
वास्तुपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Vāstupada-Utpatti Māhātmya: The Glory of the Origin of Vāstupada)
Ang kabanatang ito ay isang tanong-at-sagot na diskursong teolohikal sa pagitan ng mga ṛṣi at ni Sūta. Itinanong ng mga ṛṣi kung bakit hindi pa naipaliwanag noon ang isang tīrtha na kaugnay ni Kātyāyana, at hiniling ang salaysay tungkol sa anumang banal na saligan na nilikha ng dakilang banal na iyon. Ipinaliwanag ni Sūta na itinatag ni Kātyāyana ang tīrtha na tinatawag na Vāstupada, na sinasabing nagbibigay ng lahat ng minimithing layon, at may pagsamba sa isang maayos na hanay ng mga diyos (apatnapu’t tatlo at dagdag na lima). Isinasalaysay din ang pinagmulan: isang nakapanghihilakbot na nilalang ang lumitaw mula sa lupa at naging di-matitinag dahil sa kapangyarihan ng mga mantra ng mga daitya na kaugnay ng turo ni Śukra. Hindi ito masugpo ng mga deva at nalagay sila sa panganib, hanggang sa mamagitan si Viṣṇu sa pamamagitan ng isang panatang nagtatakda: saanman nakalagay ang isang diyos sa katawan ng nilalang, ang pagsamba roon ay magpapasiyahan dito; ngunit ang pagpapabaya sa pagsamba ay magbubukas ng kapahamakan sa mga tao. Nang mapayapa ang nilalang, pinangalanan ito ni Brahmā na “Vāstu,” at inatasan ni Viṣṇu si Viśvakarman na isaayos at itala ang mga pamamaraan ng pagsamba. Humiling ang anak ni Yājñavalkya kay Viśvakarman na magtatag ng pook-āśrama sa Hāṭakeśvara-kṣetra ayon sa tuntuning ito. Isinagawa ni Viśvakarman ang Vāstu-pūjā gaya ng itinuro, at pinalaganap ni Kātyāyana ang mga kaugnay na ritwal para sa kapakinabangan ng daigdig. Sa wakas, sinasabing ang pagdulog sa kṣetra ay nagpapalaya sa kasalanan at nagpapawi ng mga depekto sa tahanan at pagtatayo (gṛha-doṣa, śilpa-doṣa, ku-pada, ku-vāstu), lalo na sa Vaiśākha śukla tṛtīyā sa ilalim ng Rohiṇī, at ipinangakong kasaganaan at kapangyarihan sa tamang pagsamba.
Adhyaya 133
अजागृहोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् | Ajāgṛhā: Origin Narrative and Site-Glory
Inilalahad ng Kabanata 133 ang pinagmulan at wastong pagsasagawa ng pagsamba sa Ajāgṛhā sa loob ng Hāṭakeśvara-kṣetra. Isinalaysay ni Sūta sa mga pantas na tagapakinig na ang diyos na si Ajāgṛhā ay bantog sa pagpapagaan ng mga pagdurusa at karamdaman. Isang brāhmaṇa na manlalakbay ang dumating na pagod na pagod, nagpahinga malapit sa kawan ng mga kambing, at nang magising ay tinamaan ng tatlong sakit na pinangalanan: rājayakṣmā, kuṣṭha, at pāmā. Isang maningning na nilalang ang nagpakilala bilang Haring Aja (Ajapāla) at ipinaliwanag na pinangangalagaan niya ang mga tao sa pamamagitan ng pamamahala sa mga pighating isinasagisag sa anyong kambing. Sinabi ng mga sakit na ang dalawa ay nakagapos ng brahmaśāpa kaya hindi madaling malunasan ng karaniwang paraan, samantalang ang isa ay maaaring maibsan sa pamamagitan ng mantra at gamot; nagbabala rin sila na ang pagdikit sa lupa sa pook na iyon ay maaaring maghatid ng kaparehong karamdaman. Dahil dito, nagsagawa ang hari ng tuluy-tuloy na homa at mga ritwal ng debosyon, kabilang ang mga pagbigkas na kaugnay ng Atharva at mga himno para sa kṣetrapāla/vāstu, hanggang sa mahango ang kṣetradevatā mula sa lupa. Ipinahayag ng diyos na nalinis na ang lugar mula sa dungis ng sakit at itinakda ang lunas: sambahin ang Ajāgṛhā, maligo sa Candrakūpikā at Saubhāgya-kūpikā, dumulog o tumingin sa Khaṇḍaśilā, at maligo sa Apsarasāṃ Kuṇḍa tuwing Linggo upang payapain ang pāmā. Sinunod ito ng brāhmaṇa at unti-unting gumaling, at sa wakas ay umalis na muling malakas; nagtatapos ang kabanata sa pagpapatibay na nananatiling mabisa si Ajāgṛhā para sa mga debotong sumasamba roon nang may disiplina.
Adhyaya 134
खण्डशिलासौभाग्यकूपिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् | Origin-Glory of Khaṇḍaśilā and the Saubhāgya-Kūpikā
Ang Kabanata 134 ay isang diyalogo nina Sūta at ng mga ṛṣi sa banal na pook na Śrīhāṭakeśvara-kṣetra / Kāmeśvara-pura. Humihingi ang mga ṛṣi ng paliwanag tungkol sa pagdurusa ni Kāma (Kāmadeva) sa kuṣṭha (sakit sa balat) at sa pinagmulan ng dalawang sagradong palatandaan: ang diyosang anyong-bato na Śilākhaṇḍā / Khaṇḍaśilā at ang mapalad na balon na Saubhāgya-kūpikā. Isinalaysay ni Sūta ang buhay ng brahmin na ascetic na si Harīta at ang kanyang asawang pambihirang banal. Dahil sa mga palaso ng pagnanasa ni Kāma, naging di-sinasadyang pakay ng pagnanasa ang babae. Nang matuklasan ni Harīta, nagbitiw siya ng sumpang nakabatay sa dharma at batas-moral: si Kāma ay tinamaan ng kuṣṭha at itinakwil ng lipunan, samantalang ang asawa—dahil sa panandaliang paglihis ng hangarin sa isip—ay naging bato. Ipinapaliwanag ng teksto ang tatlong anyo ng kasalanan: sa isip, sa salita, at sa katawan, at itinatampok ang isip bilang ugat ng pananagutan. Sumunod ang mga bunga sa kosmos: nang manghina si Kāma, nagulo ang pag-aanak at pagpapatuloy ng daigdig, kaya lumapit ang mga diyos upang humanap ng lunas. Itinatag nila ang pagsamba sa anyong-bato, ang banal na pagligo, at mga ritwal ng pagdampi sa tubig sa kaugnay na pook, bilang tīrtha na kilala sa paggaling ng sakit sa balat at sa pagbibigay ng saubhāgya (kapalaran at biyaya sa pag-aasawa). Sa wakas, nagtatakda ang kabanata ng mga tuntuning parang vrata: pagsamba tuwing Trayodaśī kay Khaṇḍaśilā at Kāmeśvara, na nangangakong mag-iingat laban sa eskandalo, magbabalik ng ganda at suwerte, at magdudulot ng kaginhawahan sa tahanan.
Adhyaya 135
दीर्घिकातीर्थमाहात्म्य — The Glory of Dīrghikā Tīrtha and the Pativratā Narrative
Inilalarawan ni Sūta ang bantog na lawa na Dīrghikā, na kilala bilang tagapuksa ng mga kasalanan. Ang pagligo roon sa pagsikat ng araw sa araw ng caturdaśī (ika-14) ng maliwanag na kalahati (śukla pakṣa) ng buwang Jyeṣṭha ay itinatanghal na lubhang mabisa para sa paglaya mula sa kasalanan. Sumunod ang isang huwarang salaysay: ang marunong na brāhmaṇa na si Vīraśarman ay may anak na babae na may kakaibang sukat ng katawan, kaya’t tinanggihan ng lipunan dahil sa pangambang panlipunan at pang-ritwal hinggil sa pag-aasawa. Nagsagawa siya ng mahigpit na tapas at palagi siyang dumadalo sa kapulungan ni Indra. Nang wisikan ng tubig-pagdadalisay ang kanyang upuan, nagtanong siya; ipinaliwanag ni Indra na ang pananatiling walang asawa kahit nasa hustong gulang ay itinuturing na di-kanais-nais sa ritwal, at pinayuhan siyang mag-asawa upang maibalik ang pagiging katanggap-tanggap. Hayagan siyang naghanap ng asawa; isang brāhmaṇa na may ketong (leprosy) ang pumayag na pakasalan siya kapalit ng pangakong habambuhay na pagsunod. Pagkatapos ng kasal, hiniling ng lalaki na makaligo sa animnapu’t walong tīrtha; gumawa ang babae ng kubong madadala at pasan ang asawa sa kanyang ulo sa paglalakbay sa mga banal na pook, hanggang unti-unting bumalik ang ningning ng katawan ng lalaki. Isang gabi malapit sa pook ng Hāṭakeśvara, sa sobrang pagod ay di-sinasadyang nayanig niya ang pantas na si Māṇḍavya na nakatusok; isinumpa ng pantas na mamamatay ang kanyang asawa sa pagsikat ng araw. Tumugon siya sa satya (panatang katotohanan): kung mamamatay ang asawa, hindi sisikat ang araw. Huminto ang pagsikat ng araw at nagdulot ng kaguluhan sa lipunan at sa kosmos: nagsaya ang mga salarin, ngunit nagdusa ang mga nagsasagawa ng yajña at ang mga deva dahil napigil ang mga gawi ng dharma. Nakiusap ang mga deva kay Sūrya, na nagsabing natatakot siya sa kapangyarihan ng pativratā. Matapos ang pakikipagkasundo at mga pangakong gantimpala, pinahintulutan ng babae ang pagsikat; namatay ang asawa sa pagdampi ng sinag ngunit muling binuhay ng mga deva at ibinalik sa kabataan, at siya man ay naging huwarang dalagang anyo. Napalaya rin si Māṇḍavya sa pagdurusa. Ipinapakita ng kabanata ang bisa ng tīrtha, lakas ng satya, at ang mataas na pagpapahalaga sa pativratā-dharma sa loob ng banal na heograpiya.
Adhyaya 136
दीर्घिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Origin of Dīrghikā)
Inilalahad ng kabanatang ito ang isang pagtalakay na may anyong batas at teolohiya tungkol sa karma at makatarungang kaparusahan. Si Māṇḍavya, na matagal nang nagdurusa ngunit hindi mamatay, ay humingi ng malinaw na paliwanag kay Dharmarāja tungkol sa tiyak na sanhi ng kanyang karma. Ipinaliwanag ni Dharmarāja na sa nakaraang kapanganakan, noong siya’y bata pa, itinulos ni Māṇḍavya ang isang ibong baka sa matalim na tulos; ang munting gawaing iyon ang naging ugat ng kasalukuyang sakit. Itinuring ni Māṇḍavya na hindi katimbang ang parusa kaya nagbitiw ng sumpa: si Dharmarāja ay isisilang sa sinapupunan ng isang Śūdra at makakaranas ng pagdurusang panlipunan; subalit may hangganan ang sumpa—sa kapanganakang iyon ay walang magiging supling, at pagkatapos ay mababawi ni Dharmarāja ang kanyang tungkulin. Bilang lunas, inutusan siyang sumamba kay Trilocana (Śiva) sa mismong bukiring ito upang mabilis na makamit ang paglaya (ang pagpanaw). Nakipag-usap ang mga deva para sa karagdagang biyaya at ginawang bagay na nagpapadalisay ang tulos (śūlikā): sinumang humipo rito sa umaga ay mapapalaya sa pāpa. Isang pativratā ang humiling na ang hinukay na lawa/kanal ay sumikat bilang “Dīrghikā” sa tatlong daigdig; ipinagkaloob ito at ipinahayag na ang pagligo roon tuwing umaga ay agad nag-aalis ng kasalanan. Idinagdag pa ang takdang panahon: ang pagligo sa ikalimang araw kapag ang araw ay nasa Kanyā-rāśi ay kaugnay ng pag-alis ng pagkabaog at pagkakaloob ng anak. Nagtatapos ang salaysay sa debosyon ng pativratā sa sariling tīrtha at sa phalaśruti na ang pakikinig lamang sa alamat ng Dīrghikā ay nakapagpapalaya sa kasalanan.
Adhyaya 137
माण्डव्य-मुनिशूलारोपण-प्रसङ्गः (Mandavya Muni and the Episode of Impalement)
Nagsisimula ang kabanatang ito sa pagtatanong ng mga pantas kung paano nangyari na ang ascetic na si Māṇḍavya—isang dakilang nagsasagawa ng matinding tapas—ay naipako sa śūlā (tulos/impalement). Isinalaysay ni Sūta na si Māṇḍavya, habang naglalakbay sa mga banal na pook, ay dumating sa sagradong lupain na ito na may malalim na pananampalataya at lumapit sa isang dakilang tīrtha na nakapagpapadalisay, kaugnay ng tradisyon ni Viśvāmitra. Doon ay nagsagawa siya ng pitṛ-tarpaṇa (pag-aalay ng tubig para sa mga ninuno) at tumupad sa panatang nakatuon sa Araw, habang inuusal ang himnong minamahal ni Bhāskara na may pag-uulit na “vibhrāṭ”. Sa panahong iyon, isang magnanakaw ang kumuha ng isang balot (loptra) at hinabol ng mga tao. Nang makita ang tahimik na pantas, ibinagsak ng magnanakaw ang balot malapit sa kanya at nagtago sa isang yungib. Pagdating ng mga humahabol at makita ang balot sa harap ng pantas, tinanong nila siya kung saan tumakas ang magnanakaw. Bagaman alam ni Māṇḍavya ang pinagtataguan, nanatili siyang tapat sa mauna-vrata (panatang pananahimik) at hindi nagsalita. Dahil sa kawalan ng pagninilay, inakala ng mga tao na siya ang magnanakaw na nagkukubli at agad siyang itinulos sa śūlā sa isang masukal na lugar. Ipinapakita ng salaysay na ito ang mabigat na bunga ng dating karma (pūrvakarma-vipāka) kahit walang sala ang pantas sa kasalukuyan, at nagbubukas ng pagninilay tungkol sa makatarungang paghatol, disiplina ng panata, at ang masalimuot na ugnayan ng sanhi at bunga.
Adhyaya 138
धर्मराजेश्वरोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Account of Dharmarāja’s Manifestation as Vidura)
Tinanong ng mga ṛṣi si Sūta tungkol sa mga pag-aayuno at pagninilay (tapas at dhyāna) na ginawa ni Dharmarāja (Yama) upang mapawi ang sumpa ng pantas na si Māṇḍavya. Isinalaysay ni Sūta na dahil sa dalamhati, nagsagawa si Dharmarāja ng matinding tapas sa isang banal na pook, nagtayo ng dambanang tila palasyo para kay Kapardin (Śiva), at sumamba sa pamamagitan ng mga bulaklak, insenso, at mga pabango/pamahid. Nalugod si Mahādeva at nagkaloob ng biyaya. Ipinaliwanag ni Dharmarāja na bagaman tapat siya sa sariling dharma, isinumpa siyang isilang sa sinapupunan ng isang Śūdra; kinatatakutan niya ang pagdurusa at ang pagkapuksa ng mga kamag-anak (jñāti-nāśa). Sinabi ni Śiva na hindi mababawi ang salita ng isang ṛṣi: isisilang nga siya bilang Śūdra, ngunit hindi magkakaanak; at kahit masaksihan ang pagkalagas ng angkan, hindi siya malulunod sa pighati, sapagkat hindi susunod ang iba sa kanyang mga pagbabawal kaya mababawasan ang bigat ng damdamin. Pagkaraan, inihayag ang isang buhay na mapagtuturo: sa loob ng isang daang taon, mananatili siyang nakatuon sa dharma at magbibigay ng maraming payo para sa kapakanan ng mga kaanak—kahit sila’y kulang sa pananampalataya at may pagkasira ng asal. Pagkatapos ng sandaang taon, iiwan niya ang katawan sa pamamagitan ng “pintuan ni Brahmā” (brahma-dvāra) at makakamit ang mokṣa. Sa wakas, kinilala ang katuparan nito bilang pagbaba ni Dharmarāja bilang Vidura, isinilang sa sinapupunan ng isang dāsī sa pagsasaayos ni Vyāsa (Pārāśarya), upang maging totoo ang salita ni Māṇḍavya; at ang pakikinig sa salaysay na ito’y sinasabing nakapapawi ng kasalanan.
Adhyaya 139
धर्मराजेश्वर-माहात्म्य (Dharmarājeśvara Māhātmya) — The Glory of Dharmarājeśvara and the Hāṭakeśvara-kṣetra Liṅga
Isinalaysay ni Sūta ang isang bantog na salaysay na nakapaglilinis tungkol kay Dharmarāja (Yama). Isang marunong na brāhmaṇa mula sa angkan ni Kāśyapa, kilala bilang upādhyāya, ang nawalan ng batang anak na lalaki; ang dalamhati ay naging galit laban kay Yama. Narating niya ang tahanan ni Dharmarāja at nagbitaw ng mabigat na sumpa: si Yama ay magiging “walang anak,” mawawalan ng paggalang ng madla, at kahit ang pagbanggit sa pangalan ni Yama sa mga mapalad na ritwal ay magbubunga ng mga hadlang. Si Yama, bagaman tumutupad sa itinakdang dharma, ay nabagabag at nakiusap kay Brahmā, sapagkat kinatatakutan niya ang brahma-śāpa at naalala ang dating kahinaan (gaya ng pangyayari kay Māṇḍavya). Ipinaliwanag ni Indra na ang kamatayan ay dumarating sa takdang oras at hinimok ang lunas na mag-iingat sa tungkulin ni Yama nang hindi siya napaparatangan. Hindi maalis ni Brahmā ang sumpa kaya nagtatag siya ng isang solusyong pangpamamahala at pangteolohiya: nilikha ang mga sakit (vyādhis) upang magsakatuparan ng kamatayan sa wastong panahon, upang ang sisi ng mga tao ay hindi mapunta kay Yama. Naglatag pa si Yama ng isang mapagkalingang pagbubukod: isang “uttama liṅga” sa Hāṭakeśvara-kṣetra, na inilarawang sarva-pātaka-nāśana; ang sinumang tumingin dito nang may debosyon sa umaga ay dapat iwasan ng mga sugo ng kamatayan. Pagkaraan, ibinalik ni Yama ang anak ng brāhmaṇa sa buhay sa anyong brāhmaṇa at nagkaroon ng pagkakasundo. Pinalambot ng brāhmaṇa ang sumpa: magkakaroon si Yama ng isang anak na isinilang sa banal na pinagmulan at isa pang anak na tao na “magliligtas” sa kanya sa pamamagitan ng malalaking paghahandog ng mga hari; magpapatuloy ang pagsamba ngunit sa pamamagitan ng mga mantrang “mula sa tao,” hindi na sa dating pormulang Veda. Ipinangako rin na ang pagsamba sa itinayong anyo ni Yama gamit ang itinakdang mantra, lalo na sa pañcamī, ay mag-iingat laban sa pighati ng pagkawala ng anak sa loob ng isang taon; ang pagbigkas sa pañcamī ay pumipigil sa apamṛtyu at putra-śoka.
Adhyaya 140
धर्मराजपुत्राख्यानवर्णनम् | Account of Dharmarāja’s Son (Yudhiṣṭhira) and Pilgrimage-Linked Merit
Ang kabanatang ito ay inilahad sa anyong tanong–sagot: tinanong ng mga pantas kung sino ang anak na nagkatawang-tao na may ugnay kay Yama (Dharmarāja), at ipinaliwanag ni Sūta na siya ay si Yudhiṣṭhira, isinilang sa angkan ni Pāṇḍu at kinikilalang pinakadakila sa mga kṣatriya. Itinatampok ang huwarang kabanalan ng kanyang paghahari: ang Rājasūya na isinagawa na may ganap na dakṣiṇā (mga handog), at ang limang Aśvamedha na pawang natapos nang lubos, kaya’t inilalarawan siya bilang halimbawa ng pamumunong ayon sa dharma at ng kasakdalan ng sakripisyo. Pagkaraan, lumilipat ang aral sa isang panukat ng kabutihang-loob: maaaring hangarin ang maraming anak, ngunit sapat na para sa ama ang iisang anak na makapupunta sa Gayā, makagaganap ng Aśvamedha, o makapagpapalaya ng bughaw na toro (nīla-vṛṣa) upang madama niyang natupad ang tungkulin. Nagtatapos si Sūta sa pagsasabing ang salaysay na ito ay pagtuturo na nagpapalago ng dharma (dharma-vṛddhi-kara) para sa mga marurunong, na pinagdurugtong ang halimbawa ng hari at ang etika ng paglalakbay-pananampalataya at pagtantya sa halaga ng mga ritwal.
Adhyaya 141
मिष्टान्नदेश्वरमाहात्म्य (Glory of Miṣṭānneśvara, the ‘Giver of Sweet Food’)
Isinalaysay ni Sūta ang presensya ng isang diyos sa Hāṭakeśvara-kṣetra na ang simpleng darśana (pagkakita at paggalang na pagtanaw) ay sinasabing nagdudulot ng miṣṭānna—matamis at masustansiyang pagkain. Ipinakita ang haring Vasusena ng Ānarta bilang labis magbigay ng hiyas, sasakyan, at kasuotan, lalo na sa mga mapalad na sandali tulad ng saṅkrānti, vyatīpāta, at mga eklipse; ngunit pinabayaan niya ang pinakasimple at pinakakailangang kaloob—butil/pagkain at tubig—dahil inakala niyang pangkaraniwan lamang. Pagkaraan ng kamatayan, bagama’t nakamit niya ang kalagayang makalangit dahil sa dāna, dumanas siya ng matinding gutom at uhaw sa langit, kaya’t ang kanyang “svarga” ay tila impiyerno. Nakiusap siya kay Indra, at ipinaliwanag ni Indra ang tuntuning etikal: ang pangmatagalang kasiyahan sa mundong ito at sa kabila ay nakasalalay sa tuloy-tuloy na pagbibigay ng tubig at pagkain na may wastong diwa ng pag-aalay; hindi kayang palitan ng dami ng ibang handog ang kawanggawang tumutugon sa pangangailangan. Sinabi ni Indra na ang ginhawa ng hari ay nakadepende sa patuloy na pag-aalay ng anak niya ng tubig at butil sa pangalan ng ama, ngunit sa una’y hindi ito ginagawa. Dumating si Nārada, nalaman ang pangyayari, at bumaba sa lupa upang turuan si Satyasena. Nagsimula si Satyasena na magpakain sa mga Brahmin ng miṣṭānna at magtatag ng pamamahagi ng tubig, lalo na tuwing tag-init. Sumunod ang matinding tagtuyot sa loob ng labindalawang taon na nagdulot ng taggutom at humadlang sa patuloy na pagbibigay; nagpakita ang ama sa panaginip at humiling ng pag-aalay ng pagkain at tubig sa kanyang pangalan. Kaya sumamba si Satyasena kay Śiva, nagluklok ng liṅga, at nagsagawa ng mga panata at pagpipigil; ipinagkaloob ni Śiva ang masaganang ulan at ani, at ipinahayag na ang sinumang tumingin sa liṅga sa bukang-liwayway ay magkakamit ng matamis na pagkain na tila amṛta, at ang debotong walang pagnanasa ay makaaabot sa tahanan ni Śiva. Sa wakas, iginiit na sa Kali-yuga, ang debotong darśana tuwing umaga ay nagdudulot ng miṣṭānna o—para sa walang hinihingi—paglapit sa Śūlin (Śiva).
Adhyaya 142
Heramba–Gaṇeśa Prādurbhāva and the Triple Gaṇapati: Svargada, Mokṣada, and Martyadā
Ang kabanatang ito ay isang diyalogo kung saan tinatanong ng mga ṛṣi si Sūta tungkol sa “tatluhang Gaṇapati” na iginagalang sa isang lokal na kṣetra, na ang bisa ay inilarawan nang paakyat: nagbibigay ng svarga, tumutulong sa pagsasanay na nakatuon sa mokṣa, at nag-iingat sa buhay na may katawan laban sa masasamang kahihinatnan. Sa simula, inilalarawan si Gaṇeśa bilang tagapag-alis ng mga hadlang (vighna-hartṛ) at tagapagkaloob ng mga layunin gaya ng pagkatuto at katanyagan. Ipinakikilala rin ng mga ṛṣi ang uri ng hangarin ng tao—uttama (naghahanap ng mokṣa), madhyama (naghahanap ng svarga at mas pinong kaligayahan), at adhama (nakalubog sa mga bagay ng pandama)—at itinatanong kung bakit hinahanap ang “martyadā” na kaugnay ng mortal na pag-iral. Isinalaysay ni Sūta ang isang krisis sa langit: ang pagdagsa ng mga taong nagtagumpay sa tapas patungong svarga ay nagdulot ng bigat sa mga deva, kaya si Indra ay dumulog kay Śiva. Lumikha si Pārvatī ng anyong Gaṇeśa (mukhang elepante, apat na bisig, at natatanging anyo ng katawan) at inatasan siyang lumikha ng mga hadlang sa mga nagsisikap para sa svarga/mokṣa sa pamamagitan ng mga ritwal, upang ang “pagharang” ay maging tungkuling nag-aayos ng kaayusan ng kosmos. Isang malaking pangkat ng mga gaṇa ang inilagay sa ilalim ng kanyang kapangyarihan. Pagkaraan, nagkaloob ang mga diyos ng mga biyaya—sandata, sisidlang pagkain na di nauubos, sasakyan, at mga anyo ng kaalaman, talino, kapalaran, karangalan, at liwanag—bilang pagpapatibay ng basbas mula sa maraming diyos. Sa huli, ipinaliwanag ang tatlong paglalagak sa kṣetra: ang Mokṣada Gaṇeśa (kaugnay ni Īśāna at ng mga nagsasagawa ng Brahmavidyā para sa mokṣa), ang Heramba na nagbibigay ng “pintuan ng svarga” (Svargadvāra-prada) para sa mga naghahangad ng langit, at ang Martyadā Gaṇeśa na tinitiyak na ang mga nahulog mula sa svarga ay hindi babagsak sa mababang kapanganakan. Ayon sa phalaśruti, ang pagsamba sa Śukla Māgha Caturthī ay nag-aalis ng mga hadlang sa loob ng isang taon, at ang pakikinig sa salaysay na ito ay sumisira rin sa mga balakid.
Adhyaya 143
जाबालिक्षोभण-नाम अध्यायः (Chapter on the Disturbance of Jābāli) / Jābāli’s Temptation and the Local Merit of Cītreśvara
Isinalaysay ni Sūta ang isang diyos na nagngangalang Cītreśvara na nasa gitna ng Citra-pīṭha, na inilalarawan bilang tagapagkaloob ng “citra-saukhya” (natatanging kagalingan at ginhawa). Ipinapahayag ng kabanata na ang pagtanaw, paggalang, at banal na pagligo kaugnay ng diyos na ito ay nagsisilbing lunas na pang-ritwal laban sa mabibigat na pagkakasalang may ugnay sa ipinagbabawal na pagnanasa, at binibigyang-diin ang pagsamba sa araw na Caitra-śukla-caturdaśī. Ipinakikilala rin ang isang tanawing pang-lokal: si Haring Citrāṅgada, ang pantas na si Jābāli, at isang dalagang kaugnay ng pangyayari ay sinasabing nananatiling naroroon sa isang kapansin-pansin at lantad sa lipunan na anyo dahil sa isang dating sumpa. Nang hilingin ng mga ṛṣi ang pinagmulan, ikinuwento ni Sūta na si Jābāli—isang ascetic na nag-iingat ng brahmacarya—ay nagsagawa ng matinding tapas sa Hāṭakeśvara-kṣetra, na ikinabahala ng mga deva. Inutusan ni Indra si Rambhā kasama si Vasantā upang guluhin ang kanyang panata; kasabay ng kanilang pagdating ang pagbabago ng panahon. Pumasok si Rambhā sa tubig upang maligo, at nang makita siya ni Jābāli ay nayanig ang loob at naputol ang pagtuon sa mantra. Sa mapanghikayat na pananalita, iniharap ni Rambhā ang sarili bilang maaaring makamtan, kaya’t si Jābāli ay nadulas sa kāma-dharma sa loob ng isang araw. Pagkaraan, nagbalik ang kanyang pagpipigil, nagsagawa siya ng paglilinis, at bumalik si Rambhā sa mga deva, natupad ang layong panggambala. Sa ganito, itinatanghal ng kabanata ang pagharap ng disiplina, tukso, at ritwal na pagdalisay, at pinatitibay ang kapangyarihan ng tīrtha at ang aral na pag-iingat sa dharma.
Adhyaya 144
Phalavatī–Citrāṅgada Narrative and the Establishment of Citreśvara-pīṭha (फलवती–चित्राङ्गदोपाख्यानम् / चित्रेश्वरपीठनिर्णयः)
Sa Kabanata 144, isinalaysay ni Sūta ang pinagmulan at bisa ng isang pīṭha. Si Rambhā, matapos ang mga pangyayaring kaugnay ng ṛṣi Jābāli, ay nagsilang ng anak na babae at ipinagkatiwala ito sa kanya; pinangalanan siyang Phalavatī at pinalaki sa āśrama. Nang magdalaga, nasalubong siya ng gandharva na si Citrāṅgada; ang kanilang lihim na pagsasama ay nagpasiklab ng galit ni Jābāli, kaya’t nasaktan ang dalaga at isinumpa si Citrāṅgada—tinamaan ng mabigat na karamdaman at nawala ang kakayahang lumipad at makakilos. Pagdating ng Caitra-śukla-caturdaśī, dumating si Śiva sa pīṭha na tinatawag na Citreśvara, kasama ang mga gaṇa at mababangis na yoginī na humihingi ng handog. Sa sukdulang pagpapasakop, inialay nina Citrāṅgada at Phalavatī ang sarili nilang “laman”; dito nagtanong si Śiva at nagkaloob ng lunas: itatag ang liṅga ni Śiva sa pīṭha at sambahin ito sa loob ng isang taon, at unti-unting mawawala ang sakit at maibabalik ang makalangit na kalagayan. Isinama si Phalavatī bilang yoginī na kaugnay ng pīṭha, nananatili sa hubad na anyong ikonograpiko at tumatanggap ng pagsamba na nagbibigay ng ninanais. Isinalaysay din ang pagtatalo nina Jābāli at Phalavatī tungkol sa paghatol sa kababaihan, bilang aral na teolohikal at etikal, na nauuwi sa pagkakasundo at turo na ang pagsamba sa tatluhan—Phalavatī, Jābāli, at Citrāṅgadeśvara—ay nagdudulot ng patuloy na siddhi. Sa phalaśruti, ipinahayag na ang salaysay ay “tagapagkaloob ng lahat ng ninanais” sa nakikinig at nagbabasa, sa mundong ito at sa kabilang buhay.
Adhyaya 145
अमराख्यलिङ्गप्रादुर्भावः (The Manifestation of the Amara Liṅga and the Māgha Caturdaśī Vigil)
Ang kabanatang ito ay inilahad bilang tanong at sagot ng mga ṛṣi at ni Sūta tungkol sa isang naunang pangyayari: isang dalagang tinamaan at nabuwal ngunit hindi namatay, kaya inusisa ang sanhi. Ipinaliwanag ni Sūta na ang hiwaga ay kaugnay ng dambanang Amareśvara, isang pook na sinasabing napapahinto ang kamatayan, lalo na sa kṛṣṇa-caturdaśī ng buwang Māgha. Si Aditi—kasama ni Diti bilang mga anak ni Prajāpati at mga asawa ni Kaśyapa—ay nagsagawa ng matagal na tapas matapos magapi ang mga deva dahil sa tunggalian laban sa mga daitya. Pagkaraan ng mahabang pag-aayuno at pagninilay, isang Śiva-liṅga ang lumitaw mula sa lupa; isang banal na tinig na walang katawan ang nagkaloob ng biyaya: ang sinumang humipo sa liṅga sa gitna ng labanan ay magiging “di-matitinag” sa loob ng isang taon, at ang taong magpupuyat (jāgaraṇa) sa gabi ng kṛṣṇa-caturdaśī sa Māgha ay magkakamit ng isang taong kalusugan at pag-iingat laban sa di-napapanahong kamatayan, sapagkat ang Kamatayan mismo’y umaatras mula sa nasasakupan ng dambana. Ibinunyag ni Aditi ang māhātmya ng liṅga sa mga deva; nagbalik ang kanilang lakas at natalo nila ang mga daitya. Dahil inaasahang gagayahin ito ng mga daitya, nagtatag ang mga deva ng mga pag-iingat sa paligid ng liṅga sa kaparehong tithi. Tinawag ang liṅga na “Amara” sapagkat sinasabing ang pagtanaw pa lamang dito ay nagpapawi ng kamatayan para sa mga may katawan. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti ng pagbigkas malapit sa liṅga at sa pagbanggit ng isang kuṇḍa na nilikha ni Aditi para sa paliligo sa ritwal. Ang snāna, darśana ng liṅga, at jāgaraṇa ay muling itinuro bilang pangunahing pagtalima.
Adhyaya 146
अमरेश्वरकुण्डमाहात्म्यवर्णन — Description of the Glory of Amareśvara Kuṇḍa
Ang kabanatang ito ay nasa anyong tanong at sagot: hinihiling ng mga pantas ang tiyak na pagbanggit ng mga banal na pangalan—ang mga Āditya, Vasu, Rudra, at Aśvin—at ang isang praktikal na kalendaryo ng pagsamba na nakaugnay sa itinakdang kṣetra. Sumagot si Sūta sa paglista ng pangkat ng Rudra (kabilang sina Vṛṣadhvaja, Śarva, at Tryambaka), ang walong Vasu (Dhruva, Soma, Anila, Anala, Prabhāsa at iba pa), ang labindalawang Āditya/mga diyos na solar (Varuṇa, Sūrya, Indra, Aryaman, Dhātā, Bhaga, Mitra at iba pa), at ang kambal na Aśvin—Nāsatya at Dasra—na inilalarawan bilang mga banal na manggagamot. Ipinahahayag na ang tatlumpu’t tatlong pinunong diyos na ito ay laging naroroon sa kṣetra upang pangalagaan ang kaayusan ng sansinukob at ang dharma. Itinatakda rin ang mga araw ng pagsamba: ang Rudra sa Aṣṭamī at Caturdaśī; ang Vasu sa Daśamī (lalo na sa Aṣṭamī); ang mga diyos na solar sa Ṣaṣṭhī at Saptamī; at ang Aśvin sa Dvādaśī para sa pag-alis ng karamdaman. Ang ipinangakong bunga ay pag-iwas sa di-napanahong kamatayan (apamṛtyu), pag-abot sa langit o mas mataas na kalagayan, at mga biyayang pangkalusugan—bilang isang disiplinadong landas ng debosyon, hindi lamang pagbigkas ng mga pangalan.
Adhyaya 147
Vatikēśvara-Māhātmya and the Discourse on Śuka’s Renunciation (वटिकेश्वरमाहात्म्य–शुकवैराग्यसंवादः)
Binubuksan ng Kabanata 147 sa pagsasabi ni Sūta tungkol sa isang lokal na pagpapakita ni Śiva, si Vatikēśvara, na pinupuri bilang tagapagkaloob ng anak at tagapag-alis ng kasalanan. Nagtanong ang mga ṛṣi hinggil sa “Vatikā” at sa mga pangyayaring nagbunga upang ang angkan ni Vyāsa ay magkaroon ng anak na tinawag na Kapinjala/Śuka. Isinalaysay ni Sūta na si Vyāsa, bagaman payapa at lubos na nakaaalam, ay tumungo sa pag-aasawa alang-alang sa dharma at tinanggap si Vatikā, anak ni Jābālī, bilang kabiyak. Naging pambihira ang pagdadalantao: nanatili ang sanggol sa sinapupunan sa loob ng labindalawang taon, natutuhan ang malawak na karunungan—ang mga Veda kasama ang mga sangay nito, smṛti, Purāṇa, at mga śāstra ukol sa mokṣa—ngunit nagdulot ng matinding hirap sa ina. Nagkaroon ng pag-uusap si Vyāsa at ang sanggol; ipinahayag ng bata ang alaala ng nakaraang kapanganakan, paglayo sa māyā, at hangaring tuwirang tahakin ang paglaya, at hiniling si Vāsudeva bilang tagapanagot. Dumulog si Vyāsa kay Kṛṣṇa; tinanggap Niya ang pagiging pratibhū (katiyakan) at iniutos ang pagsilang: lumitaw ang anak na tila binatilyo at agad na nahilig sa pagtalikod sa mundo at pagpunta sa gubat. Sumunod ang mahabang pagtatalong etikal at pilosopikal nina Vyāsa at Śuka tungkol sa halaga ng saṃskāra at sa pagkakasunod ng mga āśrama kumpara sa agarang pagtalikod. Ipinunto ni Śuka ang panganib ng pagkakabit, ang bigat ng tungkuling panlipunan, at ang di-mapagkakatiwalaang ligaya ng daigdig. Sa wakas, umalis si Śuka patungong gubat, iniwan si Vyāsa at ang ina sa dalamhati, at ipinakita ang tensiyon sa pagitan ng tungkulin sa lahi at ng pagkapit sa mokṣa.
Adhyaya 148
Vāpī-Snāna and Liṅga-Pūjā Phala: Pingalā’s Tapas and Mahādeva’s Boons
Inilalahad ng Kabanata 148 ang isang masinop na salaysay ng tīrtha na ipinasa ni Sūta. Si Pingalā, nababalisa dahil sa kawalan ng anak na lalaki, ay humingi ng pahintulot sa isang pantas (may pagtukoy kay Vyāsa) upang magsagawa ng tapas para kalugdan si Maheśvara. Dumating siya sa itinakdang kṣetra, itinatag si Śaṅkara, at gumawa ng isang malawak na vāpī (lawa/balon) na may dalisay na tubig, na hayagang itinuring na pook-paligo na pumupuksa ng kasalanan. Nagpakita si Tripurāntaka (Mahādeva), nagpahayag ng kasiyahan, at nagkaloob ng biyaya: isang anak na lalaking marangal at magpapalago sa angkan. Pagkaraan, pinalawak ang aral tungkol sa bisa ng pook: ang mga babaeng maliligo at sasamba sa naitatag na liṅga sa mga takdang araw ng buwan (lalo na sa maliwanag na kalahati) ay pangangakuan ng mahuhusay na anak; ang mga dinadapuan ng kamalasan ay makakamtan ang mabuting kapalaran sa loob ng isang taon sa pamamagitan ng paliligo at pagsamba. Ang mga lalaking gagawa nito ay magkakamit ng katuparan ng hangarin, at ang mga walang pagnanasa ay pagkakalooban ng mokṣa. Nagtatapos ang kabanata sa paglaho ni Mahādeva, sa pagsilang ng ipinangakong anak na si Kapinjala, at sa maikling pagbanggit sa naunang pagtatatag kay Kelīvarī Devī na kaugnay ng tagumpay sa lahat ng panig.
Adhyaya 149
Keliśvarī Devī-prādurbhāva and Andhaka-upākhyāna (केलीश्वरी देवीप्रादुर्भावः तथा अन्धकोपाख्यानम्)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong tanong-sagot na araling teolohikal: nagtatanong ang mga Ṛṣi at sumasagot si Sūta, na itinataguyod na ang Diyosa ay iisang sinaunang kapangyarihan na nagpapakita sa maraming anyo para sa kapakanan ng mga diyos at sa pagpigil sa mga puwersang mapanggulo. Binabanggit ang mga kilalang paglitaw—si Kātyāyanī laban kay Mahīṣāsura, si Cāmuṇḍā laban kina Śumbha–Niśumbha, at si Śrīmātā sa sumunod na siklo ng panganib—at saka ipinakikilala ang mas di-gaanong inilalarawang anyo: si Keliśvarī. Umiikot ang salaysay sa banta ni Andhaka: si Śiva, gamit ang mga mantrang may anyong Atharvaṇa, ay tumatawag sa kataas-taasang kapangyarihan; pinupuri ang Diyosa sa mga pamagat na pangkalahatan, na kumikilala na ang lahat ng anyong pambabae ay mga modalidad ng Kanyang sarili. Humihingi si Śiva ng tulong upang mapahinahon si Andhaka na nagpalayas sa mga diyos mula sa kanilang puwesto. Ibinibigay ang paliwanag sa pangalan: dahil tinatanganan Niya ang “keli-maya” (mapaglaro, maraming anyo) at tinatawag mula sa konteksto ng apoy (agni), Siya’y kikilalanin sa tatlong daigdig bilang Keliśvarī. May praktikal na tagubilin: ang pagsamba kay Keliśvarī sa Aṣṭamī at Caturdaśī ay sinasabing nagdudulot ng ninanais na bunga; at ang isang kinatawan ng hari na bumibigkas ng Kanyang papuri sa panahon ng digmaan ay pinangakuan ng tagumpay kahit kaunti ang hukbo. Isinasama rin ang lahi at pag-uugali ni Andhaka: kaugnay sa linya ni Hiraṇyakaśipu, nagtapás siya kay Brahmā upang hingin ang kalayaan sa pagtanda at kamatayan (hindi ibinigay nang ganap), at pagkaraan ay tumungo sa paghihiganti at pakikidigma sa mga diyos. Sa mga labanan, may palitan ng sandatang makalangit, pagdating ni Śiva, paglitaw ng mga puwersang ina/yoginī; tumatanggi si Andhaka na saktan ang mga babae bilang “panatang lalaki,” ngunit sa huli’y gumagamit ng sandata ng kadiliman (tamo’stra), kaya ang tunggalian ay kapwa pandigma at pangmoral-ritwal.
Adhyaya 150
Kelīśvarī Devī: Amṛtavatī Vidyā, Devotional Authority, and Phalaśruti
Sa Kabanata 150, isinalaysay ni Sūta ang isang masinsing sunod-sunod na salaysay na teolohikal. Si Śukra—ang purohita ng mga daitya—ay nagtungo sa kṣetra na kaugnay ni Hāṭakeśvara, na sinasabing nagkakaloob ng siddhi; nagsagawa siya ng homa gamit ang mga mantrang Atharvanic–raudra at humubog ng tatsulok na hukay ng apoy. Nasiyahan ang Diyosa Kelīśvarī at nagpakita, ipinagbawal ang mga handog na mapanira sa sarili, at inilipat ang paghingi tungo sa isang biyayang makabubuti. Hiniling ni Śukra ang muling pagkabuhay ng mga daityang napuksa sa digmaan. Pinahintulutan ito ng Diyosa, kabilang ang mga bagong nalamon ng apoy at yaong sinasabing pumasok sa “bibig ng mga yoginī,” at ipinagkaloob ang kapangyarihang-kaalaman na tinawag na «Amṛtavatī Vidyā», na sa pamamagitan nito ang patay ay muling nabubuhay. Ipinabatid ni Śukra ito kay Andhaka at pinayuhan siyang magpatuloy sa walang patid na bhakti, lalo na ang pagsamba sa mga araw ng aṣṭamī at caturdaśī. Itinatampok ng aral na ang pinakamataas na kapangyarihang lumalaganap sa daigdig ay nakakamtan sa debosyon, hindi sa dahas. Nagsisi si Andhaka sa dating galit at nakiusap na ang mga debotong nagmumuni sa anyong ito at nagtatatag ng larawan ng Diyosa ay tumanggap ng siddhi ayon sa nais ng puso. Nangako ang Diyosa ng mokṣa sa nagtatatag, svarga sa mga sumasamba sa aṣṭamī/caturdaśī, at mga ligayang panghari sa mga tumitingin lamang o nagmumuni sa Kanya. Pagkaraan ng Kanyang paglaho, muling binuhay ni Śukra ang mga napatay na daitya at nabawi ni Andhaka ang paghahari; at ayon sa sumunod na tradisyon, isang taong nagmula sa angkan ni Vyāsa ang nagtatag sa Kanya sa pook na iyon. Sa phalaśruti: ang pagbigkas o pakikinig sa kabanatang ito ay nag-aalis ng mabigat na dalamhati; ang haring bumagsak na nakinig sa aṣṭamī ay muling magkakamit ng kahariang walang hadlang; at ang pakikinig sa panahon ng digmaan ay nagdudulot ng tagumpay.
Adhyaya 151
Andhaka–Śaṅkara Saṃvāda: Śūlāgra-stuti, Gaṇatā-prāpti, and Hāṭakeśvara-Bhairava Upāsanā
Ipinapakita ng kabanatang ito ang dalawang-bahaging pagtalakay sa aral. Una, si Andhaka—matapos lumakas—ay nagsugo sa Kailāsa upang magbigay ng mapilit na kahilingan laban kay Śiva. Ipinadala ni Śiva ang mga pangunahing gaṇa tulad nina Vīrabhadra, Mahākāla, at Nandin, ngunit sa simula’y napaurong sila, kaya si Śiva mismo ang pumasok sa labanan. Sa sukdulan, nabigo ang karaniwang sandatahan at nauwi sa sagupaan; pansamantalang nanaig si Andhaka, subalit bumawi si Śiva at pinasuko siya sa kapangyarihang dibino, saka itinusok sa dulo ng trident. Habang nasa dulo ng trident, naghandog si Andhaka ng mahabang stuti, at mula sa kaaway ay naging nagsisising deboto. Hindi siya pinagkalooban ni Śiva ng kamatayan; sa halip, nilinis ang likas na asura at tinanggap siya sa katayuang gaṇa. Humiling si Andhaka ng isang kautusang pangkaligtasan: sinumang magtatatag ng anyong-ikon ni Śiva bilang Bhairava, na may katawan ni Andhaka na nakatusok sa trident, ay magkakamit ng mokṣa; pumayag si Śiva. Pagkaraan, lumipat ang salaysay sa halimbawa ng isang hari. Si Haring Suratha, na naagawan ng kaharian, ay lumapit kay Vasiṣṭha at itinuro sa Hāṭakeśvara-kṣetra na sinasabing nagbibigay ng siddhi. Doon, itinatag niya si Mahādeva sa anyong Bhairava ayon sa ikonograpiyang Andhaka-sa-trident, at nagsagawa ng pagsamba gamit ang Nārasiṃha-mantra, pulang handog, at mahigpit na kalinisan. Matapos makumpleto ang bilang ng japa, ipinagkaloob ni Bhairava ang kahilingan: naibalik ang kaharian at ipinangakong ang sinumang susunod sa parehong pamamaraan ay magkakamit din ng katuparan. Pinag-uugnay ng kabanata ang pagbabagong-anyo, pagtatatag ng imahen, pagsasanay sa mantra, at etika ng kadalisayan sa isang banal na pook.
Adhyaya 152
चक्रपाणिमाहात्म्यवर्णनम् | Cakrapāṇi Māhātmya (Glorification of Cakrapāṇi)
Ang kabanatang ito ay nagaganap bilang isang diyalogo: tinanong ng mga pantas si Sūta kung aling mga tīrtha ang sa pagtanaw o paghipo pa lamang ay nagbibigay na ng ganap at ninanais na bunga. Pinatotohanan ni Sūta na di-mabilang ang mga tīrtha at liṅga, at itinampok ang mga gawi sa banal na pook: ang pagligo sa Śaṅkha-tīrtha—lalo na sa araw ng Ekādaśī—ay nagdudulot ng lubos na kabutihang-loob; ang darśana sa Ekādaśa-rudra ay itinuturing na katumbas ng pagtanaw sa lahat ng Maheśvara; ang darśana kay Vaṭāditya sa takdang araw sa kalendaryo ay katulad ng pagmasid sa iba’t ibang anyo ng Araw; gayundin, ang darśana sa Devī (kabilang sina Gaurī at Durgā) at kay Gaṇeśa ay inilalarawang sumasaklaw sa kani-kanilang hanay ng mga diyos. Sumunod, inusisa ng mga pantas kung bakit hindi pa nailalahad si Cakrapāṇi at kailan siya dapat makita. Isinalaysay ni Sūta na si Arjuna ang nagtatag kay Cakrapāṇi sa kṣetra na ito; matapos maligo at tumingin nang may bhakti, ang malalaking kasalanan—kabilang ang mga uri tulad ng brahmahatyā—ay sinasabing napapawi. Ikinakabit din ng salaysay ang Kṛṣṇa–Arjuna sa Nara–Nārāyaṇa, upang ipakita ang layuning kosmiko ng pagpapanumbalik ng dharma. May kasamang aral ng pagpipigil: ang naghahangad ng kabutihang-palad ay hindi dapat manilip sa taong nakabukod kasama ang asawa, lalo na kung kamag-anak. Ipinagpapatuloy ang kuwento sa gawaing pagprotekta ni Arjuna (pagbawi ng mga ninakaw na baka para sa isang brāhmaṇa), sa paglalakbay sa mga tīrtha, at sa pagtatayo at pagpapabanal ng isang templong Vaiṣṇava, kasama ang pagtatatag ng mga pagdiriwang para kay Hari sa śayana at bodhana (pagtulog at paggising), lalo na sa buwan ng Caitra sa araw na Viṣṇu-vāsara. Sa phalaśruti, inuulit ang patuloy na pagsamba sa mga siklo ng Ekādaśī at ang pangakong makararating sa Viṣṇu-loka ang mga sumasamba nang wasto.
Adhyaya 153
Apsaraḥ-kuṇḍa / Rūpatīrtha Utpatti-Māhātmya (Origin and Glory of the Apsaras Pond and Rūpatīrtha)
Isinalaysay ni Sūta ang kadakilaan ng Rūpatīrtha, isang banal na pook na kapag naligo nang ayon sa wastong paraan ay sinasabing nagbabago ang kakulangan sa ganda tungo sa kagandahan at nagdudulot ng biyaya. Pagkaraan ay ibinigay ang alamat ng pinagmulan: nilikha ni Brahmā ang isang apsaras na pambihirang ganda, si Tilottamā. Dumating siya sa Kailāsa upang magbigay-galang kay Śiva. Habang umiikot si Tilottamā sa pradakṣiṇā, inilarawan ang pagtuon ni Śiva sa paglitaw ng mga karagdagang mukha na nakahanay sa direksiyon ng kanyang pag-ikot, at ang reaksiyon ni Pārvatī ang naging mitsa ng kaguluhang kosmiko. Ipinaliwanag ni Nārada ang pangyayari sa mapanuring pananalitang may bigat sa lipunan, kaya lalo pang tumindi ang damdamin ni Pārvatī. Pinigil ni Pārvatī ang mga mata ni Śiva; nanganganib ang mga daigdig dahil sa mapanirang kawalan ng balanse, kaya nagpakita si Śiva ng isa pang mata upang pangalagaan ang sangnilikha, at tinawag na Tryambaka (may tatlong mata). Pagkatapos, isinumpa ni Pārvatī si Tilottamā na maging pangit at may kapansanan; nakiusap si Tilottamā, at lumambot si Pārvatī sa pag-uutos na pumunta siya sa isang tīrtha na itinatag mismo ni Pārvatī. Ang pagligo sa mga takdang tithi—lalo na sa Māgha-śukla-tṛtīyā; at kalaunan sa Caitra-śukla-tṛtīyā sa tanghaling-tapat—ay nagbabalik ng kagandahan at nagtatatag ng paulit-ulit na ritwal. Lumikha si Tilottamā ng malawak na kuṇḍa na may dalisay na tubig, ang Apsaraḥ-kuṇḍa. Binibigyang-diin ng phalaśruti ang mga biyaya para sa kababaihan (kagandahang-palad, kanais-nais na anyo, at pagkamit ng mahuhusay na supling) at para sa kalalakihan (kagandahan at kapalaran sa maraming kapanganakan), kaya ang tīrtha ay itinatanghal na banal na pook na nakatali sa takdang panahon ng kalendaryo para sa kagalingang pangkatawan at panlipunan.
Adhyaya 154
Citreśvarīpīṭha–Hāṭakeśvarakṣetra Māhātmya (चित्रेश्वरीपीठक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम्)
Inilalahad ng kabanatang ito ang salaysay ni Sūta tungkol sa rituwalisadong banal na heograpiya sa Hāṭakeśvara-kṣetra. Nagsisimula ito sa mga tagubilin ukol sa tīrtha na kaugnay ni Pārvatī: ang pagligo sa mga tiyak na kuṇḍa malapit sa Gaurī-kuṇḍa at ang darśana (mapagpitagang pagtanaw) kay Pārvatī ay itinuturing na daan ng paglilinis at pagkalaya mula sa mga pighati ng siklo ng kapanganakan at kamatayan. Kasunod nito, binibilang ang mga pahayag ng gantimpalang-pananampalataya na nakatuon sa kababaihan: ang snāna sa itinakdang mga araw ay iniuugnay sa pagpapala, kaginhawahan ng pagsasama ng mag-asawa, at biyaya ng supling, maging sa mga kasong inilalarawang kawalan ng anak. Nang tanungin ng mga ṛṣi ang mas malawak na lohika ng siddhi ng mga tīrtha, ipinaliwanag ni Sūta ang mas lihim na landas ng pagtatamo: pagsamba sa gitna ng hanay ng mga liṅga, pagtalima sa takdang panahon (lalo na sa caturdaśī), at isang matinding pagsubok kung saan nagpapakita si Gaṇeśa sa nakapanghihilakbot na anyo upang subukin ang tatag ng nagsasagawa. Ikinukumpara rin ito sa isang sāttvika na alternatibo na angkop sa mga ideyal na Brahmanikal: banal na pagligo, asal na ginagabayan ng śāstra, mga handog sa bukang-liwayway (hal. pag-aalay o pagbigay ng tila), at disiplinadong pag-aayuno at pagtalikod na nakatuon sa kalayaan. Nagtatapos ito sa phalaśruti: ang pakikinig/pagbigkas ng salaysay, paggalang kay Vyāsa o sa guro, at pangakong malawak na paglilinis at pag-angat ng loob para sa tumatanggap ng aral ng Purāṇa nang may buong pagninilay.
Adhyaya 155
हाटकेश्वरक्षेत्रे वसवादिदेवपूजाविधानम् तथा पुष्पादित्य-माहात्म्ये मणिभद्रवृत्तान्त-प्रस्तावः (Hāṭakeśvara Kṣetra: Rites for Vasus–Ādityas–Rudras–Aśvins and the Puṣpāditya Māhātmya with the Maṇibhadra Narrative Prelude)
Inilalahad ng adhyāya ang teolohiyang ritwal–arkitektural ng Hāṭakeśvara kṣetra sa pamamagitan ng pagbanggit sa mga pangkat ng mga diyos na nananahan doon: ang walong Vasu, labing-isang Rudra, labindalawang Āditya, at ang kambal na Aśvin. Kasunod nito ang mga tagubilin sa pagsamba na nakaayon sa mga takdang sandali ng kalendaryo: kadalisayan at paghahanda (pagligo, malinis na kasuotan), wastong pagkakasunod (tarpana muna sa mga dvija, saka pūjā), at mga handog na may kaugnay na mantra tulad ng naivedya, dhūpa, at ārārtika. Tinutukoy rin ang mga hiwalay na pagtalima: pagsamba sa Vasu sa aṣṭamī ng maliwanag na kalahati sa Madhu-māsa; pagsamba sa Āditya sa saptamī, lalo na tuwing Linggo, na may mga bulaklak, pabango, at mga pahid; pagsamba sa Rudra sa caturdaśī ng maliwanag na kalahati ng Caitra na may pagbigkas ng Śatarudrīya; at pagsamba sa Aśvin sa kabilugan ng buwan ng Āśvina na may Aśvinī-sūkta. Ipinakikilala rin si Puṣpāditya, na sinasabing itinatag ni Yājñavalkya, at pinupuri bilang nagbibigay ng ninanais sa pamamagitan ng pagsamba at darśana—pag-aalis ng kasalanan at maging posibilidad ng kalayaan (mokṣa). Sa huli, lumilipat ang salaysay sa isang kuwentong panlipunan at etikal sa masaganang lungsod: ang kayamanan ni Maṇibhadra, ang kanyang kasakiman at pagkakuripot, ang paghina ng katawan, at ang hangaring mag-asawa, na nagtatapos sa aral kung paanong ang yaman ay humuhubog sa ugnayang panlipunan at sa pagkilos ng tao.
Adhyaya 156
मणिभद्रकृतपुष्पब्राह्मणविडंबनवर्णनम् (Humiliation of the Brāhmaṇa Puṣpa by Maṇibhadra)
Isinalaysay ni Sūta ang pangyayari kung saan si Maṇibhadra, dahil sa pagnanasa at lakas ng katayuang panlipunan, ay pinilit ang isang sambahayang kṣatriya sa isang kasalang di-kanais-nais, sa kabila ng pagtutol batay sa jyotiṣa at kalendaryo—sapagkat ang kasal ay magaganap sa panahong sinasabing “natutulog” si Madhusūdana at nasa ilalim ng isang tiyak na nakṣatra-devatā. Nadala sa pangakong yaman, ipinagkaloob ng kṣatriya ang kaniyang nagdadalamhating anak na babae. Pagdating sa tahanan ni Maṇibhadra, pinilit niya ang asawa sa tungkuling mag-asawa, inalipusta sa salita, at inihiwalay ang sambahayan sa pamamagitan ng pagpapaalis sa mga lingkod at pagtalaga ng isang bantay na eunuko na may mahigpit na tuntunin sa pagpasok. Bagaman lantad ang kaniyang pakikipagkalakalan at pamimigay ng yaman sa publiko, ipinagkait niya ang tulong sa pamilya ng asawa at pinanatili ang mahigpit na kaayusan sa loob ng bahay. Nag-anyaya siya ng mga brāhmaṇa sa handaan, subalit may nakahihiyang kundisyon: dapat silang kumain na nakayuko at hindi titingin sa kaniyang asawa, kung hindi’y pagtatawanan at sasaktan. Dumating ang brāhmaṇang si Puṣpa, isang manlalakbay at mag-aaral ng Veda, na pagod na pagod; pinangakuan siya ni Maṇibhadra ng pagkain at parangal. Sa gitna ng pagkain, dahil sa pag-uusisa, tumingala si Puṣpa at nasilayan ang mga paang tulad-loto ng babae at saka ang mukha nito. Nagngitngit si Maṇibhadra at iniutos sa bantay na ipahiya si Puṣpa: siya’y hinampas, kinaladkad na duguan hanggang sa sangandaan, at nabalisa ang bayan. Naawa ang mga mamamayan at binuhusan siya ng tubig at pinahanginan upang magkamalay. Hayagang ipinahayag ni Puṣpa ang kaniyang kawalang-sala at nanaghoy sa kawalan ng paghadlang ng hari; kinilala naman ng mga tao ang nauna pang mga pang-aabuso ni Maṇibhadra at ang panlalamig ng lahat dahil sa kaniyang pabor sa kapangyarihan.
Adhyaya 157
सूर्यसकाशात्पुष्पब्राह्मणस्य वरलब्धिवर्णनम् (The Account of Puṣpa Brāhmaṇa Receiving Boons from Sūrya)
Ipinapakita ng Kabanata 157 ang masinsing aral tungkol sa bisa ng ritwal at sa dalisay na layon. Isinalaysay ni Sūta na ang brāhmaṇa na si Puṣpa, nababalot ng dalamhati at galit, ay tumangging kumain hanggang makahanap ng lunas sa inaakala niyang pagkukulang, at naghanap ng diyos o mantra na kilala sa agarang bunga. Itinuro ng mga taga-roon ang dambana ni Sūrya sa Cāmatkārapura, na sinasabing itinayo ni Yājñavalkya, at ang gawi: sa Linggo na tumapat sa saptamī, ang deboto na may hawak na prutas ay iikot nang 108 pradakṣiṇā upang magtagumpay; binanggit din nila si Śāradā sa Kāśmīra bilang nagbibigay ng siddhi sa pamamagitan ng pag-aayuno. Dumating si Puṣpa sa Cāmatkārapura, naligo nang banal, nagsagawa ng 108 pradakṣiṇā, at naghandog ng mahabang pagpupuri at mga ritwal na kilos. Umigting ang salaysay sa detalyadong homa (paghahanda ng kuśāṇḍikā/altar, paglalagay ayon sa mantra, at mga alay), hanggang sa sukdulang hakbang na ialay niya ang sariling laman—isang pagsamba na tāmasika at mapilit. Nagpakita si Sūrya, pinigil siya, at nagkaloob ng dalawang pildoras (puti/itim) upang makapag-anyong iba pansamantala at makabalik sa tunay na anyo, pati kaalamang may kaugnayan sa isang mayamang tao sa Vaidīśa na nagngangalang Maṇibhadra. Tinanong ni Puṣpa kung bakit hindi agad nagbunga ang ipinangakong bisa ng 108 pag-ikot. Ipinaliwanag ni Sūrya na ang gawaing may tāmasikong disposisyon ay nawawalan ng bunga; hindi kayang tumbasan ng panlabas na kawastuhan ang sirang intensiyon. Pinagaling ni Sūrya ang mga sugat ni Puṣpa at naglaho, iniwan ang aral na ang bhāva—ang kalidad ng isip at asal—ang tunay na nagtatakda ng kinalabasan ng ritwal.
Adhyaya 158
मणिभद्रोपाख्याने मणिभद्रनिधनवर्णनम् (Maṇibhadra-Upākhyāna: Account of Maṇibhadra’s Death)
Isinalaysay ni Sūta ang isang pangyayaring panglungsod na may aral sa asal. Nakamit ni Puṣpa ang isang mahiwagang bagay (guṭikā) na nakapagpapabago ng anyo, at kinuha niya ang anyong kahawig ni Maṇibhadra upang magpanggap at manggulo sa lipunan. Inutusan ang bantay-pinto (ṣaṇḍha) na harangin ang darating na nagpapanggap; ngunit nang dumating ang tunay na Maṇibhadra, siya ang natamaan sa may pasukan, kaya nag-ingay ang taumbayan sa pagdaing at pagbatikos sa kawalang-katarungan. Pagkaraan, nagpakita si Puṣpa sa anyo ni Maṇibhadra, lalo pang nagpalabo sa pagkakakilanlan. Dinala ang usapin sa hukuman ng hari; nagsiyasat ang pinuno sa pamamagitan ng pagtatanong at sa huli ay ipinatawag ang asawa ni Maṇibhadra bilang saksi. Sa kanyang patotoo, naihiwalay ang lehitimong asawa sa mapanlinlang na manlulusob na nakabalatkayo. Ipinag-utos ng hari ang parusa sa manlilinlang. Habang isinasagawa ang hatol, nagbigay ang nahatulan ng mahabang pangaral tungkol sa panganib ng pagnanasa, sa pinsalang panlipunan ng panlilinlang, at sa matinding puna sa kasakiman: ang yaman ay may tatlong hantungan—pagbibigay, pag-enjoy, o pagkawala—at ang pag-iimpok na maramot ay humahantong sa tigang na ikatlong kapalaran. Nagtatapos ang kabanata sa paglalagay ng pangyayaring ito sa Hāṭakeśvara-kṣetra māhātmya bilang huwarang aral na nakaugnay sa banal na pook.
Adhyaya 159
पुष्पविभवप्राप्तिवर्णनम् (Account of Puṣpa’s Attainment and Distribution of Prosperity)
Isinalaysay ni Sūta ang isang pangyayari sa kapaligiran ng templo: dumating si Puṣpa nang masaya sa tahanan ni Maṇibhadra, kasama ang mga kamag-anak at mga tunog na mapalad (busina ng kabibe at mga tambol). Ipinapakita ng salaysay na ang kasaganaan ay dumarating sa biyaya ni Bhāskara at may mahalagang bunga sa lipunan at pamayanan. Tinipon ni Puṣpa ang kanyang angkan at nagmuni-muni na si Lakṣmī ay “cala,” ang kapalaran ay pabago-bago at di-matatag. Inunawa niya ang dati niyang kalagayan bilang mahabang panahon ng paghihirap; kaya, matapos makilala ang panandaliang likas ng yaman, nagpasya siyang magbahagi nang malawakan sa ilalim ng panatang katotohanan. Ipinamahagi niya ang mga kasuotan at alahas sa mga kamag-anak ayon sa katayuan; nagkaloob ng yaman at damit sa mga Brahmin na nakaaalam ng Veda nang may pananampalataya; at nagbigay ng pagkain at kasuotan sa mga tagapagtanghal, lalo na sa mga dukha at mga bulag. Sa huli, kumain siya kasama ang kanyang asawa, pinauwi ang nagtipon, at namuhay pagkatapos nang maayos at may layunin gamit ang natamong yaman. Itinuturo ng kabanata ang wastong pamamahala ng kayamanan: ang kasaganaan ay nagiging marangal sa pamamagitan ng mapagkawanggawang pagbibigay at pag-aaruga sa komunidad sa loob ng banal na kṣetra.
Adhyaya 160
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्पस्य पापक्षालनार्थं हाटकेश्वरक्षेत्रगमन-पुरश्चरणार्थ-ब्राह्मणामन्त्रणवर्णनम् (Puṣpa’s Journey to Hāṭakeśvara for Sin-Removal and the Invitation of Brāhmaṇas for Puraścaraṇa)
Ang kabanatang ito ay isang salaysay na nagbababala sa asal at pananagutan, na nakapaloob sa balangkas ng tīrtha (banal na pook-paglalakbay). Isinalaysay ni Sūta ang pangyayari tungkol sa isang brāhmaṇa na nagngangalang Puṣpa na, sa Camatkārapura, ay nagkaroon ng kaakit-akit na anyo dahil sa konteksto ng ritwal at pagpupugay sa Sūrya (Araw). Tinanong siya ni MĀhī, ang babaeng sangkot, kung ang pagbabagong-anyo ay bunga ng salamangka, tagumpay sa mantra, o biyaya ng mga diyos. Inamin ni Puṣpa ang pagbabagong iyon at ang naunang panlilinlang na may kinalaman kay Maṇibhadra: mali niyang inangkin ang asawa ni Maṇibhadra at nagtayo ng buhay sa saligang huwad. Bagaman nagpatuloy ang tahanan at nagkaroon ng mga anak at salinlahi, sa katandaan ay dumating ang matinding pagsisisi; nakita niya ang bigat ng pāpa (kasalanan) at naghanap ng paraan ng pagwawasto. Nagpasya siyang magtungo sa Hāṭakeśvara-kṣetra upang magsagawa ng paglilinis at pagtubos gaya ng puraścaraṇa at prāyaścitta. Ipinamahagi niya ang yaman sa kanyang mga anak na lalaki, nagtayo ng maringal na gusaling kaugnay ng Araw sa pook na dati niyang pinagkamit ng siddhi, at pormal na nag-anyaya ng mga brāhmaṇa upang isagawa ang cātuścaraṇa—apat na bahagi ng pagbigkas at ritwal—bilang daan sa pag-alis ng kasalanan. Pinagdurugtong ng kabanata ang pag-amin, pagsisisi, at banal na kaayusang ritwal ng kṣetra sa iisang aral.
Adhyaya 161
Puṣpāditya-māhātmya (Glorification of Pushpāditya and allied rites)
Sa Kabanata 161, ayon sa ulat ni Sūta, isinasalaysay ang isang tagpong may pagninilay at pag-uusap ng mga brāhmaṇa at ng taong si Puṣpa. Si Puṣpa, kasama ang kanyang asawa, ay lumapit sa kapulungan ng mga dvija nang may paggalang at ipinahayag na nagtayo siya ng isang templo para kay Bhāskara (Diyos ng Araw). Iminungkahi niyang tawagin itong “Puṣpāditya” upang sumikat ang pangalan nito sa tatlong daigdig. Nagpahayag ang mga brāhmaṇa ng pag-aalala sa pagpapanatili ng naunang mga linya ng dangal at reputasyon, at nagtakda ng mga paraan ng prāyaścitta (paglilinis-pagsisisi), kabilang ang isang malakihang homa na binibilang bilang “lakṣa” para sa pagpapadalisay. Hiniling ni Puṣpa na patuloy nilang ipagbunyi ang diyos sa napiling pangalan, at nakiusap din na parangalan ang kanyang asawa sa pamamagitan ng isang pangalan ng diyosa na kaugnay ng pook. Sa napagkasunduan, tinanggap ang diyos bilang Puṣpāditya, at ang diyosa ay pinangalanang Māhikā/Māhī. Sa phalāśruti, itinatakda ang mga bunga sa Kali-yuga: ang debosyon kay Puṣpāditya ay nag-aalis ng kasalanan ng araw ng Linggo; kapag Linggo na tumapat sa Saptamī, ang pag-aalay ng hanggang 108 prutas at ang pag-ikot na pradakṣiṇā ay nagdudulot ng ninanais. Ang regular na darśana kay Durgā bilang Māhikā ay pumipigil sa mga paghihirap, at ang pagsamba sa Caitra Śukla Caturdaśī ay nagbibigay ng isang taong pag-iingat laban sa kamalasan.
Adhyaya 162
पुरश्चरणसप्तमीव्रतविधानवर्णनम् (Puraścaraṇa-Saptamī Vrata: Procedure and Rationale)
Ang adhyaya na ito ay isang salaysay na etikal at pang-ritwal na humahantong sa masusing paglalarawan ng isang vrata. Isinalaysay ni Sūta na si Puṣpa, matapos ilahad ang mga pinagtatalunang gawa na may kaugnayan sa pagpatay kay Maṇibhadra at sa sisi ng lipunan, ay pinagalitan ng mga Brahmin at tinawag na mabigat na nagkasala, hanggang sa mabanggit pa sa usapan ang paratang na “brahma-ghna”. Nang makita ang kanyang pagdadalamhati, nagsangguni ang mga Brahmin ng Nāgara sa śāstra, smṛti, purāṇa, at vedānta upang hanapin ang landas ng paglilinis, at napagpasyahang kailangan ang lunas na may wastong pagpapatunay. Isang Brahmin na nagngangalang Caṇḍaśarman ang tumukoy sa Skanda Purāṇa at itinuro ang Puraścaraṇa-Saptamī bilang disiplina ng pag-alis ng kasalanan. Isinagawa ito ni Puṣpa at inilarawang nalinis sa pagtatapos ng isang taon. Pagkaraan, isiningit ang sinaunang diyalogo: tinanong ni Haring Rohitāśva ang pantas na si Mārkaṇḍeya kung paano pawiin ang kasalanang nagagawa sa isip, salita, at katawan. Ipinag-iba ni Mārkaṇḍeya ang mga daan: ang kasalanang pang-isip ay nalulusaw sa pagsisisi at pagbabalik-loob; ang kasalanang pang-salita ay sa pagpipigil upang hindi ito matupad; at ang kasalanang pang-katawan ay nangangailangan ng pormal na prāyaścitta, ihahayag sa mga Brahmin na may kapangyarihan o ipatutupad sa ilalim ng disiplina ng hari. Sa huli, itinakda ang Puraścaraṇa-Saptamī, isang panatang nakasentro kay Sūrya, na isinasagawa sa buwan ng Māgha (maliwanag na kalahati) kapag ang Araw ay nasa Makara, sa araw ng Linggo: pag-aayuno, ritwal na kalinisan, pagsamba sa imahen, pulang bulaklak at handog, arghya na may pulang sandalwood; at pagtatapos sa pagpapakain sa mga Brahmin, pagbibigay ng dakṣiṇā, at pag-inom ng mga panlinis (kabilang ang pañcagavya). Inilatag ang pagpapatuloy ng mga handog buwan-buwan sa loob ng isang taon, at nagwawakas sa itinakdang dāna (kabilang ang “ikaanim na bahagi”) sa isang Brahmin at sa pahayag ng ganap na paglilinis ng tagapagpanata.
Adhyaya 163
ब्राह्मनागरोत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनम् (Account of the Brahma-Nāgara origin narrative and communal expiation discourse)
Inilalahad ng Kabanata 163 ang isang pangyayaring may kinalaman sa batas ng pamayanan at etika ng ritwal sa brahmasthāna, ang banal na sentro. Isang pangkat ng mga Nāgara Brahmin ang nakatagpo ng sisidlang may kayamanan at nagtipon upang magpasiya tungkol sa maling pag-angkin na udyok ng kasakiman, at tungkol sa pagkukulang sa wastong paraan ng prāyaścitta (pagbabayad-sala/pagpapadalisay). Si Caṇḍaśarmā ay ibinaba ang katayuan at itinuring na bāhya (nasa labas ng pamayanan) sapagkat ang prāyaścitta ay naipataw nang hindi ayon sa tuntunin—ibinigay ng iisang tao sa halip na sa kolektibong pagninilay at paghatol ng kapulungan. Sinikap ni Puṣpa ang pagbabalik-loob sa pamamagitan ng pag-aalay ng kayamanan, ngunit tinanggihan ng kapulungan ang pagtinging ang kanilang pasya ay dahil sa yaman. Sa halip, iginiit nila ang kapangyarihan ng smṛti/purāṇa at ang tamang institusyonal na proseso: ang prāyaścitta ay dapat itakda nang may karagdagang mga tagapagpaganap ng ritwal at may wastong pagsangguni. Sa matinding dalamhati, gumawa si Puṣpa ng marahas na pananakit sa sarili bilang handog, hanggang sa magpakita si Sūrya (Bhāsvat), ipinagbawal ang padalus-dalos na gawa, at nagkaloob ng mga biyaya: si Caṇḍaśarmā ay lilinisin at kikilalaning “Brāhma Nāgara,” ang kanyang mga inapo at mga kaugnay ay magkakamit ng dangal, at ang katawan ni Puṣpa ay maibabalik. Sa gayon, itinatakda ng kabanata ang aral laban sa kasakiman, ang paggalang sa kapangyarihan ng pamayanan, at ang bisa ng prāyaścitta kapag tama ang pamamaraan, na tinatatakan ng pagsang-ayon ng Diyos.
Adhyaya 164
Nāgareśvara–Nāgarāditya–Śākambharī Utpatti-varṇanam (Origin and Establishment Narratives)
Isinalaysay ni Sūta na si Puṣpa, matapos palugdan si Sūrya sa pamamagitan ng matibay na panatang handang magsakripisyo, ay umaliw at gumabay sa nagdadalamhating brāhmaṇa na si Caṇḍaśarmā. Ipinahayag ni Puṣpa na hindi daranas si Caṇḍaśarmā ng pagbagsak ng katawan at ang kanyang angkan ay magiging tanyag sa mga Nāgara. Lumipat sila sa banal na ilog Sarasvatī, nanirahan sa timog na pampang, at nagtayo ng tahanang tulad ng isang āśrama. Naalaala ni Caṇḍaśarmā ang dating panata tungkol sa dalawampu’t pitong liṅga at nagsagawa ng mahigpit na sādhana: pagligo sa Sarasvatī, mga pagtalima sa kadalisayan, japa ng anim-na-pantig na mantra, kasama ang pagbigkas ng mga pangalan ng liṅga at mapitagang pagpapatirapa. Gumawa siya ng mga liṅga mula sa putik na luwad (kardama) at araw-araw na sumamba, tinutupad ang tuntuning huwag gambalain ang liṅga kahit ito’y nasa di-mainam na lugar; hanggang mabuo ang bilang na dalawampu’t pito. Nalugod si Śiva sa labis na bhakti at nagpakita ng isang liṅga mula sa lupa, at iniutos na sambahin iyon upang makamtan ang ganap na bunga ng dalawampu’t pitong liṅga; sinumang deboto na sumamba roon nang may bhakti ay tatanggap din ng kaparehong biyaya. Nagtayo si Caṇḍaśarmā ng prāsāda at pinangalanan ang liṅga na Nāgareśvara, bilang pag-alaala sa mga liṅga ng bayan; at sa huli’y nakamit niya ang Śivaloka. Itinatag naman ni Puṣpa ang isang anyo ni Sūrya na tinawag na Nāgarāditya sa Sarasvatī at pinagkalooban na ang pagsamba roon ay nagbibigay ng ganap na bunga na kaugnay ng labindalawang anyo ng Araw sa Cāmatkārapura. Ipinakilala rin ang asawa ni Caṇḍaśarmā na si Śākambharī, na nagluklok kay Durgā sa mapalad na pampang; nangako ang Devī ng agarang bunga sa mga sumasamba nang may debosyon, lalo na sa Mahānavamī sa maliwanag na kalahati ng Āśvina, at ang diyosa ay nakilala sa pangalang Śākambharī. Nagtatapos ang kabanata sa pahayag na ang pagsamba matapos ang pag-unlad ay pumipigil sa mga hadlang sa susunod pang paglago.
Adhyaya 165
अश्वतीर्थोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Account of Aśvatīrtha)
Binubuksan ng kabanata ang salaysay ni Sūta tungkol sa panahong ang mapalad na pampang ng ilog Sarasvatī ay naging mahalaga sa lipunan para sa mga dayo at mga taga-lungsod. Ngunit biglang nagbago ang kalagayan: isinumpa ni ṛṣi Viśvāmitra ang Sarasvatī at ito’y naging raktavāhinī, “ilog na dumadaloy na tila dugo.” Dahil dito, dinagsa ang pook ng mga rākṣasa at iba pang nilalang sa hanggahan ng daigdig—bhūta, preta, piśāca—kaya iniwan ng mga tao ang lugar at lumipat sa mas ligtas na banal na heograpiya, kabilang ang pampang ng Narmadā malapit sa āśrama ni Mārkaṇḍa. Tinanong ng mga pantas ang sanhi ng sumpa, at ipinaliwanag ni Sūta na ito’y kaugnay ng mas malawak na tunggalian nina Viśvāmitra at Vasiṣṭha, at ng temang pagbabago ng katayuan—ang mithiin ng isang kṣatriya na umabot sa antas ng brāhmaṇa. Pagkaraan, lumipat ang salaysay sa alamat ng pinagmulan: dumating si ṛṣi Ṛcīka, inapo ni Bhṛgu, sa Bhojakaṭa malapit sa ilog Kauśikī; nakita niya ang anak na babae ni Gādhi (kaugnay ng pagsamba kay Gaurī) at humiling ng kasal na brāhma. Itinakda ni Gādhi ang dote: pitong daang matutuling kabayo, bawat isa’y may isang maitim na tainga. Pumunta si Ṛcīka sa Kānyakubja at sa pampang ng Gaṅgā ay nagsagawa ng natatanging mantra-japa na “aśvo voḍhā,” na may pagtukoy sa chandas/ṛṣi/devatā at sa viniyoga. Mula sa ilog lumitaw ang mga kabayong kailangan, kaya sumikat ang pook bilang Aśvatīrtha. Ang pagligo roon ay sinasabing nagbibigay ng bunga na katumbas ng sakripisyong Aśvamedha, na ginagawang mas madaling maabot sa pamamagitan ng tīrtha ang dangal ng mga Vedic na yajña.
Adhyaya 166
परशुरामोत्पत्तिवर्णनम् / Account of the Origins of Paraśurāma’s Line
Isinasalaysay ng adhyāya na ito ang pangyayaring humubog sa isang angkan, na nakasentro kay Ṛcīka at sa kanyang pag-aasawa sa babaeng inilarawang “kagandahan ng tatlong daigdig” (trailokya-sundarī). Pagkaraan ng kasal, nagkaloob si Ṛcīka ng biyaya at nagsagawa ng dalawang-bahaging ritwal na caru-dvaya upang maihiwalay ang kapangyarihang Brahmana (brāhmya tejas) at kapangyarihang Kṣatriya o mandirigma (kṣātra tejas). Itinalaga niya ang bawat banal na handog na may kaugnay na sagisag sa katawan—pagyakap sa punong aśvattha o nyagrodha—upang ituro ang ugnayan ng wastong ritwal at inaasahang supling. Ngunit nagkaroon ng paglabag sa pamamaraan: hinimok ng ina ang pagpapalit ng bahagi ng caru at ng kaugnay na pagyakap sa puno, inuuna ang sariling nais. Sa pagbubuntis, lumitaw ang mga palatandaang dohada at garbha-lakṣaṇa—mga pagnanasa at tanda ng sinapupunan—na kumiling sa hilig na panghari at pangdigma, kaya natukoy ni Ṛcīka na nabaligtad ang ritwal. Nagkaroon ng kasunduan: mapanatili ang pagkakakilanlang Brahmana ng anak na isisilang, at mailipat ang mas matinding kṣātra tejas sa apo. Nagtatapos ang kabanata sa pagsilang ni Jamadagni at sa paglitaw kalaunan ni Rāma (Paraśurāma), na ang lakas-mandirigma ay itinatanghal bilang bunga ng bisa ng ritwal at ng pagpapahinuhod ng mga ninuno, pinagbubuklod ang etikal na sanhi-bunga, katumpakan ng ritwal, at tadhana ng lahi.
Adhyaya 167
विश्वामित्रराज्यपरित्यागवर्णनम् (Viśvāmitra’s Renunciation of Kingship)
Isinalaysay ni Sūta ang pinagmulan at maagang paghubog ni Viśvāmitra sa angkan ng mga hari. Inilarawan ang kanyang ina bilang masidhi sa austeridad at mahilig sa paglalakbay-pananampalataya; lumaki ang bata bilang isang tanyag na tao. Nang italaga siya ng amang si Gādhi, namuno si Viśvāmitra habang pinananatili ang pag-aaral ng Veda at paggalang sa mga brāhmaṇa. Sa paglipas ng panahon, nalulong siya sa pangangaso sa gubat. Sa katanghalian, pagod sa gutom at uhaw, dumating siya sa banal na āśrama ng Mahātmā Vasiṣṭha. Tinanggap siya ni Vasiṣṭha ayon sa ritwal—arghya at madhuparka—at inanyayahang magpahinga at kumain. Nabahala ang hari sa nagugutom na hukbo; iminungkahi ni Vasiṣṭha na pakainin ang lahat sa pamamagitan ni Nandinī, ang kāmadhenu, na agad nagluwal ng saganang pagkain para sa mga kawal at mga hayop. Namangha si Viśvāmitra at sinikap kunin si Nandinī—una sa pakiusap, saka sa dahas—na iginigiit ang karapatan ng isang hari. Tumanggi si Vasiṣṭha, ayon sa dharma at smṛti na hindi dapat gawing kalakal ang mga baka, lalo na ang dhenu na tumutupad ng nais. Nang agawin at hampasin ng mga tauhan ng hari si Nandinī, nagpakita siya ng mga armadong pangkat (śabara, pulinda, mleccha) na lumipol sa puwersang maharlika. Pinigil ni Vasiṣṭha ang higit pang pinsala, pinangalagaan ang hari, at pinalaya siya mula sa pagkakabigkis ng mahika. Sa kahihiyan, inamin ni Viśvāmitra na ang lakas ng kṣatriya ay di kayang tumbasan ang brahma-bala; kaya tinalikuran niya ang paghahari, iniluklok ang anak na si Viśvasaha, at nagsimulang magsagawa ng dakilang tapas upang makamtan ang espirituwal na kapangyarihan ng mga brāhmaṇa.
Adhyaya 168
धारोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Dhārā in Hāṭakeśvara-kṣetra)
Sa loob ng balangkas ng Hāṭakeśvara-kṣetra, isinasalaysay sa kabanatang ito ang isang maraming-bahaging pagtalakay sa teolohiya. Ikinuwento ni Sūta ang sukdulang tapas ni Viśvāmitra sa Himalaya: pagtulog sa ilalim ng langit, paninirahan sa tubig, pagsasagawa ng pañcāgni (limang apoy), at unti-unting pag-aayuno hanggang sa vāyu-bhakṣa, na wari’y nabubuhay sa hangin. Natakot si Indra na maagaw ang kanyang katayuan kaya nag-alok ng biyaya; ngunit tinanggihan ni Viśvāmitra ang lahat maliban sa brāhmaṇya (pagiging Brahmana), ipinapakita na ang espirituwal na kaganapan ay higit sa kapangyarihan. Dumating din si Brahmā upang magbigay ng boon, at iisa pa rin ang hiling ni Viśvāmitra. Ipinaliwanag ni Ṛcīka na ang mga mantrang brahmanikal at ang banal na handog na caru ay inihanda para sa layunin ng kapanganakan ni Viśvāmitra, kaya may karapatan si Brahmā na ipahayag siyang brahmarṣi. Tumutol si Vasiṣṭha sa pagiging Brahmana ng isang ipinanganak na kṣatriya, at umurong patungong Anarta, malapit sa Śaṅkha-tīrtha, Brahmaśilā, at ilog Sarasvatī. Dahil sa poot, nagsagawa si Viśvāmitra ng abhichāra ayon sa pamamaraan ng Sāmaveda upang lumikha ng nakatatakot na kṛtyā. Nakita ito ni Vasiṣṭha sa banal na pananaw, pinatigil sa mga mantrang Atharvan, at binago ang bunga: hinipo lamang ng kṛtyā ang kanyang katawan at bumagsak. Pagkaraan, itinakda ni Vasiṣṭha ang isang matatag na pagsamba rito—sa maliwanag na ikawalong araw ng buwan ng Caitra—na may pangakong kalayaan sa karamdaman sa loob ng isang taon para sa mga deboto. Ang kapangyarihang ito ay nakilala bilang Dhārā at tumanggap ng natatanging pagsambang nāgara (pangkomunidad/panglungsod), na nag-uugnay sa tunggalian ng tapas, aral ng mantra, at lokal na gawi ng tīrtha sa isang māhātmya ng pook.
Adhyaya 169
धारानामोत्पत्तिवृत्तान्तः तथा धारादेवीमाहात्म्यवर्णनम् (Origin of Dhārā-nāma and the Māhātmya of Dhārā-devī)
Tinanong ng mga pantas kung bakit ang kapangyarihang nagbibigay-kasiyahan (Tuṣṭidā) ay lalo nang iniuugnay sa pamayanang Nāgara, at kung bakit sa daigdig ay kilala siya bilang “Dhārā.” Isinalaysay ni Sūta na sa Cāmatkārapura ay may babaeng brāhmaṇa na Nāgarī na nagngangalang Dhārā, na nakipagkaibigan sa mapag-asetang si Arundhatī. Nang dumating si Arundhatī kasama si Vasiṣṭha upang maligo sa Śaṅkhatīrtha, nakita niya si Dhārā na nagsasagawa ng mahigpit na tapas at tinanong ang kanyang pagkakakilanlan at layunin. Ipinaliwanag ni Dhārā ang kanyang lahing Nāgara, ang maagang pagkabalo, at ang pasya niyang manatili sa tīrtha na may debosyon kay Śaṅkheśvara matapos marinig ang kadakilaan nito. Inanyayahan siya ni Arundhatī na manirahan sa āśrama sa pampang ng Sarasvatī, na nakatuon sa tuloy-tuloy na pagtalakay ng śāstra. Ipinakilala rin ang isang banal na kapangyarihan na kaugnay ng alitan nina Viśvāmitra at Vasiṣṭha; pinatatag ito ni Vasiṣṭha at ginawang mapagkalingang Diyosa na karapat-dapat sambahin. Nagtayo si Dhārā ng dambanang tila palasyo, pinalamutian ng mga hiyas, at bumigkas ng stotra na pumupuri sa Diyosa bilang sandigan ng sansinukob at bilang iba’t ibang banal na gampanin (Lakṣmī, Śacī, Gaurī, Svāhā, Svadhā, Tuṣṭi, Puṣṭi). Matapos ang mahabang araw-araw na pagsamba, sa Caitra Śukla Aṣṭamī ay pinaliguan at pinarangalan ang Diyosa sa mga handog; nagpakita siya, nagkaloob ng mga biyaya, at tinanggap ang pangalang “Dhārā” sa dambanang iyon. Ipinahayag ang tuntunin ng pagsasagawa: ang mga Nāgara na iikot nang tatlong beses, mag-aalay ng tatlong prutas, at bibigkas ng stotra ay magkakamit ng proteksiyon laban sa sakit sa loob ng isang taon; para sa kababaihan, ipinangako ang dagdag na biyaya—anak para sa baog, pag-alis ng kamalasan, at pagbabalik ng kalusugan at kaginhawahan. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti: ang pagbigkas o pakikinig sa salaysay ng pinagmulan ay nagpapalaya sa mga kasalanan, at hinihikayat ang debotong pag-aaral, lalo na sa mga Nāgara.
Adhyaya 170
धारातीर्थोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Dhārā-tīrtha Origin and Its Sacred Merit)
Isinalaysay ni Sūta ang isa pang kababalaghan na kinasasangkutan nina Viśvāmitra at Vasiṣṭha. Nagpakawala si Viśvāmitra ng isang mapanirang “śakti” laban kay Vasiṣṭha, ngunit napigil ito ni Vasiṣṭha sa kapangyarihan ng mga mantrang Atharvan. Pagkaraan, lumitaw ang pawis; mula rito ay sumibol ang malamig, malinaw, at nakapagdalisay na tubig, hayagang umaagos mula sa mga paa at bumubutas sa lupa, naging isang dalisay na batis na inihahambing sa tubig ng Gaṅgā. Mula sa pinagmulan ng tīrtha (tīrthotpatti), lumipat ang salaysay sa mga tuntunin at pangakong gantimpala. Ang pagligo roon ay sinasabing nagbibigay ng agarang bunga ng pagkamayabong sa mga babaeng walang anak, at ang sinumang maligo ay tumatanggap ng bunga na katumbas ng lahat ng tīrtha. Pagkaligo, ang wastong darśana sa Diyosa ay inuugnay sa yaman, ani ng butil, supling, at ligayang may kaugnayan sa karangalan ng kaharian. Itinatakda rin ang isang pagtalima sa Caitra śukla aṣṭamī sa hatinggabi, na may naivedya at handog na bali-piṇḍikā. Ang pagkain o pagtanggap ng pinabanal na piṇḍikā ay itinuturing na mabisa kahit sa katandaan, kaya lalo pang pinatitibay ang phalaśruti. Nagtatapos ang kabanata sa paglalagay sa Diyosa bilang kuladevatā ng ilang angkang Nāgara at sa pahayag na ang pakikilahok ng mga Nāgara ay mahalaga upang maging ganap ang yātrā.
Adhyaya 171
वसिष्ठविश्वामित्रयुद्धे दिव्यास्त्रनिवर्तनवर्णनम् (Restraint of Divine Weapons in the Vasiṣṭha–Viśvāmitra Conflict)
Isinalaysay ni Sūta ang paglala ng tunggalian nina Vasiṣṭha at Viśvāmitra. Nang mawalan ng bisa ang kapangyarihan ni Viśvāmitra, nag-alab ang kanyang galit at pinakawalan niya ang mga banal na sandatang inialay at pinabanal, kabilang ang Brahmāstra. Nagbunga ito ng nakapanghihilakbot na pagyanig sa sansinukob: mga putok na tila bulalakaw, pagdami ng mga sandata, pag-uga ng mga karagatan, pagkabasag ng mga tuktok ng bundok, at ulang parang dugo—na inunawa bilang mga tanda ng pralaya. Dumulog ang mga diyos kay Brahmā. Ipinaliwanag ni Brahmā na ang kaguluhan ay bunga ng labanan ng mga dibinong sandata, at pinangunahan niya ang mga deva patungo sa larangan upang pigilan ang pagkapahamak ng daigdig. Hinimok niya ang pagtigil; nilinaw ni Vasiṣṭha na hindi siya umaatake dahil sa paghihiganti, kundi ipinapawalang-bisa lamang ang mga sandata sa pagtatanggol sa pamamagitan ng bisa ng mga mantra. Inutusan ni Brahmā si Viśvāmitra na itigil ang pagpapakawala ng sandata at humanap ng lunas sa pamamagitan ng pananalita, tinatawag si Vasiṣṭha na “brāhmaṇa” upang mapawi ang init ng alitan. Ngunit iginiit ni Viśvāmitra na ang kanyang poot ay nakatali sa pagkilala at dangal; samantalang tumanggi si Vasiṣṭha na igawad ang pangalang “brāhmaṇa” sa itinuturing niyang ipinanganak na kṣatriya, at ipinahayag ang higit na ningning ng brahmik na kapangyarihan kaysa lakas ng mandirigma. Sa huli, pinilit ni Brahmā ang pagtalikod sa mga dibinong sandata sa banta ng sumpa. Umalis si Brahmā at nanatili ang mga rishi sa pampang ng Sarasvatī, na nag-iiwan ng aral tungkol sa pagpipigil, wastong pananalita, at pagpigil sa mapanirang kapangyarihan sa loob ng banal na lupain.
Adhyaya 172
सारस्वतजलस्य रुधिरत्व-प्रसङ्गः (The Episode of the Sarasvata Water Turning to Blood)
Isinalaysay ni Sūta na si Viśvāmitra, habang naghahanap ng “chidra” (puwang o kahinaan) upang saktan si Vasiṣṭha, ay tumawag sa isang dakilang ilog na nagpakita sa anyong babae at humingi ng tagubilin. Inutusan ni Viśvāmitra ang ilog na rumagasa kapag lumusong si Vasiṣṭha upang maligo, upang mailapit siya at mapatay. Tumanggi ang ilog, sapagkat hindi niya magagawang magtaksil sa dakilang-loob na si Vasiṣṭha, at ang pagpatay sa isang brahmin ay laban sa dharma. Ipinagunita niya ang mga babala ng kaugalian: kahit ang pag-iisip na pumatay ng brahmin ay nangangailangan ng mabigat na pag-ako at paglinis ng kasalanan, at ang pagsuporta rito sa salita ay humihingi ng ritwal na pagpapadalisay. Sa galit, isinumpa ni Viśvāmitra ang ilog: dahil hindi sumunod, ang kanyang tubig ay magiging agos ng dugo. Pitong ulit niyang binasbasan ang tubig at inihagis sa ilog; agad na ang Sarasvata—na karaniwang pinupuri bilang lubhang mapagpala at puti na parang kabibe—ay naging dugo. Nagtipon ang mga nilalang na di-pangkaraniwan tulad ng bhūta, preta, at niśācara, uminom at nagsaya, samantalang ang mga ascetic at mga taga-roon ay lumayo. Umalis si Vasiṣṭha patungong Bundok Arbuda; si Viśvāmitra nama’y nagtungo sa Cāmatkārapura at nagsagawa ng matinding tapas sa kṣetra na kaugnay ni Hāṭakeśvara, hanggang maging may kakayahang tumapat kay Brahmā sa kapangyarihang lumikha. Nagtatapos ang kabanata sa pag-uulit ng sanhi: naging dugo ang tubig ng Sarasvata dahil sa sumpa ni Viśvāmitra, at ang mga brahmin gaya ni Caṇḍaśarman ay lumipat ng tirahan.
Adhyaya 173
सरस्वती-शापमोचनं तथा साभ्रमत्युत्पत्तिवृत्तान्तः (Release of Sarasvatī from the Curse and the Origin Account of Sābhramatī)
Sa Adhyāya 173, sa pagtatanong ng mga ṛṣi at sa sagot ni Sūta, ipinaliwanag kung paanong ang tubig ng Ilog Sarasvatī ay naging tila dugo dahil sa lakas ng sumpa (śāpa) na kaugnay ng bisa ng mantra ni Viśvāmitra. Pagkaraan, lumapit kay Vasiṣṭha ang nagdadalamhating Sarasvatī at isinalaysay ang kanyang kalagayan: ang agos ay naging raktaugha (daloy ng dugo), kaya iniiwasan ng mga asceta at dinadalaw naman ng mga nilalang na mapanggulo. Nakiusap siya na maibalik sa salila—malinis at dalisay na tubig. Pinagtibay ni Vasiṣṭha na kaya niyang lunasan ito at nagtungo sa pook na may punong plakṣa, tanda ng lugar na pinagbabaan ni Sarasvatī. Sa pagpasok niya sa samādhi, gumamit siya ng mantrang may kaugnayan kay Varuṇa at binutas ang lupa upang magpalabas ng saganang tubig. Dalawang labasan ang nabanggit: ang isa’y naging muling nabuhay na Sarasvatī, na ang malakas na agos ay nagwawalis palayo sa dungis na tila dugo; ang isa naman ay naging hiwalay na ilog na tinawag na Sābhramatī. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti: ang pagbigkas o pakikinig sa paliwanag na ito tungkol kay Sarasvatī ay sinasabing nagpapalinaw ng isip at nagpapalago ng talino (mati-vivardhana) sa biyaya ni Sarasvatī.
Adhyaya 174
Pippalāda-utpatti-varṇana and Kaṃsāreśvara-liṅga Māhātmya (पिप्पलादोत्पत्तिवर्णनं; कंसारेश्वरलिङ्गमाहात्म्यम्)
Sa loob ng māhātmya ng Hāṭakeśvara-kṣetra, isinalaysay ni Sūta ang isang tīrtha na kuwento sa anyong tanong at sagot. Ipinakilala niya ang isang liṅga na itinindig ni Pippalāda, na tinawag na Kaṃsāreśvara, at inilahad ang unti-unting kapakinabangan sa pag-aalis ng karumihan sa pamamagitan ng darśana (pagdalo at pagtanaw nang may bhakti), namaskāra (pagpupugay), at pūjā (pagsamba). Nakiusap ang mga ṛṣi na ipaliwanag kung sino si Pippalāda at bakit niya itinatag ang liṅga. Isinaysay ni Sūta ang pinagmulan: si Kaṃsārī, kapatid ni Yājñavalkya, ay nabuntis nang hindi sinasadya dahil sa pagdikit sa tubig na may halong semilya na may kaugnayan sa kasuotan ni Yājñavalkya. Palihim siyang nanganak at iniwan ang sanggol sa ilalim ng punong aśvattha (pippala), na may panalangin para sa pag-iingat. Isang tinig na makalangit ang nagpahayag na ang bata ay pagbaba sa lupa na kaugnay ni Bṛhaspati sa ilalim ng sumpa ni Utathya, at tatawaging “Pippalāda” sapagkat pinalaki sa bisa ng katas ng pippala. Namatay si Kaṃsārī dahil sa matinding hiya; lumaki ang bata sa tabi ng puno. Nakilala ni Nārada ang bata, ibinunyag ang kanyang pinagmulan, at itinakda ang landas ng pag-aaral at pagsasanay ayon sa Atharva-veda. Pagkaraan, tumuon ang salaysay kay Śanaiścara (Śani): dahil sa galit ni Pippalāda ay bumagsak si Śani; namagitan si Nārada at nauwi sa isang stotra at mga kasunduang etikal at pang-ritwal—lalo na ang pagprotekta sa mga bata hanggang walong taong gulang, at mga gawi tulad ng pagpapahid ng langis, tiyak na mga dāna, at wastong paraan ng pagsamba. Sa huli, dinala ni Nārada si Pippalāda sa Camatkārapura at ipinagkatiwala kay Yājñavalkya, upang pag-ugnayin ang angkan, ang pook, at ang bunga ng mga ritwal.
Adhyaya 175
याज्ञवल्क्येश्वरोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Yājñavalkyeśvara Liṅga)
Ang kabanatang ito ay isinalaysay ni Sūta at naglalahad ng pag-uusap nina Yājñavalkya at Brahmā. Nadama ni Yājñavalkya ang matinding pagdadalamhati sa loob at humingi ng paraan ng paglilinis ng puso at isip (citta-śuddhi), at ng nararapat na prāyaścitta upang makamtan ang kaliwanagang espirituwal. Ipinayo ni Brahmā ang isang tiyak na lunas na ritwal at teolohikal: itatag ang liṅga ni Śiva (Śūlin) sa lubhang mapagpalang Hāṭakeśvara-kṣetra, isang banal na pook na naglilinis at sumisira sa naipong pagkakasala. Maging ang pagkakamali na mula sa kamangmangan o mula sa may kaalaman, ang pagtatayo ng templo ni Śiva at ang pagsamba na nakasentro sa liṅga ay inihahambing sa pagsikat ng araw na nagpapawi ng dilim ng gabi. Binabanggit din ang pangamba sa Kali-yuga na maraming tīrtha ang nagiging “hindi na mabisa,” subalit ang kṣetra na ito ay itinatanghal na bukod-tangi. Pag-alis ni Brahmā, itinindig ni Yājñavalkya ang liṅga at ipinahayag ang isang pagtalima: sa Aṣṭamī at Caturdaśī, magsagawa ng abhiṣeka o snāpana (pagpapaligo/pagbuhos) sa liṅga nang taos-pusong debosyon, upang mahugasan ang mga kapintasan at maibalik ang kadalisayan. Ang liṅga ay sumikat sa pangalang “Yājñavalkyeśvara” sa banal na larangan ng Hāṭakeśvara.
Adhyaya 176
कंसारीश्वर-उत्पत्तिमाहात्म्य-वर्णनम् (Origin and Glory of Kaṃsārīśvara)
Isinalaysay ni Sūta ang pinagmulan ng isang dambanang banal, kung saan itinatag ang isang liṅga na iniuugnay kay Yājñavalkya at sa layuning paglilinis para sa ina. Si Pippalāda, bilang pangunahing tagapagpasimula, ay nagtipon ng mga pantas na brāhmaṇa (dalubhasa sa pag-aaral ng śruti at sa mga tungkulin ng yajña) at ipinaliwanag na pumanaw na ang kanyang ina na nagngangalang Kaṃsārī; kanyang pinabanal at itinatag ang liṅga bilang pag-alaala at humihingi ng makapangyarihang pagkilala ng pamayanan sa pamamagitan ng kanilang payo. Inutusan si Govardhana na gabayan ang komunidad ng Nāgara sa palagiang pagsamba, na may malinaw na pahayag na panlipunan at teolohikal: ang tuloy-tuloy na pūjā ay nagdudulot ng kasaganaan sa angkan, samantalang ang pagpapabaya ay humahantong sa pagkalugmok. Pormal na itinakda ng mga brāhmaṇa ang pangalan ng diyos bilang “Kaṃsārīśvara.” Pagkaraan, inilalarawan ang mga biyayang dulot ng pagbigkas/pakikinig at ng mga gawaing debosyonal sa harap ng diyos: pagligo sa ika-8 at ika-14 na araw ng buwan, japa ng Nīlarudra at kaugnay na mga Rudra-mantra, at pagbigkas ng Atharvaveda sa presensya ng diyos. Kabilang sa ipinangakong bunga ang pag-alis ng mabibigat na kasalanan, pag-iingat sa gitna ng krisis pampulitika at sakunang pangkalikasan, pagdaig sa mga kaaway, pagdating ng ulan sa tamang panahon, ginhawa sa mga pighati, at paglitaw ng matuwid na pamamahala—bilang phala na nakasalig sa katiyakan ni Pippalāda at sa kabanalan ng dambana.
Adhyaya 177
पञ्चपिण्डिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Origin of Pañcapinḍikā)
Ang Kabanata 177 ay isang diyalogong diskurso tungkol sa tīrtha at ritwal, isinalaysay ni Sūta sa mga ṛṣi. Sa simula, ipinakikilala si Gaurī bilang “Pañcapinḍikā,” kaugnay ng gawi kung saan ang mga babae ay naglalagay ng kasangkapang-tubig (jalayantra) sa ibabaw ng Devī, lalo na sa buwan ng Jyeṣṭha, sa maliwanag na kalahati, kapag ang araw ay nasa Vṛṣa (Taurus). Itinatanghal ito bilang siksik na kapalit ng maraming mahihirap na panata, at ang bunga ay sau bhāgya—pagpapala at kaginhawahang pangkabahayan. Nagtanong ang mga pantas tungkol sa batayang teolohikal ng “limang bukol” (pañca-piṇḍa). Ipinaliwanag ni Sūta na ang Diyosa ang pinakamataas na kapangyarihang lumalaganap sa lahat, na nag-aanyong limahan na kaugnay ng limang elemento (lupa, tubig, apoy, hangin, kalawakan) para sa paglikha at pag-iingat; ang pagsamba sa anyong ito ay sinasabing nagpaparami ng kabutihang-loob at merit. Sumunod ang salaysay na halimbawa: ikinuwento ni Lakṣmī ang naunang pangyayari tungkol sa hari ng Kāśī at sa paboritong reyna na si Padmāvatī. Araw-araw na sinasamba ni Padmāvatī ang Pañcapinḍikā na hinubog sa putik sa isang pook-tubig, kaya’t lalo siyang naging mapalad at kagalang-galang, at nag-udyok ng pag-uusisa ng mga kapwa reyna. Ibinunyag niya ang minanang “limang-mantra” na nakatali sa limang elemento, at inilarawan ang pagsambang gamit ang buhangin sa gitna ng krisis sa disyerto, na naghatid ng pabor ng Devī at ng kasunod na kasaganaan. Nagtatapos ang kabanata sa tahasang pañca-mantra (mga pagbati sa mga elemento), sa pagtatatag ng dambana ni Lakṣmī sa Hāṭakeśvara-kṣetra, at sa pangakong phala na ang mga babaeng sumasamba roon ay mamahalin ng kanilang asawa at mapapalaya sa mga kasalanan.
Adhyaya 178
Pañcapinḍikā-Gauryutpatti Māhātmya (The Glory of the Emergence of Pañcapinḍikā Gaurī) | पञ्चपिण्डिकागौर्युत्पत्तिमाहात्म्यम्
Ang adhyāya na ito ay isang diskursong teolohikal na may maraming tinig. Isinalaysay ni Lakṣmī ang kanyang kalagayan: bagama’t nakamit niya ang maharlikang kasaganaan sa pagsamba kay Gaurī, nananatili ang kanyang dalamhati dahil sa kawalan ng supling. Sa panahon ng cāturmāsya, dumating ang pantas na si Durvāsas sa palasyo ng hari ng Ānarta; dahil sa huwarang pagtanggap at masigasig na paglilingkod (śuśrūṣā), nabigyan si Lakṣmī ng pagkakataong tumanggap ng aral. Ipinaliwanag ni Durvāsas na ang banal na presensya ay hindi likas na nasa kahoy, bato, o luwad; ito’y natatamo sa pamamagitan ng bhāva (taos-pusong debosyon) na pinagbubuklod ng mantra. Itinakda niya ang isang disiplinadong vrata: paglikha at pagsamba sa apat na anyo ng Gaurī ayon sa mga bahagi ng gabi (prahara), na may handog na dhūpa, dīpa, naivedya, arghya at mga tiyak na panawagan; pagsapit ng umaga, magbigay ng kaloob sa mag-asawang brāhmaṇa, at tapusin sa ritwal ng pagdadala at paglalagak. Pagkaraan ay may pagwawasto: ipinayo ng diyos na huwag ilubog sa tubig ang apat na anyo, kundi itatag sa Hāṭakeśvara-kṣetra upang makamit ang akṣaya na biyaya para sa kapakanan ng kababaihan. Humiling si Lakṣmī ng biyaya—kalayaan mula sa paulit-ulit na pagdadalantao bilang tao at walang hanggang pakikipag-isa kay Viṣṇu—at ipinangako ng phalaśruti na ang tapat na bumibigkas ay magkakaroon ng matatag na Lakṣmī (kapalaran) at makaiiwas sa kasawian.
Adhyaya 179
Puṣkara-trayotpatti and Yajña-samārambha in Hāṭakeśvara-kṣetra (पुष्करत्रयोत्पत्ति–यज्ञसमारम्भः)
Inilalahad sa kabanatang ito, sa pangunguna ni Sūta, ang banal na aral tungkol sa «Puṣkara-traya» (tatlong Puṣkara tīrtha) sa Hāṭakeśvara-kṣetra—isang makapangyarihang tagapaglinis: sa pagtanaw, paghipo, o pagbigkas ng pangalan nito, napapawi ang pāpa gaya ng dilim na nilulusaw ng araw. Nagtanong ang mga ṛṣi kung paanong ang tanyag na Puṣkara, na kilala bilang tīrtha ni Brahmā, ay napunta sa pook na ito. Isinalaysay ni Sūta ang nakapaloob na usapan: iniulat ni Nārada kay Brahmā ang pagguho ng asal at kaayusang panlipunan sa Kali-yuga—pagbaba ng matuwid na pamamahala at pagkasira ng kadalisayan ng mga ritwal. Nangamba si Brahmā na masisira ng paglaganap ni Kali ang Puṣkara, kaya nagpasyang ilipat at patatagin ang tīrtha sa lugar na walang Kali. Nagpadala siya ng isang lotus (padma) upang bumagsak sa lupa; ito’y bumagsak sa rehiyong Hāṭakeśvara na tinitirhan ng mga brāhmaṇa na bihasa sa Veda at mga ascetic na may disiplina. Tatlong ulit gumalaw ang lotus at lumikha ng tatlong hukay (garta-traya) na napuno ng malinaw na tubig, na naging tatlong palanggana ng Puṣkara: Jyeṣṭha, Madhya, at Kanīyaka. Dumating si Brahmā, pinuri ang kṣetra, ipinahayag ang bunga ng banal na pagligo at ng Karttika śrāddha (itinuturing na kapantay ng Gayāśīrṣa sa bisa), at sinimulan ang paghahanda sa yajña. Inutusan niya si Vāyu na tawagin si Indra at iba pang pangkat ng mga deva; dinala ni Indra ang mga kailangan at ang mga karapat-dapat na brāhmaṇa, at isinagawa ni Brahmā ang sakripisyo ayon sa wastong pamamaraan, na may ganap na dakṣiṇā.
Adhyaya 180
Brahmayajñopākhyāna: Ṛtvig-vyavasthā, Yajñamaṇḍapa-nirmāṇa, and Deva-sahāya (Chapter 180)
Sa Kabanata 180 (Nāgara Khaṇḍa), nagiging masusing talakayang teolohikal at pang-ritwal ang salaysay. Tinanong ng mga rishi si Sūta tungkol sa pambihirang yajña na isinagawa ni Brahmā sa isang banal na pook: aling diyos ang pinararangalan, sino ang gaganap sa bawat tungkuling pari, ano ang dakṣiṇā na ibinibigay, at paano itinatakda ang adhvaryu at iba pang tagapaglingkod. Sumagot si Sūta sa pamamagitan ng paglalahad ng maayos na paghahanda at pagkakaayos ng seremonya. Dumating sina Indra at Śambhu (Śiva) kasama ang kanilang mga makalangit na kasama upang tumulong; tinanggap sila ni Brahmā nang may pormal na paggalang at itinalaga ang kani-kanilang gawain. Inutusan si Viśvakarman na itayo ang yajñamaṇḍapa at lahat ng sangkap nito—bulwagan ng asawa, vedī/altar, mga hukay ng apoy, mga sisidlan at kopa, mga haliging yūpa, mga kanal sa pagluluto, at malalawak na ayos ng mga ladrilyo—kasama ang gintong anyong-tao (hiraṇmaya puruṣa). Si Bṛhaspati naman ang inatasang magdala ng mga karapat-dapat na pari, na itinakdang labing-anim; sinuri at hinirang sila ni Brahmā mismo. Sa wakas, inilista ang labing-anim na ṛtvij at ang kanilang mga tungkulin (hotṛ, adhvaryu, udgātṛ, agnīdhra, brahmā at iba pa), at magalang na hiniling ni Brahmā ang kanilang suporta para sa dīkṣā at sa pagsisimula ng gawain ng paghahandog.
Adhyaya 181
गायत्रीतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Gayatrī-tīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Gayatrī Tīrtha)
Inilalahad ng Adhyaya 181 (Nāgara Khaṇḍa) ang isang pagtatalong may bigat na pang-batas at pang-teolohiya tungkol sa pagiging wasto ng mga ritwal sa Hāṭakeśvara-kṣetra. Nagalit ang mga brāhmaṇa ng Nāgara dahil nalampasan sila, kaya isinugo nila si Madhyaga upang harapin si Brahmā (Padmajā) na nagsasagawa ng yajña kasama ang mga ṛtvik na hindi taga-roon. Ipinanindigan ng Nāgara ang minanang karapatan: ang mga ritong isinagawa nang hindi sila kasama ay itinuturing na walang bisa, at iniuugnay ito ng teksto sa isang sinaunang kṣetra-dāna na may malinaw na hangganan. Tumugon si Brahmā nang mapagpayapa, inamin ang pagkukulang sa pamamaraan, at nagtakda ng tuntunin: ang yajña/śrāddha sa pook na ito na nagbubukod sa Nāgara ay magiging walang bunga; at gayundin, ang mga ritong gagawin ng Nāgara sa labas ng kṣetra ay mawawalan din ng bisa—isang kapangyarihang magkatuwang at kapwa may saklaw. Pagkaraan, lumipat ang salaysay sa kagyat na pangangailangang tapusin ang sakripisyo: naantala si Savitrī, at sina Nārada at pagkatapos si Pulastya ay nagsikap na dalhin siya. Nang kapos na ang oras, dinala ni Indra ang isang gopa-kanyā (dalagang tagapag-alaga ng baka), na isinailalim sa ritwal na paglilinis at pagbabagong-anyo upang maging karapat-dapat na mapangasawa ni Brahmā. Pinagtibay ng mga diyos at mga kinikilalang awtoridad (kabilang si Rudra at mga brāhmaṇa) ang kanyang pagkakakilanlan bilang Gāyatrī, at isinagawa ang kasal upang matiyak ang pagwawakas ng yajña. Sa dulo, pinupuri ang tīrtha bilang mapalad at nagbibigay-kasaganaan; ang mga gawaing tulad ng paghawak-kamay sa kasal, piṇḍa-dāna, at kanyā-dāna roon ay nagdudulot ng pinalaking gantimpalang espirituwal.
Adhyaya 182
रूपतीर्थोत्पत्तिपूर्वकप्रथमयज्ञदिवसवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of Rūpatīrtha and the Account of the First Day of the Sacrifice)
Isinasalaysay ng kabanatang ito ang isang pangyayaring pang-ritwal at pang-teolohiya sa loob ng yajña. Si Brahmā ay nagtungo sa pabilyon ng paghahandog kasama si Gāyatrī, na waring nasa anyong-tao habang inihahanda ang ritwal ayon sa wastong palatandaan: tungkod, balat, bigkis, at panatang pananahimik. Sa yugto ng pravargya, lumitaw ang manggugulong ascetic na si Jālma—hubad at may dalang kapāla (mangkok na bungo)—na humihingi ng pagkain. Nang tanggihan, itinapon ang kapāla, ngunit ito’y himalang dumami at pumuno sa bakuran ng yajña, na nagbabantang maputol ang ritwal. Sa pagninilay, natanto ni Brahmā na may dimensiyong Śaiva ang kaguluhan at nanawagan kay Maheśvara. Ipinahayag ni Śiva na ang kapāla ay sisidlang minamahal niya at pinuna ang pagkukulang ng mga handog na nakatuon sa kanya. Iniutos niyang ang mga oblation ay ialay sa pamamagitan ng kapāla at malinaw na iukol kay Rudra upang maganap ang yajña. Nakipagkasundo si Brahmā sa isang katanggap-tanggap na ayos: sa mga yajña sa hinaharap, dapat isama ang pagbigkas na ukol kay Rudra (lalo na ang Śatarudrīya) at ang paghahandog sa mga kapālang luwad; at si Śiva ay mahahayag sa pook bilang Kapāleśvara, tagapangalaga ng kṣetra. Binanggit ang phala: ang pagligo sa tatlong kuṇḍa ni Brahmā at pagsamba sa liṅga ay nagbibigay ng mataas na bungang espirituwal; ang pagpupuyat sa Kārttika śukla caturdaśī ay nangangakong makalalaya sa mga dungis na bunga ng buhay. Pagkaraan, dumating ang mga pantas/ṛtvij mula sa timog; matapos ang init ng tanghali, naligo sila sa kalapit na tubig at ang kanilang pangit na anyo ay naging kaakit-akit. Tinawag nila ang lugar na Rūpatīrtha at ipinahayag ang mga biyaya nito—kagandahan sa iba’t ibang kapanganakan, pagyabong ng ritwal para sa mga ninuno, at kasaganaan ng kaharian mula sa mga kaloob. Nagtatapos ang kabanata sa pagbabalik ng mga pantas at sa magdamagang pagtatalo tungkol sa wastong pamamaraan ng paghahandog, na nagpapatibay na ang kaayusan ng ritwal ay nananatili kapag ang pagkilala sa Diyos at ang tamang pag-uukol ng handog ay nagkakatugma.
Adhyaya 183
Nāgatīrthotpatti-māhātmya (Origin and Significance of Nāgatīrtha)
Isinasalaysay ng Kabanata 183 ang isang pagkagambala sa isang yajña na tumagal nang maraming araw. Isang batang mag-aaral na asetiko (baṭu) ang pabirong naghagis ng isang di-makamandag na ahas-tubig sa pagtitipon ng paghahandog, kaya nagulantang ang mga tagapagpaganap ng ritwal. Pumulupot ang ahas sa hotṛ (o sa isang pangunahing tagapaglingkod ng ritwal), lalo pang nagpalala ng takot at kaguluhan; sa tugon, may nabigkas na sumpa at ang baṭu ay napahamak sa pagiging-ahas, na nagpapakita ng lohika ng Purāṇa tungkol sa kaayusan ng ritwal at di-sinasadyang bunga ng karma. Humingi ng lunas ang naparusahan at lumapit kay Bhṛgu; nilinaw ang papel ni Chyavana habang si Bhṛgu ay mahabaging namagitan, binigyang-diin na hindi makamandag ang ahas at hindi katimbang ang parusa. Pagdating ni Brahmā, muling ipinaliwanag ang pangyayari bilang kalooban ng Maykapal: ang anyong-ahas ng baṭu ang magiging binhi ng pagtatatag ng ikasiyam na lahing nāga sa daigdig, na pamamahalaan upang hindi makapinsala sa mga nagsasanay ng mantra at panggagamot. Itinatakda ng kabanata ang isang magandang bukal sa kapatagan ng Hāṭakeśvara at ipinahahayag itong Nāgatīrtha, na dapat sambahin at pagliguan (snāna), lalo na sa pañcamī ng madilim na kalahati ng Śrāvaṇa (may katulad na banggit sa Bhādrapada). Ipinapangako ang pag-iingat laban sa takot sa ahas, ginhawa sa mga tinamaan ng lason, at mapalad na bunga gaya ng pag-alis ng kamalasan at pagpapala ng supling. Inilalarawan ang pagtitipon ng mga dakilang nāga—Vāsuki, Takṣaka, Puṇḍarīka, Śeṣa, Kāliya—na inatasan ni Brahmā na magbantay sa yajña at tumanggap ng pana-panahong parangal sa Nāgatīrtha. Sa phalaśruti, sinasabi ring ang pakikinig, pagbigkas, pagsulat, at pag-iingat ng māhātmya ay nagdudulot ng kapangyarihang panangga sa lugar na pinangangalagaan ang teksto.
Adhyaya 184
पिंगलोपाख्यानवर्णनम् | Piṅgalā-Upākhyāna (Narrative of Piṅgalā) on the Third Day of the Brahmayajña
Sa ikatlong araw ng Brahmayajña (binanggit ang konteksto ng trayodaśī), abala ang mga pari na ṛtvij sa kani-kanilang tungkuling pang-ritwal. Inilalarawan ang yajña na sagana: maraming lutong pagkain, ang ghee at gatas ay wari’y umaagos, at may yaman na handang ipamigay bilang dāna. Sa gitna ng kasaganaan, umuusbong ang pag-uusisa sa mas mataas na kaalaman. Dumating ang isang marunong na panauhin (jñānī atithi), na inilarawang nakakabatid ng nakaraan, kasalukuyan, at hinaharap, at siya’y pinarangalan. Nang magtaka ang mga pari kung saan nagmula ang kanyang pambihirang pag-unawa, isinalaysay niya ang kanyang buhay at tinukoy ang anim na “guro” na natutuhan niya sa masusing pagmamasid: si Piṅgalā (isang courtesan), ang ibong kurara, ang ahas, ang usa (sāraṅga), ang gumagawa ng palaso (iṣu-kāra), at isang dalaga. Ipinahayag niyang ang pagkatuto sa pagninilay ay maaaring magmula sa maingat na pagsaksi sa asal, hindi lamang sa iisang gurong tao. Pinakamahalaga ang aral ni Piṅgalā: ang dalamhati ay nagmumula sa pagnanasa na nakatali sa pag-asa, at ang kapayapaan ay dumarating sa pagbitaw sa inaasahan. Iniwan ni Piṅgalā ang balisang paghihintay, tumigil sa pakikipagpaligsahan sa pagpapakitang-gilas, at natulog nang may kasiyahan; gayon din ang tagapagsalaysay, na iniuugnay ang katahimikan ng loob sa kagalingan ng katawan—maayos na pahinga, mabuting pagtunaw, at lakas. Sa wakas, ibinigay ang pangkalahatang tuntunin: lumalawak ang pagnanasa habang dumarami ang nakukuha, kaya kumilos sa araw nang sa gabi’y makatulog nang payapa at walang alalahanin—isang praktikal na pagdidisiplina ng pagnanasa sa loob ng buhay-ritwal.
Adhyaya 185
अतिथ्य-पूजा, वैराग्योपदेशः, यज्ञपुरुष-स्मरणविधिः (Hospitality Worship, Instruction in Renunciation, and the Protocol of Remembering Yajñapuruṣa)
Ang kabanatang ito ay isang aral na inilahad bilang sariling salaysay ng isang Atithi (panauhing-asceta/guro) sa harap ng mga Brāhmaṇa, at pagkatapos ay ipinagpatuloy sa balangkas ni Sūta na naglalarawan ng isang banal na kapulungan. Una, ipinaliwanag ng Atithi na ang pagkakapit sa yaman ay nagbubunga ng panggigipit ng lipunan at pagod ng isip; mula sa ibong kurara (osprey) natutuhan niya na kapag binitiwan ang bagay na pinagnanasaan, humihinto ang alitan. Kaya ipinamahagi niya ang kanyang kayamanan sa mga kamag-anak at nakamtan ang kapayapaan. Sumunod, mula sa ahas (ahi/sarpa) natutuhan niya na ang pagtatayo ng bahay at ang pag-aangkin ng “akin” sa ari-arian ay nagdudulot ng pagdurusa at nagtatali sa tao sa mga gawaing inuudyok ng pamilya. Binanggit niya ang mga tanda ng tunay na yati (limitadong paninirahan, paghingi ng limos na pagkain sa paraang madhukarī, pagkakapantay ng loob) at ang karaniwang sanhi ng pagbagsak ng isang asceta. Mula sa bubuyog (bhramara) natutuhan niya ang pagkuha ng “sāra” o diwa mula sa maraming śāstra, at mula sa gumagawa ng palaso (iṣukāra) ang aral ng iisang-tutok na pag-iisip (ekacittatā) bilang pintuan sa brahma-jñāna; kaya itinakda niya ang panloob na pagninilay sa nananahang Araw/Viśvarūpa. Mula sa mga pulseras ng dalaga: marami ang maingay, dalawa’y nagbabanggaan, ngunit isa’y tahimik—kaya pinili niyang maglakbay nang nag-iisa upang lumalim ang kaalaman. Pagkaraan, dumating ang mga diyos at mga rishi, nagkaloob ng biyaya, at sumiklab ang pagtatalo tungkol sa pagtanggap ng kabanalan nang walang bahagi sa yajña. Itinatag ni Mahādeva ang tuntunin: sa mga darating na śrāddha (para sa mga diyos o ninuno), dapat anyayahan at parangalan si Yajñapuruṣa (na kinikilalang si Hari) sa pagtatapos; kung hindi, magiging walang bunga ang ritwal. Ipinahayag din ng Atithi ang kanyang tīrtha sa Hāṭakeśvara-kṣetra at na ang pagligo roon sa Caturthī na kasabay ng Aṅgāraka ay nagbibigay ng ganap na gantimpala ng lahat ng tīrtha; nagwawakas ang kabanata sa paghahanda at pagsisimula ng yajña.
Adhyaya 186
अतिथिमाहात्म्यवर्णनम् (Atithi-māhātmya: Theological Discourse on the Glory of Hospitality)
Ang kabanatang ito ay isang aral na pag-uusap: hinihiling ng mga pantas na palawakin ni Sūta ang salaysay tungkol sa pinakamataas na māhātmya na kaugnay ng tungkulin ng maybahay sa pag-aasikaso sa panauhin (atithi-kṛtya). Ipinapakita ni Sūta na ang pagkamapagpatuloy ang pangunahing gṛhastha-dharma; ang hindi paggalang sa panauhin ay itinuturing na nakasisira sa asal, samantalang ang paggalang at pagpapakain sa panauhin ay nag-iingat ng kabutihang-loob at nagpapatatag ng espiritu. Ikinakategorya ang mga panauhin sa tatlo—śrāddhīya (dumarating sa panahon ng śrāddha para sa mga ninuno), vaiśvadevīya (dumarating sa oras ng handog na vaiśvadeva), at sūryoḍha (dumarating matapos kumain o sa gabi). Itinatakda ang wastong pagtugon: huwag usisain ang angkan nang detalyado, kundi kilalanin ang tanda ng yajñopavīta at maghandog ng pagkain nang may debosyon. Iniuugnay ang kasiyahan ng panauhin sa kasiyahan ng mga diyos: ang pagsalubong, pagpapaupo, pag-aalay ng arghya/pādya, at pagbibigay ng pagkain ay binibigyang-kahulugan bilang mga gawaing nakalulugod sa mga prinsipyong kosmiko at sa mga diyos. Sa wakas, pinagtitibay na ang panauhin ay sagisag ng malawak na presensiyang banal sa etikal na kaayusan ng tahanan.
Adhyaya 187
राक्षसप्राप्यश्राद्धवर्णनम् (Account of Śrāddha Offerings Accruing to a Rākṣasa)
Isinalaysay ni Sūta ang isang pangyayaring naganap sa ikaapat na araw ng yajña. Inihiwalay ng prastātṛ ang isang bahagi ng handog na laman (guda) para sa homa, ngunit isang batang brāhmaṇa, dahil sa matinding gutom, ang kumain nito. Dahil dito, nadungisan ang handog at nagkaroon ng sagabal sa ritwal (yajña-vighna). Nagbitaw ng sumpa ang prastātṛ: ang binata ay naging isang rākṣasa, at ang anyo niya’y naging kakila-kilabot. Nagtipon ang mga tagapagritwal upang bumigkas ng mga pananggalang na pagbigkas at manalangin sa mga diyos. Ang sinumpa ay nakilalang si Viśvāvasu, anak ni Pulastya, kaya’t may lahing marunong; humingi siya ng lunas kay Brahmā (Lokapitāmaha), at umamin na nagawa niya iyon nang di sinasadya, subalit tinulak ng pagnanasa. Nakiusap si Brahmā sa prastātṛ na bawiin ang sumpa upang magtagumpay ang yajña, ngunit iginiit ng prastātṛ na ang salitang nabigkas ay di na maibabalik. Kaya’t nagkaroon ng kasunduan: itinalaga si Viśvāvasu sa kanlurang pook malapit sa Cāmatkārapura, at binigyan ng kapangyarihan sa iba pang mapaminsalang nilalang, bilang tagapagbantay at tagapagpigil para sa kapakanan ng Nāgara. Pagkaraan, itinatakda ng kabanata ang aral sa śrāddha: ang mga śrāddha na may kapintasan o di wasto—kulang sa dakṣiṇā, walang tilas/darbha, maling karapat-dapat na tatanggap, marumi, di angkop ang sisidlan, maling oras, at walang paggalang sa wastong pamamaraan—ay itinuturing na “bahagi” ng rākṣasa. Ito’y babalang talaan upang panatilihin ang katumpakan at disiplina sa banal na ritwal.
Adhyaya 188
औदुम्बरी-माहात्म्यं तथा मातृगण-गमनं सावित्रीदत्त-शापवर्णनम् (Audumbarī’s Mahatmya; the arrival of the Mothers; Savitrī’s curse)
Naganap ang adhyayang ito sa loob ng kapaligiran ng Vedic yajña—may sadas, pagpili ng mga ṛtvij, at wastong pagkakasunod ng homa—na mariing nagtatampok ng katumpakan ng ritwal: ang mga tagubilin ng adhvaryu at ang mga kilos ng udgātṛ na nakaugnay sa sāman. Dumating ang pambihirang si Audumbarī, anak ni Gandharva Parvata at inilarawang jāti-smarā (nakaaalala ng mga dating kapanganakan), na nahikayat ng sāmagīti at ng ritwal na tanda na śaṅku. Itinuwid niya ang udgātṛ at iniutos ang agarang homa sa apoy sa timog, na ipinapakita na ang pagiging eksakto sa yajña ay nakapagliligtas at hindi maaaring ipagpaliban. Sa pag-uusap, nabunyag ang dating sumpa: si Nārada, matapos pagtawanan sa mga teknikalidad ng musika (pagkakaiba ng tāna/mūrcchanā), ay nagsumpa sa kanya na ipanganak bilang tao; ang paglaya ay may kundisyon—kailangan niyang magsalita sa mapagpasiyang sandali ng pitāmaha-yajña at kilalanin “sa kapulungan ng lahat ng mga deva,” kaya inuugnay ang mokṣa sa pampublikong espasyo ng ritwal. Humiling si Audumbarī ng pangmatagalang pamantayan: sa bawat yajña sa hinaharap, dapat iluklok ang kanyang larawan sa gitna ng sadas at sambahin bago ipagpatuloy ang pagkuha at pag-usad ng śaṅku. Pinagtibay ito ng udgātṛ at ng mga deva bilang nagbubuklod na tuntunin, at itinakda ang phala: ang mga handog sa kanya—prutas, kasuotan, alahas, at mga pahid na pabango—ay nagdudulot ng mas pinalaking kabutihang-loob. Sumunod ang tagpo sa lungsod: ang mga kababaihan ay lumapit na may pag-uusisa at debosyon upang sumamba; dumating din ang kanyang mga magulang na tao, ngunit nilimitahan niya ang kanilang pagpapatirapa upang mapangalagaan ang kanyang kapalarang makalangit. Lumawak ang salaysay: dumating ang malaking kapulungan ng mga diyos at ang 86 na Ina (mātṛgaṇa) upang humingi ng lugar at pagkilala; iniutos ni Brahmā (Padmaja) sa isang pantas na “ipinanganak sa nāgara” na magtalaga ng mga upuang-teritoryo sa bawat pangkat, upang maging maayos na banal na heograpiya ang pagdating ng mga banal. Nagkaroon ng tensiyon kay Sāvitrī: nang makita niyang may pinararangalan habang wari’y napapabayaan siya, nagbitaw siya ng sumpa na maglilimita sa paggalaw ng mga Ina at maghuhula ng paghihirap—pagdanas ng init at lamig ng mga panahon at kawalan ng pagtatangkilik ng lungsod (walang pagsamba, walang mansiyon). Sa gayon, itinatala ng kabanata ang isang patong-patong na “charter”: (1) eksaktong pamamaraan ng yajña; (2) paglalagay ng pinahihintulutang anyong-banal na pambabae (Audumbarī) bilang paunang kailangan; (3) administratibong pag-aayos ng mga pangkat-diyos sa lokal na espasyo; at (4) babalang etikal na ang maling pamamahala ng dangal sa ritwal at pagkilalang panlipunan ay maaaring magbunga ng pangmatagalang paghihigpit sa pamamagitan ng śāpa.
Adhyaya 189
औदुम्बर्युत्पत्तिपूर्वकतत्प्राग्जन्मवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of Audumbarī and Account of Prior Birth; Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya)
Inilalahad ng kabanatang ito ang sunod-sunod na pag-uusap kung saan ang mga babaeng Gandharva na pinahihirapan ng sumpa ay lumapit kay Diyosa Audumbarī, nagdadalamhati at humihingi ng landas tungo sa kapakanan. Ikinuwento nila na ang kanilang ikinabubuhay ay nakasalalay sa sayaw at awit sa gabi at dahil dito’y itinutulak sila sa gilid ng lipunan. Tinatanggap ni Audumbarī na ang sumpa ni Savitrī ay di-mababago, ngunit ipinakikita niya ito bilang isang mapagkalingang biyaya: itinatakda ang kanilang mga tungkulin sa mga tiyak na angkan (binanggit na “animnapu’t walong gotra”) at ipinapangakong kikilalanin sila sa pamamagitan ng maayos at nakabatay-sa-lugar na pagsamba. Ipinapaliwanag din ang isang kaugaliang panglungsod at pang-templo: kapag ang isang sambahayan ay nakaranas ng natatanging pagdami ng kasaganaan (kaugnay ng isang maṇḍapa), dapat nilang isagawa ang itinakdang handog at pagtalima, kabilang ang ritwal ng kababaihan sa tarangkahan ng lungsod na may halakhak, kilos, at mga handog na tulad ng bali. Ang pagsunod ay nagdudulot ng kasiyahang katulad ng pakikibahagi sa yajña; ang pagpapabaya ay inuugnay sa kamalasan gaya ng pagkawala ng anak o karamdaman. Pagkaraan, lumilipat ang salaysay kina Devasharmā at sa kanyang asawa, iniuugnay ang naunang sumpa ni Nārada at ang pagbaba ni Audumbarī sa anyong-tao upang ipaliwanag ang pinagmulan ng presensya at kapangyarihang ritwal ng Diyosa. Nagtatapos ito sa mga motibo ng pagdiriwang at avabhṛtha (paliligo matapos ang sakripisyo), ipinahahayag na ang pook ay may katangiang “lahat-ng-tīrtha,” at binibigyang-diin ang pambihirang bunga ng mga pagtalima sa araw ng kabilugan ng buwan, lalo na para sa kababaihan.
Adhyaya 190
ब्रह्मयज्ञावभृथ-यक्ष्मतीर्थोत्पत्ति-माहात्म्य (Brahmā’s Yajña-Avabhṛtha and the Origin-Glory of the Yakṣmā Tīrtha)
Sa Kabanata 190, isinalaysay ni Sūta ang isang masalimuot na pagtalakay sa dharma at ritwal. Isang Brahmin ang nagtapos ng limang-gabing panata (pañcarātra) sa Hāṭakeśvara-kṣetra at sumangguni sa mga pantas na Nāgara Brahmin tungkol sa handog na makapag “tutubos” sa lupain sa gitna ng takot sa Kali-yuga at sa pagdumi ng mga ritwal. Ipinaliwanag ni Brahmā ang kosmikong kinalalagyan ng mga tīrtha: ang Naimiṣa sa daigdig, ang Puṣkara sa gitnang kalawakan (antarīkṣa), at ang Kurukṣetra na sumasaklaw sa tatlong daigdig. Nangako rin Siya na magiging madaling mapuntahan ang Puṣkara sa lupa mula Kārttika śukla ekādaśī hanggang pañcadaśī, at itinuro na ang banal na pagligo at śrāddha na may pananampalataya ay nagbubunga ng di-nasisirang gantimpala. Pagkaraan, lumipat ang salaysay sa pagtatapos ng yajña: dumating si Pulastya upang patunayan ang pagiging wasto ng ritwal at itakda ang mga pangwakas na gawain na kaugnay ni Varuṇa, kabilang ang avabhṛtha snāna, na nagsasabing sa sandaling iyon nagtitipon ang mga tīrtha at nalilinis ang mga kalahok. Dahil sa siksik na tao, inutusan ni Brahmā si Indra na magbigay-hudyat ng oras ng pagligo sa pamamagitan ng paghagis sa tubig ng balat ng usa na nakatali sa kawayan; hiniling ni Indra ang taunang muling pagsasadula ng hari, na may pangakong proteksiyon, tagumpay, at pag-alis ng kasalanan ng isang taon para sa mga maliligo. Sa huli, ang sakit na Yakṣmā na isinakatao ay nakiusap kay Brahmā para sa pagkilala sa ritwal—iginigiit na ang kasiyahan ng mga Brahmin ay mahalaga sa bunga ng yajña—kaya itinatag ni Brahmā ang tuntunin ng pag-aalay ng bali sa dulo ng Vaiśvadeva para sa mga maybahay na may sagradong apoy, at tiniyak na sa kontekstong Nāgara na ito ay hindi lilitaw ang Yakṣmā; kaya ang kabanata ay kapwa pinagmulan ng tīrtha at gabay na pamantayan ng ritwal.
Adhyaya 191
सावित्र्या यज्ञागमनकालिकोत्पाताद्यपशकुनोद्भववर्णनम् | Savitrī’s Journey to the Sacrifice and the Arising of Omens
Tinanong ng mga Ṛṣi si Sūta tungkol sa naunang pagbanggit kina Sāvitrī at Gāyatrī—kung paanong si Gāyatrī ay naiuugnay bilang asawa sa konteksto ng yajña, at kung paano nagtungo si Sāvitrī sa yajña-maṇḍapa at pumasok sa paviliong para sa mga asawa (patnīśālā). Isinalaysay ni Sūta na naunawaan ni Sāvitrī ang kalagayan ng kanyang kabiyak, pinatatag ang loob, at tinipon ang isang pangkat ng mga banal na asawa—Gaurī, Lakṣmī, Śacī, Medhā, Arundhatī, Svadhā, Svāhā, Kīrti, Buddhi, Puṣṭi, Kṣamā, Dhṛti—kasama ang mga apsaras na sina Ghṛtācī, Menakā, Rambhā, Urvaśī, Tilottamā. Masaya ang paglalakbay na may tugtugin at awit na pinangungunahan ng mga gandharva at kinnara. Ngunit paulit-ulit na naranasan ni Sāvitrī ang mga masamang palatandaan (śakuna/utpāta): pagkibot ng kanang mata, di-mabuting galaw ng mga hayop, baligtad na huni ng mga ibon, at tuluy-tuloy na panginginig ng katawan na nagdudulot ng pagkabagabag sa loob. Samantala, ang mga kasamang diyosa ay abala sa paligsahang awit at sayaw at hindi napapansin ang pag-aalimpuyo sa isip ni Sāvitrī. Itinatampok ng kabanatang ito ang kahulugan ng mga palatandaan sa Purāṇa sa gitna ng masiglang prusisyon patungo sa sagradong ritwal, kung saan ang pag-unawa sa dharma at ang tensiyon ng damdamin ay sabay na lumilitaw.
Adhyaya 192
सावित्रीमाहात्म्यवर्णनम् (Sāvitrī Māhātmya: The Glory of Sāvitrī at Hāṭakeśvara-kṣetra)
Inilalahad ng kabanatang ito ang isang mahigpit na inayos na alamat ng tīrtha na nagpapaliwanag kung paanong ang isang pook ay nagiging banal sa pamamagitan ng salaysay ng tunggalian at ng mga ritwal na bunga nito. Dumating si Nārada sa gitna ng mga tunog ng seremonya at buong damdaming nagpatirapa sa kanyang ina (Jananī), na nagtatakda ng tensiyon sa ugnayang pantao at sa kaayusang kosmiko. Pagkaraan, ipinaliwanag ang pagpasok ng isang kapalit na nobya—isang dalagang isinilang sa angkan ng gopa—na pinangalanang Gāyatrī at sa pamamagitan ng sama-samang pagpapahayag ay hayagang itinuring na “Brāhmaṇī”. Ang pangunahing pagliko ng pangyayari ay ang pagdating ni Sāvitrī sa yajña-maṇḍapa; ang mga deva at mga tagapagganap ng ritwal ay napatahimik sa takot at hiya. Nagbigay si Sāvitrī ng mahabang paniningil na etikal, pinupuna ang kawastuhan ng ritwal at ang kaguluhang panlipunan-panrelihiyon, at nagtapos sa sunod-sunod na sumpa laban kay Brahmā (Vidhī), kay Gāyatrī, at sa iba pang mga diyos at pari. Bawat sumpa ay nagsisilbing paliwanag ng sanhi para sa mga darating na kalagayan: pagkawala ng pagsamba, kamalasan, pagkabihag, at pagkapariwara ng bunga ng ritwal. Pagkatapos, mula sa tunggalian ay lumilipat ang salaysay sa “pagpapabanal ng lugar”: umalis si Sāvitrī at nag-iwan ng bakas ng banal na yapak sa gilid ng bundok, na kinikilalang pāpa-hara, tanda ng pag-aalis ng kasalanan. Ang wakas ay nagtuturo ng mga gawaing may gantimpalang espirituwal: pagsamba sa araw ng kabilugan ng buwan, pag-aalay ng ilawan ng mga kababaihan (na may tiyak na mabuting bunga), debosyonal na sayaw at awit bilang paglilinis, pagbibigay ng prutas at pagkain, pagsasagawa ng śrāddha kahit kaunti ang handog na itinuturing na kapantay ng Gayā-śrāddha, at japa sa harap ni Sāvitrī upang mapawi ang naipong kasalanan. Nagtatapos ito sa panawagang maglakbay sa Chamatkārapura at sumamba sa Diyosa, kasama ang phalaśruti na nangangakong kadalisayan at kagalingan sa mambabasa at tagapakinig.
Adhyaya 193
गायत्रीवरप्रदानम् (Gayatrī’s Bestowal of Boons and the Reframing of Curses)
Sa Kabanata 193, nagiging isang tanong-at-sagot na pagtalakay sa teolohiya: tinanong ng mga Ṛṣi si Sūta kung ano ang nangyari matapos umalis si Sāvitrī sa galit at magpahayag ng mga sumpa, at kung paanong nanatili pa rin ang mga diyos sa bulwagan ng ritwal kahit sila’y nakagapos sa sumpa. Isinalaysay ni Sūta na tumindig si Gāyatrī at sumagot, pinagtitibay na ang salita ni Sāvitrī ay may kapangyarihang di na mababawi—walang deva o anti-deva ang makapagpapabago nito—ngunit kasabay nito’y naglatag siya ng balangkas ng pag-aayos sa pamamagitan ng mga biyaya. Pinuri ni Gāyatrī si Sāvitrī bilang pinakamataas na pativratā at iginagalang na nakatatandang diyosa, kaya’t makatarungang maging nagbubuklod ang kanyang pananalita. Pagkaraan, itinakda ni Gāyatrī ang mga pagsasaayos: pinagtibay ang katayuan ng pagsamba kay Brahmā at ang pagiging sentro niya sa ritwal—hindi nagiging ganap ang mga gawain kung wala si Brahmā sa mga Brahmā-sthāna—at ipinahayag na ang darśana (pagkakita/pagharap na may debosyon) kay Brahmā ay nagdudulot ng pinaraming gantimpalang-pananampalataya, lalo na sa mga araw ng parvan. Inilalarawan din ang mga bunga sa hinaharap na kasaysayang-mito: ang mga darating na pagsilang at tungkulin ni Viṣṇu (kabilang ang dalawang anyo at paglilingkod bilang tagapagmaneho ng karwahe); ang pagkakabilanggo ni Indra at ang paglaya niya sa pamamagitan ni Brahmā; ang paglilinis kay Agni at ang pagbabalik ng karapatang sambahin; at ang muling pagsasaayos ng pag-aasawa ni Śiva hanggang sa makamit ang higit na dakilang kabiyak na si Gaurī, anak ni Himācala. Sa gayon, ipinapakita ng Purāṇa ang paraan: nananatiling wasto ang sumpa, ngunit isinasama sa etika at ritwal sa pamamagitan ng biyaya, muling pagtatalaga, at mga aral ng meritong nakaugnay sa lugar at pagsamba.
Adhyaya 194
हाटकेश्वरक्षेत्रे कुमारिकातीर्थद्वय–गर्तस्थ–सिद्धिपादुकामाहात्म्यम् (Hāṭakeśvara-kṣetra: The Glory of the Two Kumārīkā Tīrthas and the Hidden Siddhi-Pādukā for Attaining Brahma-jñāna)
Isinasalaysay ni Sūta ang kabanatang ito sa anyong diyalogo at paliwanag na pang-teolohiya. Nagsisimula ito sa pagpapatibay ng mga banal at mga ṛṣi na ang mortal na unang sumasamba kay Brahmā at saka sa Diyosa (Devī) ay makaaabot sa pinakamataas na kalagayan; binabanggit din ang mga biyayang pang-mundo, lalo na para sa mga babaeng gumagawa ng mapitagang gawain, kabilang ang pagyukod kay Gāyatrī, upang maging mapalad ang pag-aasawa at tahanan. Pagkaraan, tinanong ng mga ṛṣi ang tungkol sa pagkakasunod ng panahon at sa haba ng buhay nina Brahmā, Viṣṇu, at Śaṅkara. Tumugon si Sūta sa pamamagitan ng masusing hagdan ng mga yunit ng oras mula truṭi at lava pataas, hanggang sa ayos ng araw–buwan–panahon–taon, at sa tagal ng mga yuga ayon sa bilang ng taon ng tao. Ipinaliwanag niya ang “araw” at “taon” ng mga diyos, pati ang pagsukat sa pamamagitan ng bilang ng hininga (niśvāsa/ucchvāsa), at inihayag si Sadāśiva bilang “di-nasisira” (akṣaya). Ibinangon ng mga pantas ang suliranin ng kaligtasan: kung ang malalaking diyos ay may wakas ayon sa sukat ng panahon, paano makapagsasalita ang maikling-buhay na tao tungkol sa mokṣa? Itinuro ni Sūta ang doktrina ng Kāla na walang simula at lampas sa bilang, at sinabi niyang di-mabilang na nilalang, kabilang ang mga diyos, ang nakamit ang paglaya sa pamamagitan ng brahmajñāna na nakaugat sa pananampalataya at pagsasanay. Ipinagkaiba niya ang mga yajña na nagbibigay-langit ngunit nauulit, sa brahmajñāna na pumapatid sa muling pagsilang, at binigyang-diin ang unti-unting pag-iipon ng kaalaman sa maraming kapanganakan. Sa huli, ibinahagi ni Sūta ang upadeśa na natanggap niya sa ama: sa Hāṭakeśvara-kṣetra ay may dalawang mapalad na tīrtha na itinatag ng dalawang kumārī (isang brāhmaṇī at isang śūdrī). Ang sinumang maligo roon sa Aṣṭamī at Caturdaśī at sumamba sa tanyag ngunit nakatagong Siddhi-Pādukā na nasa loob ng isang hukay, ay magkakaroon ng pag-usbong ng brahmajñāna matapos ang isang taong pagtalima sa panata. Tinanggap ito ng mga ṛṣi at nagpasiyang isagawa ang itinakdang pagtalima.
Adhyaya 195
छान्दोग्यब्राह्मणकन्यावृत्तान्तवर्णनम् (Narrative of the Chāndogya Brāhmaṇa’s Daughter)
Binubuksan ng Kabanata 195 ang salaysay sa pagtatanong ng mga rishi tungkol kina Śūdrī at Brāhmaṇī na nabanggit na noon, at tungkol sa “walang kapantay na magkaparis na tīrtha” sa Hāṭakeśvara-kṣetra: ang pinagmulan, ang pagkakagawa, at ang kaugalian ng paglitaw na inuugnay sa imaheng pādukā (sandalyas/bakas ng paa). Tumugon si Sūta sa pagpapakilala ng isang brāhmaṇa na si Chāndogya mula sa pamayanang Nāgara, dalubhasa sa Sāmaveda at matatag sa dharma ng buhay-maybahay. Sa kanyang katandaan, isinilang ang isang anak na babae na may mapalad na mga tanda at pinangalanang Brāhmaṇī; ang kanyang pagsilang ay inilarawang nagdulot ng liwanag at galak. Binanggit din si Ratnavatī, na may kaparehong larawan ng kislap at ningning. Ang dalawa ay naging di-mapaghihiwalay na magkaibigan, magkasalo sa pagkain at pahinga, at ang kanilang pagkakaibigan ang naging bisagra ng kuwento. Nang dumating ang usapin ng pag-aasawa, ang takot sa paghihiwalay ay naging krisis: tumanggi si Brāhmaṇī na magpakasal kung wala ang kanyang kasama at nagbanta ng pananakit sa sarili kung pipilitin, kaya’t ang kasal ay naihayag bilang usaping etikal ng sariling pagpapasya at pananagutang ugnayan. Nagmungkahi ang ina ng lunas—ayusin ang pag-aasawa ng kaibigan upang mapasama sa iisang ugnayang sambahayan—ngunit tumutol si Chāndogya dahil sa pamantayan ng komunidad, na aniya’y kahiya-hiya at mapupuna. Sa gayon, itinatanghal ng kabanata ang tunggalian ng batas-panlipunan, kapangyarihan ng magulang, personal na panata, at pag-iingat sa masidhing bigkis ng pag-ibig, bilang paghahanda sa paliwanag tungkol sa tīrtha na hinihingi ng mga rishi.
Adhyaya 196
Bṛhadbala’s Journey to Anarteśa’s City (Dāśārṇādhipati–Anarteśa Alliance Narrative)
Isinalaysay ni Sūta ang isang pangyayaring pangmaharlikang etika na nakabalangkas sa diplomasya ng pag-aasawa. Nang makita ng hari ng Anarta na ang anak niyang si Ratnavatī ay dumating na sa dalaga at namumukod sa pambihirang kagandahan, pinag-isipan niya ang pananagutang ipakasal ang isang anak na babae. Ipinahayag ang babalang ayon sa dharma: ang pag-aalay ng anak sa isang lalaking hindi karapat-dapat dahil sa pagnanasa sa pakinabang at layunin (kārya-kāraṇa-lobha) ay mapanganib sa moralidad at nagbubunga ng masamang kapalaran. Dahil hindi siya makakita ng angkop na mapapangasawa, inutusan ng hari ang mga bantog na pintor na maglakbay sa buong daigdig at iguhit ang mga karapat-dapat na hari—batang-bata, marangal ang angkan, at may mga birtud—at iharap ang mga larawan kay Ratnavatī upang ang pagpili niya ay naaayon sa kaugalian at mabawasan ang pagkukulang ng ama. Sa mga ipinintang pinuno, si Bṛhadbala, hari ng Dāśārṇa, ang napiling nararapat. Pagkaraan, nagpadala ang hari ng Anarta ng pormal na mensahe upang anyayahan si Bṛhadbala sa kasal at ialok si Ratnavatī, na tanyag at sukdulang maganda. Nang matanggap ang panukala, nagalak si Bṛhadbala at agad na naglakbay kasama ang apat-na-sangay na hukbo patungo sa lungsod ng Anarteśa, hudyat ng pagsisimula ng paglalakbay ng pagkakampi na binabanggit sa pamagat ng kabanata.
Adhyaya 197
परावसुप्रायश्चित्तविधानवृत्तान्तवर्णनम् (Parāvasu’s Expiation: Narrative of Prāyaścitta Procedure)
Isinalaysay ni Sūta ang isang krisis na moral na dinanas ni Parāvasu, anak ng marunong na Brahmin na si Viśvāvasu. Sa buwan ng Māgha, dahil sa pagod at kapabayaan, tumuloy si Parāvasu sa bahay ng isang kurtisana at nagkamaling uminom ng alak, inakalang tubig. Nang mapagtanto ang nagawa, siya’y napuno ng pagsisisi at naghanap ng paglilinis: naligo siya sa Śaṅkha-tīrtha at lumapit sa kanyang guro sa anyo ng pagyukod at pagpapakumbaba ayon sa kaugalian, upang humingi ng prāyaścitta (pagbabayad-sala/paglilinis). Noong una’y tinukso siya ng mga kaibigan at nagmungkahi ng di-wastong lunas, ngunit iginiit ni Parāvasu ang isang seryosong paraan. Kaya’t kinonsulta ang mga Brahmin na bihasa sa smṛti; inihiwalay nila ang sinadyang pag-inom sa di-sinasadyang pag-inom, at itinakda ang klasikong pagbabayad-sala: pag-inom ng ghee na mainit na parang apoy, ayon sa dami ng nainom. Sinikap siyang pigilan ng ama at ina, sa takot na ikamatay at ikapahamak ng dangal. Lumapit ang pamayanan kay Bhartṛyajña (na kaugnay rin ni Haribhadra sa tagpo ng hukuman), isang iginagalang na awtoridad. Ipinaliwanag niya na kahit salitang biro ay maaaring magkabisa sa lokal na dharma kapag pinagtibay ng wastong paliwanag ng mga pantas at ng konteksto. Sa pamamagitan ng pag-aayos sa hukuman at pakikipagtulungan ng hari, ang prinsesang si Ratnāvatī—na umasal na parang ina—ay nagpatupad ng isang simbolikong pagsubok ng paglilinis: sa paghipo at pagdikit ng labi, gatas ang lumitaw sa halip na dugo, bilang hayagang tanda ng naibalik na kadalisayan. Sa wakas, nagtakda ang lungsod ng ordinansa na nagbabawal ng nakalalasing at karne sa gayong mga bahay, may parusa sa lalabag, upang iugnay ang personal na prāyaścitta sa pampublikong pamamahalang etikal.
Adhyaya 198
Ratnāvatī–Brāhmaṇī Tapas and the Revelation of the Twin Tīrthas (Śūdrīnāma & Brāhmaṇīnāma) with a Māheśvara Liṅga
Nagbubukas ang kabanata sa negosasyon ng kasalang panghari, ngunit naputol dahil sa usaping moral–legal tungkol sa kadalisayan at pagiging karapat-dapat sa pag-aasawa. Umatras ang pinuno ng Daśārṇa nang marinig ang kalagayan ni Ratnāvatī, tinawag siyang “punarbhū” at binanggit ang kapinsalaan ng pagbagsak ng angkan. Tumanggi si Ratnāvatī sa iba pang manliligaw, iginiit ang dharma ng “isang beses na pag-aalay/paninindigan,” at sinabi na ang layon ng isip at pananalitang pag-aalay ay nagtatatag ng bisa ng pag-aasawa kahit wala ang pormal na ritong paghawak-kamay. Pinili niya ang mahigpit na pag-aasetikong disiplina kaysa muling pag-aasawa; sinubukan siyang pigilan ng ina at magmungkahi ng mga kasunduan, ngunit tinanggihan ni Ratnāvatī at nanumpang mas pipiliin ang pananakit sa sarili kaysa pagkompromiso. Isang kasamang Brāhmaṇī ang naglahad ng sariling suliranin tungkol sa pagdadalaga at mga hadlang na panlipunan at ritwal, at piniling samahan si Ratnāvatī sa tapas. Ipinaliwanag ng gurong si Bhartṛyajña ang mga antas ng pag-aayuno at pagdidisiplina (cāndrāyaṇa, kṛcchra, sāntapana, pagkain sa “ika-anim na oras,” tri-rātra, ekabhakta, atbp.), binigyang-diin ang panloob na pagkakapantay-pantay ng loob at binalaan na ang galit ay nagpapawalang-bisa sa bunga ng pag-aasetikong gawain. Isinagawa ni Ratnāvatī ang matagal na tapas sa iba’t ibang panahon, na may papatinding paghihigpit sa pagkain, hanggang sa maging pambihira ang kanyang pagninilay at pagtitiis. Nagpakita si Śiva (Śaśiśekhara) kasama si Gaurī at nagkaloob ng biyaya. Sa pamamagitan ng pakiusap ng Brāhmaṇī at hiling ni Ratnāvatī, ang isang anyong-tubig na hitik sa lotus ay naging isang pinangalanang tīrtha na ipinares sa isa pang tīrtha, at isang kusang lumitaw na Māheśvara liṅga ang umusbong mula sa lupa. Ipinahayag ni Śiva ang bisa ng dalawang tīrtha at ng liṅga: ang pagligo nang may pananampalataya, pagkuha ng malinis na tubig/lotus, at pagsamba—lalo na sa takdang pagsasanib ng petsa (Caitra, Śukla Caturdaśī, Lunes)—ay nagbibigay ng mahabang buhay at pag-alis ng kasalanan. Idinagdag ang tensiyong kosmiko: dumadaing si Yama na nauubos ang mga kaluluwa sa impiyerno dahil sa mapagpalayang kapangyarihan ng pook; inatasan si Indra na tabunan ng alikabok ang mga tīrtha, ngunit pinagtitibay pa rin ang pagsasagawa sa Kali-yuga—paggamit ng luwad ng pook bilang tanda ng paglilinis at pagganap ng śrāddha sa parehong oras, na itinuturing na katumbas ng Gayā-śrāddha. Sa phalāśruti, ipinangako na ang pakikinig/pagbigkas at pagsamba sa liṅga ay nagdudulot ng pagkalaya sa kasalanan at natatanging tagumpay.
Adhyaya 199
Adhyāya 199: Trika-Tīrtha Saṅgraha and Kali-yuga Upāya (त्रिकतीर्थसंग्रहः कलियुगोपायश्च)
Nagbubukas ang kabanata sa pagtatanong ng mga pantas kay Sūta: sa Kali-yuga na maikli ang buhay ng mga nilalang, paano makakamtan ang “bunga ng banal na pagligo” mula sa di-mabilang na tīrtha sa daigdig. Sumagot si Sūta sa pamamagitan ng paglalagom ng aral: 24 na pinabanal na bagay na inayos sa 8 triad (kṣetra, araṇya, purī, vana, grāma, tīrtha, parvata, nadī), at pinangalanan ang mga triad gaya ng Kurukṣetra–Hāṭakeśvara-kṣetra–Prabhāsa; Puṣkara–Naimiṣa–Dharmāraṇya; Vārāṇasī–Dvārakā–Avantī; Vṛndāvana–Khāṇḍava–Dvaitavana; Kalpagrāma–Śāligrāma–Nandigrāma; Agnitīrtha–Śuklatīrtha–Pitṛtīrtha; Śrīparvata–Arbuda–Raivata; at ang mga ilog na Gaṅgā–Narmadā–Sarasvatī. Ipinapahayag ng teksto na ang pagligo sa isa sa loob ng triad ay nagbibigay ng bunga ng buong triad, at ang pagligo sa lahat ay nagdudulot ng ganap na kapakinabangan na iniuugnay sa napakaraming tīrtha. Sumunod, itinuon ang tanong sa rehiyong Hāṭakeśvara: napakarami ng tīrtha at dambana roon kaya hindi matatapos kahit sa loob ng sandaang taon, kaya humihingi sila ng upāya (praktikal na paraan) para sa pangkalahatang merit at darśana ng mga diyos, lalo na para sa kapos sa yaman. Ipinakilala ni Sūta ang mas lumang usapan: isang hari ang nagtanong kay Viśvāmitra ng madaling paraan upang ang pagligo sa iisang tīrtha ay magbunga ng lahat. Itinuro ni Viśvāmitra ang apat na pangunahing tīrtha at kaugnay na pagtalima: (1) banal na balon na kaugnay ng Gayā, kung saan ang śrāddha sa tiyak na oras ng buwan/araw ay sinasabing nagliligtas sa mga ninuno; (2) Śaṅkha-tīrtha at darśana kay Śaṅkheśvara, kaugnay ng panahon ng Māgha; (3) ikatlong tīrtha na kaugnay ng Hara-liṅga na itinindig ni Viśvāmitra (Viśvāmitreśvara), sa maliwanag na ikawalo; at (4) Śakra-tīrtha (Bālamaṇḍana), pagligo sa ilang araw at darśana kay Śakreśvara, kaugnay ng maliwanag na ikawalo ng Āśvina. Pinalalawak din ng kabanata ang teknikal na tuntunin ng śrāddha: iginiit ang pagkuha ng karapat-dapat na lokal na brāhmaṇa (sthāna-udbhava), at nagbabala na ang maling tagapagpatupad o karumihan ay maaaring magpawalang-bisa sa ritwal. Binanggit ang hirarkiya ng mga paboritong angkan sa lugar (kabilang ang “aṣṭakula”), at sinundan ng kuwentong halimbawa tungkol sa sumpa, paglabag, at isang dramatikong pangyayari ng isang itinuturing na mababa ang uri na nagkunwaring brāhmaṇa—upang patatagin ang hangganang etikal-ritwal at ang lohika ng bisa ng mga gawain.
Adhyaya 200
Adhyāya 200 — Nāgara-Maryādā, Saṃsarga-Doṣa, and Prāyaścitta-Vidhi (Purity Restoration Protocols)
Inilalahad ng kabanatang ito ang isang talakayang pang-batas at pang-teolohiya tungkol sa karumihang pang-ritwal (aśauca) na nagmumula sa pagtatago ng tunay na katayuang panlipunan at sa pakikisalo sa pagkain at inumin sa loob ng pamayanang mahigpit ang tuntuning pang-ritwal. Sa bukang-liwayway, ang anak na babae ni Subhadra—isang dīkṣita at āhitāgni—ay nanaghoy na siya’y naipakasal sa isang antyaja (itinakwil sa lipunan) at nagpahayag na papasok siya sa apoy, na ikinagulat ng buong sambahayan. Isinalaysay ng mga Brahmin na si Candraprabha, na matagal na nag-anyong dvija, ay nabunyag na caṇḍāla matapos makilahok nang mahabang panahon sa mga ritwal para sa mga diyos at mga ninuno; dahil sa saṃsarga (pagkakadikit/pakikisalamuha), nadamay ang lugar at ang mga naninirahan, pati ang mga kumain o uminom sa bahay o tumanggap ng pagkaing mula roon. Sumangguni ang namumunong dīkṣita sa smṛti-śāstra at nagtakda ng prāyaścitta na may antas: malawak na Cāndrāyaṇa para kay Subhadra, pagtalikod sa mga imbakan ng sambahayan, muling pagtatatag ng mga banal na apoy, at malalaking homa upang linisin ang bahay; ang mga penitensiya ay itinugma sa dami ng pagkaing nakain at tubig na nainom. Para sa mga naapektuhan sa simpleng pagdikit, itinalaga ang hiwalay na prājāpatya, na pinagaan para sa kababaihan, śūdra, mga bata, at matatanda; ang mga sisidlang luwad ay dapat itapon. Ipinag-utos din ang mas malawak na paglilinis sa pamamagitan ng koṭi-homa sa brahmasthāna, na popondohan ng yaman ng pook. Itinatakda rin ng kabanata ang mga hanggahang tuntunin ng Nāgara para sa śrāddha at kaugnay na ritwal: ang pag-iwas sa pamamaraang Nāgara ay sinasabing nagpapawalang-bisa sa bunga ng pagsasagawa, at hinihikayat ang taunang paglilinis ng sariling pook. Sa wakas, pinagtitibay ni Viśvāmitra sa hari na ito ang itinatag na kaayusan kung saan ang mga Nāgara ay itinuturing na karapat-dapat sa śrāddha at pinamamahalaan sa mga pamantayang nakabatay sa bhartṛyajña.
Adhyaya 201
नागरप्रश्ननिर्णयवर्णनम् (Nagara Status Inquiry and Adjudication)
Inilalahad ng kabanatang ito ang pormal na pagtatanong ng mga Brahmin kay Viśvāmitra tungkol sa śuddhi (paglilinis/pagpapadalisay) at karapatang pang-ritwal ng isang “Nāgara” na Brahmin na hindi tiyak ang lahing ama at maaaring ipinanganak o nagmula sa ibang lupain (deśāntara). Sumagot si Bhartṛyajña sa pamamagitan ng pagtakda ng isang pamamaraang panghatol na kaakibat ng ritwal: ang pagpapadalisay ay dapat ipagkaloob ng mga pangunahing Brahmin na may disiplina, at isang Brahmin na nagmula sa Gartā-tīrtha ang itatalaga bilang pangunahing saksi/tagapamagitan sa seremonya. Ang pagtangging magbigay ng pagpapadalisay dahil sa pagnanasa, galit, poot, o takot ay itinuturing na nagbubunga ng mabigat na kasalanan, kaya’t may etikal na hangganan laban sa di-makatarungang pagbubukod. Tatluhan ang pagpapadalisay: una sa angkan, ikalawa sa linya ng ina, at ikatlo sa asal at pag-uugali (śīla). Pagkaraan nito, kinikilala ang tao bilang “Nāgara” at nagkakamit ng karaniwang katayuang pang-ritwal (sāmānya-pada). Isinasalaysay din ang taunang/panahong pagtitipon sa dulo ng taon at sa taglagas, ang paglalagay ng labing-anim na karapat-dapat na Brahmin, ang ayos ng upuan at maraming pīṭhikā na kaugnay ng mga tungkulin sa pagbigkas ng Veda, at ang sunod-sunod na mga himno/pagbigkas: mga śānti na materyal, piling sūkta/brāhmaṇa, at mga pagbigkas na nakatuon kay Rudra. Nagtatapos ang ritwal sa puṇyāha na pagpapahayag ng pagpapala, musika, puting kasuotan at sandal, pormal na pagsusumamo ng tagapamagitan, at paghatol na isinasagawa sa pamamagitan ng sagradong pananalitang Veda sa halip na karaniwang pagtatalo; sa sandali ng pasya, iniuutos ang handog na “tāla-traya”.
Adhyaya 202
भर्तृयज्ञवाक्यनिर्णयवर्णनम् (Bhartṛyajña on Adjudicating Speech and Preserving Kṣetra-Sanctity)
Ipinapakita ng Kabanata 202 ang isang usapang may tuntunin at etika: matapos ang kontekstong inihudyat ni Viśvāmitra, tinanong ng kapulungan ng mga brahmin ang isang tagapamagitan/tagahatol (madhyastha) tungkol sa pamantayan ng paghatol. Itinanong nila kung bakit dapat sumunod ang pasya sa pananalitang Veda sa halip na sa pahayag na mula sa tao, at kung bakit nagbibigay ang tagahatol ng “tatluhang tāla”. Sumagot si Bhartṛyajña sa pamamagitan ng paglalatag ng lohika ng pamamahala sa banal na pook (kṣetra), lalo na sa brahmaśālā: hindi dapat lumitaw ang kasinungalingang pananalita sa mga nāgara, at ang paulit-ulit na pagtatanong ay ginagamit hanggang makamit ang matatag na pagpapasya. Ipinaliwanag niya ang ugnayang sanhi-bunga—ang salitang napawalang-bisa ay sumisira sa māhātmya, nagbubunga ng galit, humahantong sa pagkapoot at kasalanang moral—kaya paulit-ulit na tinatanong ang tagahatol upang maiwasan ang pagkasira ng kaayusan ng pamayanan. Ang “tatluhang tāla” ay ipinaliwanag bilang kasangkapang pandisiplina: sa sunod-sunod na antas, pinipigil nito (1) pinsalang dulot ng di-wastong tanong at sagot, (2) galit, at (3) kasakiman, upang tumatag ang pagkakaisa ng kapulungan. Tinalakay rin kung bakit ang Atharvaveda, bagaman binibilang na “ikaapat”, ay itinuturing na “una” sa gamit: taglay nito ang malawak na kaalaman sa mga ritwal na pananggalang at panggawa (kabilang ang abhicārika), para sa kapakanan ng lahat ng daigdig, kaya ito ang unang sinasangguni para sa katuparan ng gawain (kārya-siddhi). Sa wakas, pinagbubuklod ang lahat bilang pagninilay sa etika ng pagtatanong at sa awtoritatibong pananalita sa loob ng kṣetra.
Adhyaya 203
नागरविशुद्धिप्रकारवर्णनम् — Procedure for the Purification/Validation of a Nāgara Dvija
Inilalahad ng Kabanata 203 ang pamamaraang pangkomunidad para sa pagpapatunay ng kadalisayan (śuddhi) ng isang Nāgara dvija. Itinanong ni Ānarta kung paano kikilalaning dalisay ang isang Nāgara na dumating upang magpasuri at tumayo sa harap ng mga Nāgara. Itinatakda ng teksto ang isang masusing beripikasyon: isang tagapamagitan na walang kinikilingan ang magtatanong tungkol sa pinagmulan—ina, ama, gotra, at pravara—at susundan ang angkan sa panig ng ama at ina sa ilang salinlahi (ama–lolo–ninuno; gayundin sa panig ng ina), na binibigyang-diin ang maingat na pagsisiyasat ng mga Brahmin na nagsasagawa ng ritwal. Kapag napatunayan na ang “linyang-sanga” (śākhā-āgama) at ang “ugat ng angkan” (mūla-vaṃśa), na inihahambing sa malawak na ugat ng punong balete, iniuutos ang pampublikong paggawad ng kadalisayan: paglalagay ng sindūra-tilaka at pagbigkas ng mga mantra (may banggit sa isang “apat-na-taludtod/apat-na-paa” na mantra). Magpapahayag nang pormal ang tagapamagitan, susundan ng tatlong palakpak bilang hudyat ng pamayanan, at ang nalinis ay magiging karapat-dapat sa karaniwang katayuang panlipunan at pang-ritwal. Pagkaraan, isinasagawa niya ang mga gawaing pang-apoy: paghingi ng kanlungan sa apoy, pagpapasaya kay Agni, at pag-aalay ng ganap na oblation sa “limang-mukha” na mantra, at nagbibigay ng dakṣiṇā na may pagkain ayon sa kakayahan. Sa wakas, nagbababala ang kabanata: kung hindi maitatatag ang kadalisayang nakaugat sa angkan, dapat ipataw ang paghihigpit; ang mga ritwal gaya ng śrāddha na pinangungunahan ng maruming tagapagganap ay itinuturing na walang bunga. Layunin nitong dalisayin ang pook at ang linya ng pamilya sa pamamagitan ng mahigpit na pamamaraan.
Adhyaya 204
प्रेतश्राद्धकथनम् (Preta-Śrāddha: Discourse on Ancestral Rites for the Preta-State)
Sa Adhyāya 204 sa loob ng Tīrthamāhātmya, may dalawang magkakaugnay na pagtalakay. Una, isang usaping pang-batas at pang-etika tungkol sa di-tiyak na angkan: tinanong ni Ānarta kung paano ang pagpapadalisay para sa taong nag-aangking Nāgara kahit “nawala ang lahi” (naṣṭavaṃśa). Ipinagunita ni Viśvāmitra ang naunang halimbawa kay Bhartṛyajña: dapat siyasatin ang śīla (ugali at asal) at ang pagsunod sa Nāgara-dharma; kung tugma, itinatakda ang pormal na ritwal ng paglilinis upang maibalik ang karapat-dapat sa mga gawaing ritwal gaya ng śrāddha. Pagkaraan, lumilipat ang salaysay sa teolohikong usapan nina Śakra at Viṣṇu dahil sa mga nasawi sa digmaan laban kay Hiraṇyākṣa. Ibinukod ni Viṣṇu ang kapalaran: ang mga napatay habang humaharap sa kaaway sa banal na kalagayan (lalo na sa Dhārā-tīrtha) ay hindi na bumabalik sa muling pagsilang, samantalang ang mga namatay sa pagtakas ay itinatakdang maging preta. Nagtanong si Indra ng paraan ng paglaya; itinuro ang pagganap ng śrāddha sa takdang panahon—Kṛṣṇa-pakṣa Caturdaśī ng buwan ng Bhādrapada (Nabhāsya), kapag ang araw ay nasa Kanyā (Virgo)—at binigyang-diin ang pagsasagawa nito sa Gayā ayon sa tagubilin ng mga ninuno. Sa wakas, pinagtitibay na taunang nakapagpapasiyahan ito sa mga yumao at nagbababala na kung pababayaan, magpapatuloy ang kanilang pagdurusa.
Adhyaya 205
गयाश्राद्धफलमाहात्म्य (Glory of the Fruit of Gayā-Śrāddha) — within Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya
Sa loob ng Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya (Nāgara Khaṇḍa), ang kabanatang ito ay isang pag-uusap hinggil sa aral at wastong pagsasagawa ng ritwal. Itinuro ni Viṣṇu kay Indra na ang mga mandirigmang nalugmok—maging yaong namatay na kaharap ang kaaway o yaong tinamaan mula sa likuran—ay maaari pa ring mapakinabangan sa pamamagitan ng mga handog na śrāddha, na isinasagawa sa paraang katulad ng mga ritwal sa Gayā. Nagtanong si Indra tungkol sa praktikal na paraan, sapagkat malayo ang Gayā at taunang isinasagawa roon ang ritwal ni Pitāmaha (Brahmā); paano makakamit ni Indra ang śrāddha-siddhi dito sa daigdig? Isinalaysay ni Viśvāmitra ang tugon ni Viṣṇu: may isang napakabanal at mabungang tīrtha sa rehiyon ng Hāṭakeśvara, na nakasentro sa isang tiyak na pook ng balon (kūpikā-madhya). Sa amāvāsyā at maging sa caturdaśī, sinasabing “lumilipat” ang Gayā sa pook na iyon, taglay ang pinagsamang kapangyarihan ng lahat ng tīrtha. May dagdag na kundisyon: kapag ang araw ay nasa Kanyā (Virgo), ang pagsasagawa ng śrāddha roon kasama ang mga brāhmaṇa na mula sa walong angkan (aṣṭa-vaṃśa) ay nakapagpapalaya sa mga ninuno, kabilang ang mga nasa kalagayang preta, at umaabot pa ang bisa hanggang sa mga nasa kalangitan. Ipinaliwanag din ang pinagmulan ng mga brāhmaṇa—mga ascetic na naninirahan malapit sa Himalaya—at inutusan si Indra na dalhin sila nang may paggalang, gumamit ng mapagpayapang pananalita, at tapusin ang śrāddha ayon sa tuntunin. Sa wakas, nasiyahan si Indra at naglakbay patungong Himalaya upang hanapin ang mga brāhmaṇa, samantalang si Viṣṇu ay lumisan patungong Kṣīra-sāgara, pinagtitibay ang dalawang diin ng kabanata: ang kaayusan ng ritwal at ang pagkakatumbas ng tīrtha sa Gayā.
Adhyaya 206
बालमण्डनतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Bālamaṇḍana Tīrtha)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong tīrtha-māhātmya sa pamamagitan ng pag-uusap nina Viśvāmitra at Ānarta. Sa utos ni Viṣṇu, si Indra ay nagtungo sa Himavat at nakatagpo ng mahihigpit na ascetic na r̥ṣi, saka hiniling na dumalo sila sa śrāddha sa Gayākūpī sa Cāmatkārapura. Nag-alinlangan ang mga pantas dahil sa panganib na etikal: ang pakikisalamuha sa mga pamayanang palaaway ay maaaring magbunga ng galit at ikasira ng tapas, at ang pagtanggap ng mga handog ng hari ay maaaring makasira sa kadalisayan ng buhay-ascetic. Ipinaliwanag ni Indra na ang kapangyarihan ng pook na kaugnay ni Hāṭakeśvara ay nakapagdudulot ng alitan, ngunit tiniyak niyang poprotektahan sila laban sa galit at sa anumang sagabal sa ritwal, at binigyang-diin ang pambihirang bunga ng śrāddha na may ugnay sa Gayā. Nang wala ang Viśvedevas (dahil dumalo sa śrāddha ni Brahmā), nagkaroon ng krisis sa ritwal; ipinahayag ni Indra na maaaring magsagawa ang mga tao ng ekoddiṣṭa-śrāddha kahit walang Viśvedevas. Isang tinig na walang katawan ang nagpatunay na ang gantimpala ay makararating sa nilalayong tatanggap; kalaunan, muling itinakda ni Brahmā ang tuntunin: tanging sa ilang araw (lalo na ang caturdaśī bago ang pretapakṣa at ilang tiyak na kalagayan ng pagkamatay) nagiging wasto ang śrāddha na walang Viśvedevas. Isinasalaysay rin ang paglitaw ng kūṣmāṇḍa mula sa mga luha ng Viśvedevas at ang paglalagay ng mga guhit ng abo bilang panangga sa mga sisidlan ng pagkain sa śrāddha upang maiwasan ang panggugulo. Sa huli, itinatag ni Indra ang isang Śiva-liṅga malapit sa Bālamaṇḍana sa tiyak na panahon (Māgha, maliwanag na kalahati, Puṣya, Linggo, trayodaśī), at inilahad ang biyaya ng banal na pagligo at pitṛ-tarpaṇa roon, pati ang pananagutan ng mga pari, ang pag-aaruga ng mga patron, at ang panganib sa dharma ng kawalan ng utang-na-loob.
Adhyaya 207
इन्द्रमहोत्सववर्णनम् (Indra Mahotsava—Institution and Ritual Logic)
Ang kabanatang ito ay sunod-sunod na diyalogo na nagtatatag ng “saligang-batas” ng Indra Mahotsava. Unang inilalarawan ni Viśvāmitra ang kapangyarihang nagpapadalisay ng tīrtha—ang gantimpala ng banal na pagligo at ang tiyak na takdang panahon nito. Nagtanong si Ānarta kung bakit limang gabi lamang ang pagsamba kay Indra sa lupa at saang panahon ito nararapat idaos. Isinalaysay ni Viśvāmitra ang pangyayari kina Gautama at Ahalyā: nagkasala si Indra at isinumpa ni Ṛṣi Gautama (nawala ang pagkalalaki, nagkaroon ng sanlibong marka sa mukha, at banta na mabibiyak ang ulo kung sasambahin sa daigdig); si Ahalyā ay naging bato, at umurong si Indra. Nang mabagabag ang sansinukob dahil sa pagkawala ng paghahari ni Indra, nakiusap si Bṛhaspati at ang mga diyos kay Gautama; namagitan si Brahmā (kasama sina Viṣṇu at Śiva), itinuro ang pagpipigil ayon sa dharma at ang bisa ng pagpapatawad, habang pinananatili ang kabanalan ng binigkas na salita. Bahagyang pinawi ang sumpa: tumanggap si Indra ng mga sangkap na nagmula sa tupa/kambing, at ang mga marka sa mukha ay naging mga “mata,” kaya tinawag siyang Sahasrākṣa (May Sanlibong Mata). Hiniling ni Indra na maibalik ang pagsambang mula sa tao; itinatag ni Gautama ang limang-gabing pagdiriwang (pañcarātra) sa lupa, na may pangakong kabutihang panlipunan—kalusugan, walang taggutom, walang pagbagsak ng pamahalaan—sa mga lugar na tumutupad nito. May tuntuning ritwal: huwag sambahin ang imahen ni Indra; sa halip, itindig ang tungkod na mula sa puno (yāṣṭi) sa pamamagitan ng mga mantrang Veda, at ang pagsasagawa ng vrata ay inuugnay sa pagwawasto ng asal at pagkalaya sa ilang kasalanan. Sinasabi ng phalaśruti na ang pagbigkas o pakikinig ay nagbibigay ng isang taong kalayaan sa karamdaman; ang arghya-mantra ay nakapapawi rin ng tiyak na demerito.
Adhyaya 208
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गौतमेश्वराहिल्येश्वरशतानन्देश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya: The Glories of Gautameśvara, Ahilyeśvara, and Śatānandeśvara)
Ang kabanatang ito ay isang māhātmya na may patong-patong na salaysay, na inihaharap sa pamamagitan ng ulat ni Viśvāmitra sa isang hari, at naglalaman ng mas naunang mga pag-uusap at mga paliwanag ng pinagmulan. Nagsisimula ito matapos ang pag-akyat ni Indra at ang pagngitngit ni Gautama; nakiusap si Śatānanda tungkol sa kalagayan ng kanyang ina na si Ahilyā at sa suliranin ng paglilinis sa ritwal. Ipinahayag ni Gautama ang mahigpit na pagtingin sa karumihan at sinabing hindi na maaayos ang kalagayan ni Ahilyā sa karaniwang prāyaścitta, kaya nangako si Śatānanda ng sukdulang pagsasakripisyo. Pagkaraan, inihayag ni Gautama ang magiging lunas: si Rāma mula sa lahing solar, na tatalo kay Rāvaṇa, ay magbabalik kay Ahilyā sa pamamagitan lamang ng paghipo. Sa salaysay ng Rāmāvatāra, dinala ni Viśvāmitra ang batang Rāma upang ipagtanggol ang yajña; sa daan, si Ahilyā—na isinumpang maging bato—ay inutusang hipuin, at siya’y muling naging tao, lumapit kay Gautama, at humiling ng ganap na prāyaścitta. Itinakda ni Gautama ang malalawak na disiplina ng pag-aayuno, tapas, at paglalakbay sa mga tīrtha: maraming cāndrāyaṇa, kṛcchra, at prājāpatya na pagsunod. Nagpatuloy si Ahilyā sa paglalakbay hanggang Hāṭakeśvara-kṣetra, kung saan hindi madaling makita ang diyos. Nagsagawa siya ng matinding tapas at nagtatag ng isang liṅga sa malapit; sumunod na dumating si Śatānanda, at sa huli si Gautama, na nagpasiyang magsagawa ng higit pang tapas upang maihayag si Hāṭakeśvara. Matapos ang mahabang austeridad, nagpakita ang liṅga at nagpakita si Śiva, pinagtitibay ang kapangyarihan ng kṣetra at ang debosyon ng pamilya. Hiniling ni Gautama na ang darśana/pūjā rito ay magbunga ng dakilang merit, at sa isang takdang araw ng buwan ay magkamit ang mga deboto ng mapalad na hantungan pagkalipas ng kamatayan. Sa wakas, dahil ang bisa ng mga pook na ito ay humihila kahit sa mga taong may masamang asal tungo sa kabutihan, nabahala ang mga deva at nakiusap kay Indra na ibalik ang balanse sa pamamagitan ng muling pagpapasigla ng pangkalahatang dharma—yajña, vrata, at dāna—upang manatiling matatag ang karaniwang kaayusang ritwal kasabay ng natatanging biyaya ng kṣetra. Ang phalaśruti ay nangangako ng pagluwag mula sa ilang kasalanan para sa mga nakikinig nang may pananampalataya.
Adhyaya 209
शंखादित्य-शंखतीर्थोत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनम् (Origin Account of Śaṅkhatīrtha and Śaṅkheśvara/Āditya Worship)
Ang adhyāya na ito ay inihabi bilang salaysay na may patong-patong na pag-uusap. Hiniling ni Haring Ānarta ang ganap na kuwento ng pinagmulan at kadakilaan ng Śaṅkhatīrtha. Isinalaysay ni Viśvāmitra ang isang naunang halimbawa: isang dating hari ang tinamaan ng ketong (leprosy), gumuho ang kapangyarihan at nawala ang yaman; sa pag-aalala sa karma, humingi siya ng payo at nakatagpo si Nārada. Pinawi ni Nārada ang pangamba sa pamamagitan ng pagsasabing wala siyang kasamaan mula sa nakaraang buhay; sa halip, dati siyang matuwid na hari ng Somavaṃśa. Inilipat ni Nārada ang usapan mula sa pagsisi tungo sa banal na lunas na ritwal. Itinakda ni Nārada ang tiyak na tīrtha-ritwal: maligo sa Śaṅkhatīrtha sa loob ng Hāṭakeśvara-kṣetra sa maliwanag na ikawalong araw (bright eighth) ng buwang Mādhava/Vaiśākha, sa Linggo sa pagsikat ng araw, kalakip ang pagsamba at darśana kay Śaṅkheśvara. Ipinangako ang pagkalaya sa ketong at ang katuparan ng mga layuning wasto. Pagkaraan ay ibinigay ang alamat ng pinagmulan ng tīrtha: ang dalawang kapatid na pantas, sina Likhita at Śaṅkha, ay nagtalo tungkol sa pagkuha ng prutas sa isang walang taong ermitanyo; hinatulan ni Likhita, ayon sa dharmaśāstra, na ito’y pagnanakaw, at tinanggap ni Śaṅkha ang penitensiya upang hindi masira ang tapas. Sa matinding disiplina, naputol ang mga kamay ni Śaṅkha; pagkatapos ay nagtagal siyang nag-tapas sa Hāṭakeśvara, nagtiis sa iba’t ibang panahon, bumigkas ng mga himno ni Rudra, at sumamba sa Araw. Nagpakita si Mahādeva na may anyong kaugnay ni Sūrya at nagkaloob ng biyaya: ibinalik ang mga kamay, itinatag ang banal na presensya sa liṅga, pinangalanan at pinasikat ang tubig bilang Śaṅkhatīrtha, at ipinahayag ang phala para sa mga darating na manlalakbay. Sa wakas, sinasabing sa angkan ng nakikinig o nagbabasa ng salaysay na ito, hindi sisibol ang ketong.
Adhyaya 210
ताम्बूलोत्पत्तिः तथा ताम्बूलमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Māhātmya of Tāmbūla)
Binubuksan ng Adhyāya 210 ang salaysay sa Śaṅkhatīrtha: isang haring dinapuan ng karamdaman ang inilarawang gumaling sa pamamagitan ng ritwal na isinagawa sa tamang oras—pagligo at pagsamba kay Sūrya sa pagsikat ng araw, sa buwang Mādhava, sa araw na aṣṭamī na tumapat sa Linggo. Ipinakikita rito na ang wastong panahon at taimtim na pagsamba ay nagbubunga ng kagalingan. Pagkaraan, tumutungo ang teksto sa etika ng pag-inom/pagnguya at sa pagkakasala: ang maling paggamit ng tāmbūla (nganga o paghahandang betel) ay nagdudulot ng kapintasan at pagkawala ng kasaganaan, kaya itinatakda ang mga prāyaścitta upang maibalik ang kadalisayan. Isinasalaysay din ang pinagmulan sa pamamagitan ng mito ng pag-uga sa karagatan: ang nāgavallī ay lumitaw mula sa mga pangyayaring maka-diyos na kaugnay ng amṛta, at nang kumalat sa daigdig ng tao ay nagpasidhi ng pagnanasa at nagpahina sa pagsasagawa ng mga ritwal. Sa wakas, inilalahad ang pormal na ritwal ng pagwawasto: sa mapalad na oras ay anyayahan ang isang marunong na brāhmaṇa, parangalan siya, ihanda ang dahong ginto at mga kaugnay na bagay, ihandog ito na may mga mantra at pagsisisi, at tanggapin ang katiyakan ng paglilinis. Sa ganitong paraan, itinatakda ang huwaran ng may-disiplinang pag-enjoy, pagpipigil sa sarili, at pagbibigay-dāna bilang pag-ayos ng pagkukulang.
Adhyaya 211
Śaṅkhatīrtha-māhātmya (Glory of Śaṅkhatīrtha)
Ang kabanatang ito ay umuusad bilang isang mapagturong diyalogo. Itinatanong ni Viśvāmitra ang sanhi ng pagdurusa ng hari—kahirapan (dāridrya), sakit na kuṣṭha/ketong, at pagkatalo sa digmaan—upang maunawaan ang pinagmulan nito. Ipinapaliwanag ni Nārada na ang pagbagsak ng hari ay bunga ng pagkukulang sa etika at pamamahala, lalo na sa paulit-ulit na paglapastangan sa mga brāhmaṇa: pangakong tulong na hindi tinutupad, pagpapahiya sa mga lumalapit na humihingi, at pagsupil o pag-alis sa mga sinaunang kautusan (śāsana) ng ama at mga ninuno na may kinalaman sa karapatan at mga kaloob para sa brāhmaṇa. Dahil sa paglabag sa dharma, nagiging matagumpay ang mga kaaway laban sa hari. Ang lunas ay malinaw, praktikal, at nakaugat sa banal na pook: ang hari ay tumungo nang may debosyon sa Śaṅkhatīrtha, nagsagawa ng ritwal na pagligo, tinipon ang mga brāhmaṇa, hinugasan ang kanilang mga paa sa harap ni Śaṅkhāditya, at nagpalabas ng maraming kasulatan ng kaloob/charter (kabilang ang isang takdang bilang) upang ibalik ang dating ipinagkait. Sa wakas, ang mga kaaway na naroon ay agad na namatay sa pamamagitan ng biyaya (prasāda) ng mga brāhmaṇa, na nagpapatibay sa aral ng Purāṇa: ang pagbabayad-puri, pagsasauli ng katarungan, at paggalang sa banal ay nagtatatag ng kagalingan ng katawan at katatagan ng kapalarang pampolitika.
Adhyaya 212
रत्नादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (Ratnāditya Māhātmya — The Glory of Ratnāditya)
Nagsisimula ang kabanata sa paghingi ng mga pantas kay Sūta na isalaysay ang kaluwalhatian ng isang tīrtha na may kaugnayan kay Viśvāmitra sa loob ng balangkas ng Hāṭakeśvara-kṣetra. Inilarawan ni Sūta ang pambihirang kadakilaan ni Viśvāmitra, at ang kuṇḍa na nilikha niya, pati ang pagdating ng dalisay na tubig na kinikilalang Jāhnavī (Gaṅgā), na may kapangyarihang magwasak ng kasalanan. Binanggit din ang paglalagak ng diyos na Araw, si Bhāskara, bilang banal na presensiya ng pook. Itinatakda ang ritwal ayon sa panahon: sa buwan ng Māgha, sa maliwanag na kalahati, kapag ang Saptamī ay tumapat sa Linggo, dapat maligo sa tīrtha at sumamba sa Araw nang may paggalang; sinasabing inaalis nito ang kuṣṭha (malubhang sakit sa balat) at mga dungis ng asal. Ipinakikilala rin ang isang vāpī na nakapagpapagaling sa gawing kanluran–hilagang-kanluran, na iniuugnay kay Dhanvantari; dahil sa kanyang tapas, pinagkalooban ni Bhāskara ng biyaya na ang sinumang maliligo sa tamang oras ay agad giginhawa sa karamdaman. Bilang halimbawa, si Haring Ratnākṣa ng Ayodhyā na may kuṣṭha na di magamot ay ginabayan ng isang kārpaṭika (naglalakbay na pulubi-asceta) patungo sa tīrtha; matapos ang itinakdang pagligo, siya’y gumaling kaagad at nagtatag ng diyos na Araw na tinawag na Ratnāditya. Isa pang halimbawa ang matandang pastol na may kuṣṭha na gumaling nang hindi sinasadya nang pumasok sa tubig habang inililigtas ang isang hayop; kalaunan ay nagsagawa siya ng disiplinadong pagsamba at nakamit ang bihirang tagumpay na espirituwal. Nagtatapos ang kabanata sa mga tagubilin (snāna, pūjā, maraming ulit na Gāyatrī japa) at mga pangakong phalaśruti: kalusugan, katuparan ng ninanais, at para sa walang pagkapit, kalayaan; pati ang kawanggawa gaya ng pag-aalay ng baka nang may pananampalataya ay sinasabing nagpoprotekta sa mga salinlahi laban sa sakit.
Adhyaya 213
Kuharavāsi-Sāmbāditya-prabhāva-varṇana (Glory of Sūrya at Kuharavāsa and the Sāmba Narrative)
Binubuksan ng kabanata ang pagpapatuloy ni Sūta sa kabanalan ni Sūrya (Diyos ng Araw), at inihaharap ang isang naunang salaysay: isang brāhmaṇa ang gumawa ng larawan ni Sūrya mula sa pulang sandalwood at nag-alay nang matagal hanggang pagkalooban ng biyaya. Hiniling niyang maalis ang kuṣṭha (sakit sa balat), at itinuro ni Sūrya ang isang takdang pagtalima: sa Linggong tumatapat sa Saptamī, maligo sa isang mapagpala at banal na lawa, at magsagawa ng 108 pradakṣiṇā (pag-ikot na may paggalang) habang may dalang prutas bilang handog. Itinatanghal ito ng teksto bilang lunas at pagliligtas para rin sa iba pang magsasagawa. Pagkaraan, itinatag ni Sūrya ang Kanyang pananatili roon at pinangalanan ang pook na “Kuharavāsa,” upang ang himala ay maging matatag na pagkakakilanlan ng lugar. Pagkatapos ay lumilipat ang kuwento kay Sāmba, anak ni Viṣṇu (Kṛṣṇa), na ang kagandahan ay nagdulot ng kaguluhan sa mga nakamasid, hanggang humantong sa isang masalimuot na pangyayaring may maling pagkakakilanlan at paglabag na seksuwal. Humingi si Sāmba ng paglilinaw ayon sa dharma; ipinaliwanag ng isang brāhmaṇa ang matinding pagsisisi na tinatawag na “Tiṅginī,” na may detalyeng teknikal—hukay, pulbos na dumi ng baka, kontroladong pagsunog, pananatiling hindi gumagalaw, at pagninilay kay Janārdana—bilang ritwal na sumisira sa mahāpātaka (malalaking kasalanan). Umamin si Sāmba sa ama; ipinaliwanag ni Hari na ang kawalan ng layon/kaalaman ay nagpapagaan ng pananagutan, at itinuro ang lunas na panunumbalik sa pamamagitan ng paglalakbay-dambana: pagsamba kay Mārtaṇḍa sa kṣetra ng Hāṭakeśvara gamit din ang 108 pag-ikot, lalo na sa buwan ng Mādhava sa mga mapalad na tanda ng kalendaryo. Umalis si Sāmba na may panaghoy at basbas ng pamilya, nagsagawa ng paliligo, pagsamba, at malalaking dāna sa banal na tagpuan ng tubig kung saan sinasabing nananatili si Viṣṇu upang mag-alis ng kasalanan ng mga nilalang; nagwawakas ang kabanata sa matibay na katiyakan ni Sāmba na siya’y lalaya sa kuṣṭha, at sa pagdakila sa tīrtha bilang natatangi at mapalad na pook—maging para sa kababaihan—sa loob ng kompleks na Hāṭakeśvara/Viśvāmitrīya.
Adhyaya 214
गणपतिपूजाविधिमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Method of Gaṇapati Worship)
Inilalahad ng Kabanata 214 ang masinsing pagtuturo tungkol sa pagsamba kay Vināyaka/Gaṇanātha (Gaṇeśa) bilang paraan ng vighna-śānti, ang pag-alis ng mga balakid. Ipinakikilala ni Sūta ang isang Gaṇanātha na itinatag ni Viśvāmitra at ang susi sa panahon: ang pagsamba sa Caturthī (ikaapat na araw) ng maliwanag na kalahati ng buwan sa Māgha ay nagdudulot ng isang taong kalayaan mula sa mga hadlang. Hiningi ng mga ṛṣi ang pinagmulan at kadakilaan; isinalaysay ni Sūta ang paglitaw ni Gaṇeśa mula sa karaniwang Purāṇikong salaysay ng “dumi” sa katawan ni Devī Gaurī, ang kanyang anyo—mukhang elepante, apat na bisig, sasakyang daga, palakol at modaka—at ang kanyang papel sa tunggalian ng mga diyos, hanggang sa ipahayag ni Indra na nararapat siyang sambahin muna sa pagsisimula ng anumang gawain. Sumunod ang isang upākhyāna: tinanong ni Rohitāśva si Mārkaṇḍeya tungkol sa iisang pagtalima na pumipigil sa balakid sa buong buhay. Ikinuwento ni Mārkaṇḍeya ang dating alitan nina Viśvāmitra at Vasiṣṭha hinggil kay Nandinī, ang bakang tumutupad ng nais, na nagtulak kay Viśvāmitra sa matinding tapas at sa pangangailangan ng proteksiyon laban sa mga hadlang. Dumulog si Viśvāmitra kay Maheśvara sa Kailāsa; itinuro ni Śiva ang pagsambang “isinilang kay Vināyaka” para sa paglilinis at siddhi. Ipinaliwanag ni Śiva ang pagbibigay-buhay sa anyo ni Gaṇeśa sa pamamagitan ng mga sūkta (may motibong “jīva-sūkta”) at ibinigay ang maikling ritwal: mga mantra-pagpupugay kina Lambodara, Gaṇavibhu, Kuṭhāradhārin, Modakabhakṣa, Ekadanta; pag-aalay ng modaka bilang naivedya at arghya; at pagpapakain sa mga brāhmaṇa nang walang pagkamaramot. Pinagtibay ng Devī ang bunga: ang pag-alaala o pagsamba sa Caturthī ay nagpapatatag ng mga gawain at nagdudulot ng kasaganaan. Sa phalaśruti, ipinangako ang anak sa walang supling, yaman sa dukha, tagumpay, pagbuti ng kapalaran sa nagdurusa, at hindi paglitaw ng balakid sa araw-araw na bumabasa o nakikinig.
Adhyaya 215
श्राद्धावश्यकताकारणवर्णनम् (Necessity and Rationale of Śrāddha)
Inilalahad ng kabanatang ito ang masinsing aral tungkol sa śrāddha-kalpa—ang wastong paraan at dahilan ng pagganap ng Śrāddha upang magbunga ng di-naluluma at di-nawawalang gantimpala. Hiniling ng mga ṛṣi kay Sūta na ipaliwanag ang pamamaraang nagbibigay ng walang-hanggang bunga: tamang panahon, angkop na mga brāhmaṇa, at nararapat na mga handog. Isinalaysay ni Sūta ang naunang pangyayari: dumating si Mārkaṇḍeya sa tagpuan ng Ilog Sarayū at pumasok sa Ayodhyā, kung saan siya’y sinalubong ni Haring Rohitāśva. Sinubok ng pantas ang pagyabong ng dharma ng hari sa pamamagitan ng mga tanong tungkol sa “pagiging mabunga” ng Veda, pag-aaral, pag-aasawa, at kayamanan, at ipinaliwanag sa paraang praktikal: ang Veda ay natutupad sa agnihotra; ang yaman ay natutupad sa pagbibigay at wastong paggamit. Nang magtanong ang hari tungkol sa iba’t ibang anyo ng śrāddha, ipinakilala ni Mārkaṇḍeya ang isang huwarang diskurso kung saan tinuruan ni Bhartṛyajña ang pinuno ng Ānarta. Ang pangunahing turo ay ang śrāddha sa darśa/amāvāsyā (bagong buwan) ay lalo nang dapat gampanan: inilalarawan ang mga pitṛ (mga ninuno) na dumarating sa may pintuan ng tahanan at naghihintay ng alay hanggang sa paglubog ng araw, at nalulumbay kapag napabayaan. Ipinapaliwanag din ang etikal na dahilan ng kahalagahan ng mga inapo: ang mga nilalang ay tumatanggap ng bunga ng karma sa iba’t ibang daigdig, ngunit sa ilang kalagayan ay may gutom at uhaw; ang pagpapatuloy ng angkan ay pumipigil sa “pagkahulog” dahil sa pagkawala ng suporta. Kung walang anak na lalaki, itinatakda ang pagtatanim at pag-aalaga ng punong aśvattha (pipal) bilang pamalit na nagpapatatag. Sa wakas, iginigiit ang palagiang pag-aalay ng anna (pagkain) at udaka (tubig) sa pitṛ; ang pagpapabaya ay tinutuligsa bilang pitṛ-droha, samantalang ang wastong tarpaṇa at śrāddha ay nagdudulot ng ninanais at sumusuporta sa trivarga (dharma, artha, kāma) sa loob ng disiplinadong kaayusang ritwal.
Adhyaya 216
श्राद्धोत्पत्तिवर्णन (Origin and Authorization of Śrāddha Rites)
Ang kabanatang ito ay isang pagsisiyasat na pang-ritwal at pang-teolohiya kung bakit ang Śrāddha sa paghupa ng buwan hanggang Amāvāsyā (indu-kṣaya) ay itinuturing na may natatanging bisa at awtoridad. Tinanong ni Anarta si Bhartṛyajña tungkol sa mga mapalad na panahon para sa handog sa mga ninuno; pinagtibay ni Bhartṛyajña na maraming pagkakataong may dakilang gantimpala—mga paglipat ng manvantara/yuga, saṅkrānti, vyatīpāta, mga eklipse—at iginiit na maaaring isagawa ang Śrāddha kahit sa labas ng karaniwang araw na parvan kung may angkop na Brahmin o nararapat na alay. Ipinaliwanag ang Amāvāsyā sa larawang kosmolohikal: ang buwan ay “naninirahan” sa sinag ng araw (ravi-raśmi), kaya ang dharma at pitṛ-kṛtya na ginagawa sa araw na iyon ay nagiging akṣaya—hindi nauubos ang bunga. Ipinakilala rin ang mga uri ng pitṛ gaya ng Agniṣvātta, Barhiṣad, Ājyapa, Soma-pa, at ang pagkakaiba ng Nandīmukha pitṛs, na inilalagay ang kasiyahan ng mga ninuno sa mas malawak na kaayusang deva–pitṛ. Sumunod ang salaysay: ang mga pitṛ sa svarga ay nagugutom at nauuhaw kapag ang mga inapo ay hindi naghahandog ng kavya; dumulog sila sa kapulungan ni Indra at pagkatapos ay kay Brahmā. Itinatag ni Brahmā ang mga praktikal na lunas ayon sa paglala ng mga yuga: (1) alay para sa tatlong salinlahi (pitṛ, pitāmaha, prapitāmaha), (2) Śrāddha tuwing Amāvāsyā bilang paulit-ulit na panustos, (3) isang taunang opsiyon ng Śrāddha (ayon sa kabanata: ika-5 araw ng maliwanag na kalahati ng Āṣāḍha kapag ang araw ay nasa Kanyā), at (4) ang pinakadakilang paraan—Śrāddha sa Gayāśiras na nagkakaloob ng biyayang paglaya kahit sa lubhang kapighatian. Sa phalāśruti, sinasabi na ang pagbigkas o pakikinig sa “śrāddhotpatti” ay nagpapaganap sa Śrāddha kahit kulang ang mga bagay, sapagkat ang wagas na layon at tamang pag-aalay sa pitṛ ang pinakadiwa, at ito’y nagpapatatag ng asal at kaayusan sa lipunan.
Adhyaya 217
श्राद्धकल्पे श्राद्धार्हपदार्थब्राह्मणकालनिर्णय-वर्णनम् (Śrāddha-kalpa: Eligibility of recipients, proper materials, and timing)
Ang Adhyāya 217 ay isang teknikal na pag-uusap na nagtuturo ng ganap na vidhi ng śrāddha. Tinanong ni Ānarta ang kumpletong pamamaraan, at ipinaliwanag ni Bhartṛyajña ang ritwal sa pamamagitan ng tatlong pangunahing salik: (1) ang moral na pinagmulan ng yaman na gagamitin—pinapaboran ang tapat na kinita at wastong tinanggap; (2) ang lohika ng pagpili ng mga inimbitahang brāhmaṇa, na naghihiwalay sa śrāddhārha (karapat-dapat) at anārha (di-karapat-dapat) na may maraming batayan ng pagbubukod; at (3) ang kalendaryong pang-ritwal ayon sa tithi at mga tanda gaya ng saṃkrānti/viṣuva/ayana upang magbunga ng akṣaya na gantimpala. Itinatakda rin ng kabanata ang wastong pag-anyaya, kabilang ang magkahiwalay na pag-invoke para sa Viśvedevā at sa pitṛ, ang mga pagpipigil na dapat sundin ng yajamāna, at ang mga pangangailangan sa lugar ng pagsasagawa. Binabanggit ang maraming kundisyong nagpapawalang-bisa (vyartha) sa śrāddha—maling pagsaksi, maruming kalagayan ng pagkain, kakulangan ng dakṣiṇā, ingay at pagtatalo, o maling oras. Sa wakas, inililista ang mga paggunita ng Manvādi at Yugādi at binibigyang-diin na ang handog na nasa tamang panahon—kahit tubig na may linga—ay nagdudulot ng pangmatagalang merit.
Adhyaya 218
Śrāddha-niyama-varṇana (Rules and Ethical Guidelines for Śrāddha)
Inilalahad ng Kabanata 218 ang isang teknikal at etikal na gabay sa pagsasagawa ng śrāddha, na inihaharap bilang pagtuturo ni Bhartṛyajña sa isang hari. Una nitong inuulit ang pangkalahatang mga pamantayan ng śrāddha at nangangakong magbibigay ng mas tiyak na paliwanag ayon sa sangay ng tradisyon at sa angkop na kalagayang pang-rehiyon at panlipunan (svadeśa–varṇa–jāti). Itinatakda nito na ang śraddhā—taos-pusong pananampalataya—ang saligan ng śrāddha, sapagkat kung walang katapatan ng loob, nagiging walang saysay ang ritwal. Ipinaliliwanag din na maging ang mga “nalalabing” bunga ng ritwal—tubig mula sa paghuhugas ng paa ng brāhmaṇa, pagkaing nalaglag, mga samyo, tirang tubig ng pagbabanlaw, at mga piraso ng damong darbha—ay itinuturing na nakatalaga bilang pagkain at lakas para sa iba’t ibang uri ng yumao, kabilang ang mga nasa mababang kalagayan (preta) at yaong muling isinilang na hindi tao. Malakas ang diin sa dakṣiṇā: ang handog na walang dakṣiṇā ay inihahambing sa baog na ulan o pagsasagawa sa dilim, na nagpapakita na ang pagbibigay-galang at kaloob ay bahagi ng pagkakaganap ng ritwal. Binabanggit din ang mga ipinagbabawal matapos maghandog o kumain ng śrāddha: umiwas sa svādhyāya, huwag maglakbay sa ibang nayon, at panatilihin ang pagpipigil sa pakikipagtalik; ang paglabag ay sinasabing nagpapawalang-bisa ng bunga o nagpapalihis ng pakinabang para sa mga ninuno. Nagbababala rin laban sa maling pagtanggap ng paanyaya at sa labis na pagdiriwang sa pagkain ng nagsasagawa. Sa wakas, pinapaalalahanan na kapwa ang yajamāna at ang mga kalahok sa śrāddha ay dapat umiwas sa mga pagkukulang na ito upang mapanatili ang bisa ng banal na gawain.
Adhyaya 219
काम्यश्राद्धवर्णनम् (Kāmya-Śrāddha: Day-wise Results and Exceptions)
Inilalahad ng Kabanata 219 ang isang masusing paliwanag na teolohikal tungkol sa kāmya-śrāddha—mga ritwal para sa mga ninuno na isinasagawa upang makamit ang tiyak na layunin—na itinuro ni Bhartṛyajña sa isang hari. Tinutukoy nito ang mga tuntunin ayon sa bawat araw sa madilim na kalahati ng buwan na kaugnay ng mga preta (śrāddhīya-preta-pakṣa), at iniuugnay sa śrāddha sa sunod-sunod na tithi ang iba’t ibang bunga: kasaganaan, pag-asang makapag-asawa, pagkamit ng kabayo/baka, tagumpay sa pagsasaka at kalakalan, kagalingan, pabor ng hari, at pangkalahatang katuparan ng mga gawain. Pagkaraan, nagbabala ito tungkol sa ikalabintatlong araw (trayodaśī), na itinuturing na di-angkop para sa mga naghahangad ng supling at iniuugnay sa di-kanais-nais na kinalabasan; binabanggit din ang isang natatanging pagtalima na gumagamit ng payasa (lugaw/puding na bigas) na may pulot at ghee sa isang tiyak na pagsasanib-panahon/bituin (Maghā–trayodaśī). Ibinubukod din ang mga kaso ng di-likas o marahas na kamatayan (sandata, lason, apoy, pagkalunod, kagat ng ahas/pagsalakay ng hayop, pagbibigti), at itinatakda ang ritwal na ekoddiṣṭa sa ika-labing-apat na araw (caturdaśī) upang mapayapa ang mga iyon. Sa wakas, ipinahahayag na ang amāvāsyā-śrāddha ay nagbibigay nang ganap ng lahat ng nabanggit na layunin, at ang pahayag ng phala ay nagsasabing ang pakikinig at pag-alam sa balangkas ng kāmya-śrāddha ay nagdudulot ng katuparan ng ninanais.
Adhyaya 220
गजच्छायामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the “Elephant-Shadow” Tithi and Śrāddha Protocols)
Ang kabanatang ito ay isang teknikal at teolohikal na pagtalakay tungkol sa tamang oras ng śrāddha (ritwal para sa mga ninuno) at sa mga bunga nito, sa anyo ng diyalogo at halimbawa. Tinanong ni Anarta si Bhartṛyajña kung bakit ang pagsasagawa ng śrāddha sa ikalabintatlong araw ng buwan (trayodaśī) ay maaaring magdulot ng pagkalagas ng angkan (vaṁśa-kṣaya). Ipinaliwanag ni Bhartṛyajña ang isang natatanging kalagayang pangkalendaryo na tinatawag na gajacchāyā (“anino ng elepante”), kaugnay ng tiyak na ayos ng buwan at mga bituin at mga kundisyong malapit sa eklipse; sa ilalim nito, ang śrāddha ay nagiging “akṣaya” (di-nasisira ang bunga) at nakapagpapasiyahan sa mga ninuno sa loob ng labindalawang taon. Isinasalaysay rin ang mga handog bilang bahagi ng pinagmulan: pulot na hinaluan ng gatas, at ilang tiyak na karne gaya ng khaḍga at vādhrīṇasa. Sa kuwento, ang isang hari (Si Sitāśva ng Pāñcāla sa sinaunang panahon) ay tinanong ng mga brāhmaṇa tungkol sa kakaibang menu ng śrāddha—pulot, kālaśāka, at khaḍga-māṁsa. Inamin ng hari na sa nakaraang buhay siya’y isang mangangaso na nakarinig sa pagtuturo ng pantas na si Agniveśa tungkol sa tuntunin ng gajacchāyā śrāddha, at kahit payak lamang ang kanyang alay, nagbunga ito ng muling pagsilang bilang hari at ng kasiyahan ng mga ninuno. Sa wakas, nabahala ang mga diyos sa pambihirang kapangyarihan ng śrāddha sa trayodaśī kaya nagtakda sila ng isang sumpa: mula noon, ang śrāddha sa araw na iyon ay nagiging mapanganib sa espiritu—kung isasagawa nang hindi nararapat, magdudulot ito ng vaṁśa-kṣaya. Sa gayon, itinatag ang hanggahang pag-iingat sa ritwal habang pinananatili ang natatanging dangal ng gajacchāyā.
Adhyaya 221
Śrāddha-kalpa: Sṛṣṭyutpatti-kālika-brahmotsṛṣṭa-śrāddhārha-vastu-parigaṇana (Ritual Materials Authorized for Śrāddha by Cosmogonic Precedent)
Ipinapakita ng Adhyāya 221 ang isang masusing talakayang teolohikal tungkol sa pagsasagawa ng śrāddha at sa mga handog na maaaring ipalit, sa anyong diyalogo na may pagtutol at tugon. Una, itinuro ni Bhartṛyajña na sa isang tiyak na araw sa kalendaryo, kahit hindi maisagawa ang ganap na śrāddha, nararapat pa ring maghandog para sa mga Pitṛ (mga ninuno), upang sila’y masiyahan at upang maiwasan ang pangamba sa pagkaputol ng lahi (vaṃśa-ccheda-bhaya). Binanggit niya ang mga inirerekomendang bagay: payasa (kaning may gatas) na may ghee at pulot, ilang itinakdang karne (lalo na khaḍga at vādhṛṇasa), at saka ang mga kapalit na paakyat ang antas—mas mainam na milk-rice, at sa huli ay tubig na hinaluan ng linga (til), damong darbha, at isang munting piraso ng ginto. Nagtaas si Ānarta ng usaping moral: bakit ang karne—na madalas punahin sa mga talakayang śāstra—ay lumilitaw sa śrāddha. Sumagot si Bhartṛyajña sa pamamagitan ng halimbawa mula sa kosmogoniya: sa paglikha, itinatag ni Brahmā ang ilang nilalang at bagay bilang handog na tulad ng “bali” para sa mga Pitṛ, kaya’t ang limitadong paggamit nito sa ritwal ay pinahihintulutan, at ang nag-aalay ay hindi nagkakasala kung para sa layuning pangninuno. Tinanong ni Rohitāśva ang tungkol sa kawalan ng mga bagay; ipinaliwanag nina Mārkaṇḍeya at Bhartṛyajña ang antas-antas na pinahihintulutang karne at ang tagal ng pitṛ-tṛpti (kasiyahan ng ninuno) na naibibigay nito, kasama ang mas malawak na tala ng śrāddhārha na sangkap—linga, pulot, kālaśāka, darbha, sisidlang pilak, ghee—at ang mga karapat-dapat tumanggap (kabilang ang dauhitra, apo sa anak na babae). Nagtatapos ang kabanata sa paglalarawan ng “akṣaya” na bunga—di-nauubos na bisa—kapag binibigkas o itinuturo ang mga alituntuning ito sa panahon ng śrāddha, bilang isang lihim na pamana (guhya) ng mga ninuno na may pangmatagalang gantimpala.
Adhyaya 222
चतुर्दशी-शस्त्रहत-श्राद्धनिर्णयवर्णनम् (Decision Narrative on the Caturdaśī Śrāddha for Violent/Untimely Deaths)
Ipinapaliwanag ng kabanatang ito, sa paraang teknikal at teolohikal, kung bakit ang śrāddha para sa mga namatay dahil sa sandata, aksidente, sakuna, lason, apoy, tubig, pag-atake ng hayop, pagbibigti, o iba pang anyo ng apamṛtyu (di-inaasahan o marahas na kamatayan) ay itinakda nang tiyak sa ika-14 na araw ng buwan, ang caturdaśī, sa panahong nakatuon sa preta. Tinanong ni Haring Ānarta ang dahilan: bakit caturdaśī ang pinili, bakit inirerekomenda ang ekoddiṣṭa-śrāddha, at bakit nililimitahan ang mga ritong pārvana sa ganitong kalagayan. Sumagot si Bhartṛyajña sa pamamagitan ng isang naunang pangyayari mula sa Bṛhatkalpa: humiling si Hiraṇyākṣa ng biyaya kay Brahmā upang ang mga nilalang gaya ng preta, bhūta, rākṣasa at kaugnay na uri ay masiyahan sa loob ng isang taon mula sa handog na iniaalay sa iisang araw sa loob ng preta-period, sa buwang ang araw ay nasa Kanyā (Virgo). Ipinagkaloob ni Brahmā na ang handog sa caturdaśī ng buwang iyon ay magdudulot ng tiyak na kasiyahan sa mga nilalang na iyon, kabilang ang mga namatay nang marahas o nalaglag sa digmaan. Idinagdag ng kabanata ang paliwanag na ang biglaang kamatayan at kamatayan sa labanan ay maaaring magbunga ng kalagayang preta dahil sa pagkalito ng isip (takot, pagsisisi, pagkalito) kahit sa matatapang; kaya may natatanging araw para sa kanilang pagpapayapa. Sa araw na ito, ang ritwal ay dapat ekoddiṣṭa (para sa iisang yumao), hindi pārvana, sapagkat ang mas mataas na mga ninuno ay hindi “tumatanggap” sa pagkakataong iyon; ang maling naialay ay inilalarawang napapakinabangan ng mga di-taong nilalang ayon sa biyayang nabanggit. Sa huli, itinatakda rin ang pamantayang pangkomunidad: ang śrāddha ay dapat isagawa ng angkop na lokal na tagapagritwal (Nāgara ng Nāgara), kung hindi ay itinuturing na walang bisa.
Adhyaya 223
श्राद्धार्हानर्हब्राह्मणादिवर्णनम् / Classification of Eligible and Ineligible Agents for Śrāddha
Inilalahad ng adhyāya na ito ang masusing talakayang etikal at pang-ritwal tungkol sa pagsasagawa ng Śrāddha, na nakatuon sa kung sino ang nararapat magsagawa o tumanggap ng ritwal at sa mga kundisyong nagpapawalang-bisa rito. Ipinahayag ni Bhartṛyajña na ang Śrāddha ay dapat isagawa kasama ng mga brāhmaṇa na karapat-dapat sa Śrāddha, at itinakda ang wastong panahon at anyo (hal., pārvana sa darśa), na may babala laban sa maling pagbabaligtad ng kaayusan. Pagkaraan, sinabi niyang kung ang Śrāddha ay isinasagawa ng mga taong may tatak ng di-wastong kapanganakan (gaya ng jāra-jāta), nagiging walang bunga ang ritwal. Nagpahayag ng pangamba si Ānarta, na binanggit ang tala ni Manu tungkol sa labindalawang uri ng “anak” na maaaring gumanap bilang anak para sa walang supling. Ipinaliwanag ni Bhartṛyajña ang balangkas na nakaayon sa yuga: may mga kategoryang kinikilala sa naunang mga yuga, ngunit sa Kali-yuga ay hindi na pinagtitibay bilang nakapagdudalisay dahil sa pagbagsak ng lipunan at asal, kaya mas mahigpit ang tuntunin. Tinalakay rin ng kabanata ang mga bunga ng paghahalo ng varṇa at ng mga ipinagbabawal na ugnayan, at pinangalanan ang mga kinalabasan at mga supling na hindi pinahihintulutan. Sa wakas, inihiwalay nito ang “mabubuting anak” na nagliligtas mula sa impiyernong Puṃnāma sa mga uring sinasabing nagdadala ng pagbagsak, at pinagtitibay na ang Śrāddha na kaugnay ng jāra-jāta ay hindi mabisa.
Adhyaya 224
श्राद्धविधिवर्णनम् (Śrāddha-vidhi-varṇanam) — Procedural Account of the Śrāddha Rite
Ang Kabanata 224 ay isang teknikal at sunud-sunod na paglalahad ng pamamaraan ng śrāddha para sa sambahayan, upang mapalugod ang mga ninuno (pitṛ-parituṣṭi). Itinanong kung paano dapat magsagawa ang isang maybahay ng mga ritong nakabatay sa mantra; ipinaliwanag ng guro ang pag-anyaya sa mga karapat-dapat na brāhmaṇa at ang pag-invoka sa Viśvedevā, ang pag-aalay ng arghya na may bulaklak, akṣata at sandal, at ang wastong paglalagay at paggamit ng darbha at tila (linga). Tinalakay rin ang pagkakaiba ng sāvya (para sa mga diyos) at apasavya (para sa mga ninuno), pati ang mga pagbubukod gaya ng nāndīmukha-pitṛ. Inilalarawan ang ayos ng upuan at direksiyong haharap (kabilang ang mga ninuno sa panig ng ina), at ang kahigpitan sa pananalita at ritwal—lalo na ang tamang gamit ng vibhakti—bilang batayan ng pagiging wasto. Itinuturo ang homa na iniaalay kina Agni at Soma sa angkop na mga pormula; ang mga tuntunin sa paghawak ng asin at ang pagbabawal sa tuwirang pag-abot sa kamay na nagpapawalang-bisa sa bisa; ang paraan ng pagpapakain at panalanging paghingi ng pahintulot. Pagkatapos ng pagkain, sinusundan ng pag-aalay ng piṇḍa, paghahanda ng veḍi, at mga tuntunin sa pamamahagi; nagtatapos sa mga pagpapala, dakṣiṇā, at mga limitasyon kung sino ang maaaring humawak ng mga sisidlang pang-ritwal. Sa huli, itinatakda na dapat gawin sa araw; kapag mali ang oras, nawawalan ng bunga ang śrāddha.
Adhyaya 225
सपिण्डीकरणविधिवर्णनम् (Description of the Sapīṇḍīkaraṇa Procedure)
Ang kabanatang ito ay isang masusing paglalahad ng ritwal sa anyong diyalogo: tinanong ni Anarta ang tungkol sa ekoddiṣṭa-vidhi (pamamaraang śrāddha na iniaalay para sa isang tiyak na yumao), lalo na kung paano ito kaugnay ng kilalang modelong pārvaṇa. Sumagot si Bhartṛyajña sa pamamagitan ng pagbanggit ng tamang panahon at pagkakasunod-sunod ng mga śrāddha na kaugnay ng mga gawain sa kamatayan: mga ritwal bago ang pagtipon ng mga buto (sañcayana), pagganap sa lugar ng pagpanaw, isang ekoddiṣṭa sa daan sa pook na pinagpahingahan, at ikatlo sa pook ng sañcayana. Binibilang din ang siyam na śrāddha ayon sa mga araw (kabilang ang ika-1, ika-2, ika-5, ika-7, ika-9, ika-10, at iba pa). Itinatakda rin ang “pinakasimple” na paraan para sa ekoddiṣṭa: deva-hīna (walang handog sa mga deva), iisang argha, iisang pavitra, at pag-aalis ng āvāhana. May mahigpit na paalala sa wastong pagbigkas at anyong pangwika sa mga mantra: dapat tama ang vibhakti para sa “pitṛ/pitā”, gotra, at anyo ng pangalan (śarman), sapagkat ang pagkakamali ay nag-aalis ng bisa ng śrāddha para sa mga pitṛ. Pagkaraan, tinatalakay ang sapīṇḍīkaraṇa: karaniwang isinasagawa matapos ang isang taon, ngunit maaari ring mas maaga sa ilang kalagayan. Ipinapaliwanag kung paanong ang mga handog para sa preta ay muling ipinapamahagi sa tatlong sisidlang pitṛ at tatlong pitṛ-piṇḍa sa pamamagitan ng tiyak na mga mantra, at ayon sa pananaw dito ay hindi dapat magdagdag ng ikaapat na tatanggap. Pagkatapos ng sapīṇḍīkaraṇa, hindi na nararapat ang ekoddiṣṭa (may ilang pagbubukod/pag-iwas), at ang paghihiwalay sa isang sapīṇḍīkṛta preta bilang hiwalay na piṇḍa ay itinuturing na mabigat na pagkukulang sa ritwal. Sa huli, nililinaw ang kaso kapag patay na ang ama ngunit buhay pa ang lolo: mahalaga ang tamang ayos ng pagbanggit ng mga pangalan, at sa araw ng pagpanaw ng lolo ay iniuutos ang pārvaṇa śrāddha; at hanggang hindi pa naitatatag ang sapīṇḍatā, may mga gawaing śrāddha na hindi dapat isagawa sa kaparehong paraan.
Adhyaya 226
तत्तद्दुरितप्राप्यैकविंशतिनरकयातनातन्निवारणोपायवर्णनम् (Chapter 226: On the Twenty-One Hells, Their Karmic Causes, and Remedial Means)
Ang adhyāya na ito ay pinagsamang aral tungkol sa mga ritwal sa paglilibing at sa paghatol ng karma. Ipinaliwanag ni Bhartṛyajña na ang sapīṇḍīkaraṇa ang ritong nagwawakas sa kalagayang preta sa pamamagitan ng pagtatatag ng ugnayang pang-ninuno (sapīṇḍatā). Nang itanong ang tungkol sa paglitaw ng mga ninuno sa panaginip at sa kalagayan ng mga yumao na hindi pa tiyak ang kanilang ‘gati’, sinabi na ang gayong paglitaw ay nauukol sa sariling angkan. Tinalakay rin ang suliranin ng namatay na walang anak na lalaki: binanggit ang mga kapalit o kinatawan na maaaring magsagawa ng mga ritwal, at kapag napabayaan ang nararapat na gawain, itinatakda ang Nārāyaṇa-bali bilang panlunas na ritwal na pumupuksa sa pagka-preta, lalo na sa bigla o di-karaniwang kamatayan. Pagkaraan, inihanay ang mas malawak na pag-uuri ng karma: tatlong hantungan—svarga, naraka, mokṣa—na kaugnay ng dharma, pāpa, at jñāna. Sa anyong epikong pagtatanong, tinanong ni Yudhiṣṭhira si Bhīṣma tungkol sa pamamahala ni Yama: ang mga tagapagtala (Citra/Vicitra), walong uri ng mga sugo ni Yama na may tungkuling raudra at saumya, ang Yamamārga, at ang pagtawid sa Vaitaraṇī. Inilalarawan ang mga impiyerno at parusa, kasabay ng malinaw na paraan ng pag-alis ng pighati: mga śrāddha na isinasagawa nang paantabay at mga dāna sa takdang panahon (buwan-buwan at sa pagitan ng ilang buwan) upang mapagaan o maiwasan ang tiyak na pagdurusa. Sa wakas, pinagtitibay na sa mga paglalarawang ito nagiging maliwanag ang bunga ng karma, at ang tīrtha-yātrā ay kaugnay ng paglilinis.
Adhyaya 227
नरकयातनानिरसनोपायवर्णनम् (Means for the Mitigation of Naraka-Sufferings)
Matapos marinig ang paglalarawan ng mga naraka, natakot si Yudhiṣṭhira at nagtanong kung paano makakamit ang paglaya kahit ng makasalanan—sa pamamagitan ba ng mga panata at disiplina (vrata), pagpipigil sa sarili, handog sa apoy (homa), o pagdulog sa mga banal na pook (tīrtha). Sumagot si Bhīṣma sa isang gabay na naglilista ng mga gawaing nakapagpapagaan ng pagdurusa sa naraka. Sinabi niya na ang mga butong inihahabilin sa Ilog Gaṅgā ay hindi dinadaig ng apoy ng impiyerno, at ang śrāddha na isinasagawa sa Gaṅgā sa pangalan ng yumao ay tumutulong sa pag-akyat ng kaluluwa lampas sa larawan ng naraka. Idinagdag niya na ang wastong prāyaścitta (pagsisisi at pagtubos) at ang kawanggawa—lalo na ang pag-aalay ng ginto—ay mga paraan ng paglinis ng kasalanan. Pagkaraan, binanggit ang mga landas na nakabatay sa lugar at panahon: ang mamatay sa ilang tīrtha (kabilang ang Dhārā-tīrtha), o sa malalaking sentro ng paglalakbay-diyos tulad ng Vārāṇasī, Kurukṣetra, Naimiṣa, Nāgara-pura, Prayāga, Prabhāsa, kahit may mabibigat na paglabag; at ang pag-aayuno hanggang kamatayan (prayopaveśana) na may debosyon kay Janārdana at sa Citreśvara. Binibigyang-diin ang matuwid na pagkakawanggawa: ang pagpapakain sa dukha, bulag, salat, at pagod na mga pilgrim—kahit “hindi oras”—ay itinuturing na panangga laban sa naraka. Kasama rin ang mga tiyak na dāna gaya ng jala-dhenu at tila-dhenu sa itinakdang kalagayan ng araw, ang darśana kay Somanātha, pagligo sa dagat at sa Ilog Sarasvatī, mga pagtalima tuwing eklipse sa Kurukṣetra, at pradakṣiṇā sa ilalim ng Kārttikā/Kṛttikā-yoga at sa Tripuṣkara. Sa wakas, itinatakda ng kabanata na ang pag-iwas sa naraka ay nakasalalay sa sariling gawa, at maging munting pagkukulang ay maaaring maghatid doon—pinagtitibay ang batas ng karma kasabay ng mga lunas na pagsasanay.
Adhyaya 228
जलशाय्युपाख्याने ब्रह्मदत्तवरप्रदानोद्धतान्धकासुरकृतशंकराज्ञावमाननवर्णनम् (Jalāśāyī Episode: The Boon to Brahmadatta and Andhaka’s Disregard of Śaṅkara’s Command)
Inilalarawan sa kabanatang ito ang Biladvāra bilang isang nakapaglilinis na tīrtha: ang pagtanaw at pagsamba kay Viṣṇu sa anyong Jalāśāyī (nakahimlay sa Śeṣa) ay nag-aalis ng kasalanan. Ang tuluy-tuloy na debosyon sa loob ng apat na buwan ng cāturmāsya ay itinuturing na may bungang katumbas ng malalawak na paglalakbay sa mga banal na pook at ng malalaking handog-sakripisyo, at nakapagkakaloob pa ng kalayaan (moksha) kahit sa mga itinuturing na lubhang masama. Nang magduda ang mga pantas kung paanong ang Panginoong nakahimlay sa Karagatang Gatas ay naroroon din sa Biladvāra, pinagtibay ni Sūta ang aral na ang Diyos na lampas sa lahat ay maaaring magpakita sa isang tiyak na lugar sa anyong madaling lapitan upang pagpalain ang mga deboto. Pagkaraan, lumipat ang salaysay sa pinagmulan ng alamat: matapos bumagsak si Hiraṇyakaśipu, ipinakilala sina Prahlāda at Andhaka; si Andhaka ay tumanggap ng biyaya mula kay Brahmā, nakipagbanggaan kay Indra, at inagaw ang mga pribilehiyo ng Svarga. Humingi ng saklolo si Indra kay Śaṅkara; isinugo ni Śaṅkara si Vīrabhadra bilang sugo upang utusan si Andhaka na isuko ang Svarga at bumalik sa lupain ng mga ninuno, ngunit nilait at tinanggihan ni Andhaka ang utos, kaya umigting ang tunggalian tungo sa banal na pagganti at muling pagtitibay ng dharma.
Adhyaya 229
भृंगीरिट्युत्पत्तिवर्णनम् | Origin Narrative of Bhṛṅgīriṭi
Isinalaysay ni Sūta ang mahabang sunod-sunod na tunggalian: si Śiva, kasama ang mga gaṇa at tinutulungan ng mga deva na pinamumunuan ni Indra, ay lumapit sa Amarāvatī na nag-aalab ang poot. Nang makita ni Andhaka ang hukbong makalangit, sumulong siya dala ang apat na sangay ng hukbo at nakipagdigma sa labang tumagal sa napakahabang panahon. Bagaman natusok ng trident (triśūla) ni Śiva, hindi namatay si Andhaka dahil sa biyayang ipinagkaloob ni Brahmā, kaya nagpatuloy ang sagupaan. Pagkaraan, itinarak ni Śiva si Andhaka sa triśūla at isinabit; unti-unting nauubos ang kanyang katawan at lakas. Sa pagbaling ng kapalaran, kinilala ni Andhaka ang kanyang pagkakamali at paglabag sa dharma, at mula sa paglusob ay lumipat sa stuti (papuri) at ganap na pagsuko. Ipinahayag niya na kahit ang pagbigkas lamang ng Pangalan ni Śiva ay maaaring magturo sa kalayaan, at ang buhay na walang pagsamba kay Śiva bilang sentro ay tigang sa espiritu. Nang makita ni Śiva ang paglilinis at kababaang-loob ni Andhaka, pinalaya niya ito at ibinalik ang katayuan sa kaayusang Śaiva. Binigyan siya ng bagong pangalan, “Bhṛṅgīriṭi,” at inilapit nang may paglingap sa hanay ng mga gaṇa. Ipinapakita ng kabanata ang aral: ang karahasan at pagmamataas ay nauuwi sa pagkilala sa sarili, pagsisisi, at muling pagtanggap sa pamamagitan ng biyaya ng Diyos.
Adhyaya 230
वृकेन्द्रराज्यलम्भनवर्णनम् (Account of Vṛka’s Acquisition of Indra’s Sovereignty)
Ipinagpapatuloy ng adhyayang ito ang salaysay matapos ang pagbagsak ni Andhaka sa pamamagitan ng pagpapakilala kay Vṛka, anak ni Andhaka, bilang natitirang asura. Umatras si Vṛka sa isang mahigpit na binabantayang kanlungang pangkaragatan, at kalaunan ay dumating sa Jambūdvīpa, kinilalang ang Hāṭakeśvara-kṣetra ay isang napatunayang banal na pook ng bisa sapagkat doon dati nagsagawa ng matinding pagninilay at pag-aayuno si Andhaka. Sa lihim, isinagawa ni Vṛka ang papatinding tapas—una’y nabubuhay sa tubig, saka sa hangin—na may sukdulang pagpipigil sa katawan at matatag na pagtuon kay Brahmā (Kamala-sambhava/Pitāmaha). Pagkaraan ng mahabang panahon, nagpakita si Brahmā, inutusan siyang itigil ang labis na pagpapahirap sa sarili, at nag-alok ng biyaya. Hiniling ni Vṛka ang kalayaan mula sa pagtanda at kamatayan; ipinagkaloob ito ni Brahmā at naglaho. Pinalakas ng biyayang iyon, bumalik si Vṛka, nagbalangkas sa Bundok Raivataka, at kumilos laban kay Indra. Si Indra, batid ang di-matitinag na kalagayan ni Vṛka dahil sa biyaya, iniwan ang Amarāvatī at sumilong sa Brahmaloka kasama ang mga diyos. Pumasok si Vṛka sa daigdig ng mga deva, inangkin ang luklukan ni Indra, tumanggap ng paghirang (abhiṣeka) mula kay Śukra, at iniluklok ang mga daitya sa mga tungkulin ng Āditya, Vasu, Rudra, at Marut; ayon sa tagubilin ni Śukra, muling inayos ang mga bahagi sa handog-yajña (yajña-bhāga). Ipinakikita ng kabanata ang lakas at panganib ng mga biyaya, ang malabong usaping-dharma ng kapangyarihang bunga ng tapas, at ang kahinaan ng pamamahalang kosmiko sa harap ng meritong ascetiko.
Adhyaya 231
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्यानम् — Ekādaśī-vrata Māhātmya (Hāṭakeśvara-kṣetra and the Jalāśayī Narrative)
Inilalarawan ng adhyaya na ito kung paanong nalalagay sa panganib ang buhay-ritwal sa ilalim ng paghahari ni Vṛka, isang pinunong daitya, na pumipigil sa yajña, homa, at japa sa pamamagitan ng pagpapadala ng mga tauhan upang hanapin at patayin ang mga nagsasagawa. Gayunman, nagpapatuloy ang lihim na pagsamba sa pamamagitan ng mga pantas. Si rishi Sāṃkṛti ay nagsagawa ng matinding tapa sa pagtatago sa Hāṭakeśvara-kṣetra sa harap ng apat-na-kamay na anyong Vaiṣṇava; hindi siya masaktan ng mga daitya dahil sa mapagkalingang liwanag ni Viṣṇu. Dumating si Vṛka upang umatake, ngunit nabigo ang kanyang sandata; isinumpa ni Sāṃkṛti na malaglag ang mga paa ni Vṛka, kaya siya’y naparalisa at muling nagkaroon ng katatagan ang mga deva. Kalaunan, nalugod si Brahmā sa tapas ni Vṛka at ninais ang pagpapanumbalik, subalit ipinaliwanag ni Sāṃkṛti na ang ganap na pagbabalik-lakas ay maaaring magdulot ng pinsala sa kaayusang kosmiko. Kaya itinakda ang isang kasunduan: makakakilos muli si Vṛka matapos ang takdang panahon, na iniuugnay sa balangkas ng panahon ng tag-ulan. Si Indra, nababagabag sa paulit-ulit na pagkakataboy, ay kumonsulta kay Bṛhaspati at tinanggap ang Aśūnyaśayana vrata para kay Viṣṇu. Pagkaraan, si Viṣṇu ay lumilipat nang pana-panahon sa Hāṭakeśvara-kṣetra at “natutulog” sa ibabaw ni Vṛka sa loob ng apat na buwan (Cāturmāsya), pinipigil siya at pinangangalagaan ang paghahari ni Indra. Binibigyang-diin din ng kabanata ang mga tuntuning ritwal at etikal sa panahon ng śayana ni Viṣṇu, at itinataas ang Ekādaśī (śayana at bodhana) bilang mga sandaling lubhang mabisa para sa pagsamba.
Adhyaya 232
चातुर्मास्यव्रतनियमवर्णनम् (Cāturmāsya Vrata and Niyama Regulations)
Bilang tugon sa mga Ṛṣi na nagtatanong kung ano ang dapat gawin kapag ang Panginoong Viṣṇu—na inilalarawan na may śaṅkha–cakra–gadā at may bandilang garuḍa—ay “natutulog” (prasupta), ang karaniwang palatandaan ng panahon ng cāturmāsya, inihahatid ni Sūta ang aral na may awtoridad na iniuugnay kay Pitāmaha (Brahmā): anumang niyama na isinasagawa nang taos-puso sa panahong ito ay nagiging ananta-phala, malawak at di-masukat na gantimpalang espirituwal. Inililista ng kabanata ang mga antas ng disiplina sa apat na buwan: mga tuntunin sa pagkain (eka-bhakta isang beses kumain, pagkain ayon sa nakṣatra, salit-salit na pag-aayuno, pagkain sa takdang oras na ṣaṣṭhāna-kāla, tri-rātra upavāsa na tatlong gabing pag-aayuno), at mga gawi ng kalinisan at pagpipigil (disiplina sa gabi–umaga, pamumuhay na ayācita na hindi humihingi, pag-iwas sa masahe ng langis/ghee, brahmacarya, pagligong walang langis, pag-iwas sa pulot at karne). May mga pagtalikod din ayon sa buwan: śāka sa Śrāvaṇa, dadhi sa Bhādrapada, kṣīra sa Āśvina, at karne sa Kārtika; kasama ang pag-iwas sa sisidlang kāṃsya, at sa Kārtika lalo pang iwasan ang karne, pag-ahit, pulot, at pakikipagtalik. Itinatagubilin din ang mga positibong gawaing debosyonal: homa na may tila–akṣata gamit ang mga Vaiṣṇava mantra, japa ng Pauruṣa Sūkta, tahimik na pradakṣiṇā na may sukat na hakbang/dakot, pagpapakain sa mga brāhmaṇa (lalo na sa Kārtika), Vedic svādhyāya sa dambana ni Viṣṇu, at pag-aalay ng sining sa templo (nṛtya-gīta). Isang natatanging gawain sa tīrtha–templo ang binibigyang-diin: pag-aalay ng ilawan sa kalaśa sa tuktok ng dambana ng Jalāśayyī, na sinasabing nagbibigay ng pinagsamang bahagi ng bunga ng mga naunang niyama. Sa wakas, binibigyang-halaga ang layunin at kakayahan sa pagsunod, inirerekomenda ang pag-aalay ng dāna sa brāhmaṇa matapos matapos, binabalaan na ang pagdaan sa panahong ito nang walang niyama ay walang saysay sa espiritu, at nagtatapos sa phalaśruti na nangangakong mapapawi ang mga pagkukulang na kaugnay ng cāturmāsya kahit sa nakikinig o bumibigkas.
Adhyaya 233
चातुर्मास्यमाहात्म्ये गंगोदकस्नानफलमाहात्म्यवर्णनम् (Cāturmāsya Māhātmya: The Merit of Bathing with Gaṅgā-Water)
Ang Kabanata 233 ay isang masalimuot na paliwanag-teolohikal tungkol sa pagtalima sa Cāturmāsya (ang apat na buwang banal na panahon), na inilahad sa balangkas ni Sūta na sumasagot sa mga nagtatanong na pantas, at sa loob nito ay ang diyalogo nina Brahmā at Nārada. Itinatatag ng kabanata ang Cāturmāsya bilang natatanging “panahong-ritwal” kung kailan ang debosyon kay Viṣṇu at mga disiplina ng kadalisayan ay nagiging higit na mabunga. Itinatampok ang paliligo sa umaga bilang pangunahing gawain, na paulit-ulit na inuugnay sa pāpa-kṣaya (pagkapawi ng naipong kasalanan) at sa pagbabalik ng bisa ng iba pang gawaing panrelihiyon. Ibinibigay ang pag-uuri ng mga tubig at pook-sagrado: mga ilog at mahahalagang tīrtha tulad ng Puṣkara at Prayāga; mga tubig-panrehiyon gaya ng Reva/Narmadā at Godāvarī; mga tagpuan ng dagat; at mga pamalit na tubig tulad ng may halong linga, āmalaka, o binabad na dahon ng bilva. Ipinakikilala rin ang debosyonal na “teknolohiya ng pag-alaala”: ang paggunita kay Gaṅgā sa isip habang nasa tabi ng sisidlang may tubig ay itinuturing na may bunga sa ritwal, sapagkat si Gaṅgā ay inuugnay sa tubig mula sa banal na paa ng Panginoon (pāda-udaka). May mga paalala sa pamamaraan: iwasan ang paliligo sa gabi at bigyang-diin ang paglilinis kapag nakikita ang araw. Sa wakas, may bukás na tuntunin para sa lahat: kung hindi makaliligo nang pisikal, ang paliligo sa abo, paliligo sa pamamagitan ng mantra, o paliligo gamit ang “tubig ng paa” ni Viṣṇu ay inihaharap bilang mga pamalit na paraan ng pagpapadalisay.
Adhyaya 234
चातुर्मास्यनियमविधिमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Procedure of Cāturmāsya Disciplines)
Ang kabanatang ito ay inihahain bilang isang diyalogong teolohikal nina Brahmā at Nārada sa loob ng balangkas ng Cāturmāsya-māhātmya. Nagsisimula ito sa pagsasagawa ng ritwal matapos maligo: araw-araw na tarpaṇa para sa mga ninuno na ginagawa nang may śraddhā, lalo na sa banal na pook; at mga gawi sa saṅgama (tagpuan ng mga tubig) kung saan ang pag-aalay sa mga devatā, japa, at homa ay sinasabing nagbubunga ng napakalawak na merit. Pagkaraan, tumutungo ang aral sa disiplinadong pamumuhay: ang pag-alaala kay Govinda bilang paghahanda sa anumang mapalad na gawain, at tala ng mga sandigan ng dharma—sat-saṅga, paggalang sa dvija, tarpaṇa sa guru/deva/agni, go-dāna, pagbigkas ng Veda, pagsasalita ng katotohanan, at tuluy-tuloy na dāna-bhakti. Itinanong ni Nārada ang tiyak na kahulugan ng niyama at ang bunga nito; ipinaliwanag ni Brahmā na ang niyama ay pag-aayos at pagpipigil sa mga pandama at asal upang madaig ang mga kaaway sa loob (ṣaḍ-varga) at maitatag ang mga birtud gaya ng kṣamā at satya. Binibigyang-diin ng kabanata ang manonigraha—pagpigil sa isip—bilang sanhi ng kaalaman at mokṣa, at itinatanghal ang kṣamā bilang nagbubuklod na disiplina. Nililinaw ang mga pagbabawal at tungkulin: ang satya ang pinakamataas na dharma, ang ahiṃsā ang ugat ng dharma; iwasan ang pagnanakaw (lalo na laban sa mga Brahmin at sa mga diyos), talikdan ang ahaṃkāra, at linangin ang śama, santoṣa, at kawalan ng inggit. Sa wakas, itinatampok ang bhūta-dayā—habag sa lahat ng nilalang—bilang sanātana-dharma na lalo pang dapat isabuhay sa Cāturmāsya, sapagkat si Hari ay nananahan sa puso ng lahat; ang pananakit sa nilalang ay paglabag sa kabanalan at sa etika.
Adhyaya 235
Cāturmāsya-dāna-mahimā (Theological Discourse on the Eminence of Charity during Cāturmāsya)
Inilalahad ng Kabanata 235 ang teolohikong pag-uusap nina Brahmā at Nārada na nagtatakda ng antas ng iba’t ibang anyo ng dāna (kawanggawa) at mga ritwal, na may natatanging diin sa panahon ng Cāturmāsya—tinatawag na “Harau supte,” kapag si Viṣṇu ay itinuturing sa ritwal na “natutulog.” Nagsisimula ito sa pagpupuri sa dāna bilang pinakadakilang dharma, at itinatampok ang anna-dāna (pagkakaloob ng pagkain) at udaka-dāna (pagkakaloob ng tubig) bilang walang kapantay, batay sa aral na “ang pagkain ay Brahman” at ang hininga ng buhay ay nakasalalay sa pagkain. Ibinibilang ng kabanata ang mga gawaing may dakilang gantimpala sa Cāturmāsya: pag-aalay ng pagkain at tubig, pag-aalay ng baka, pagbigkas ng Veda, paghahandog sa apoy, pagpapakain sa guro at mga Brahmin, pag-aalay ng ghee, pagsamba, at paglilingkod sa mga banal at mabubuti; kasama rin ang mga karagdagang handog gaya ng mga produktong gatas, bulaklak, sandal/agaru/insenso, prutas, kaalaman, at lupa. May babala rin tungkol sa mga ipinangakong handog: ang pagpapaliban sa ipinangakong dāna ay inilalarawang mapanganib sa espiritu, samantalang ang napapanahong pagbibigay ay nagpaparami ng punya; ang paglihis o pag-angkin sa nakalaang handog ay mariing iniiwasan. Sa mga pahayag ng phala, binabanggit ang pag-iwas sa kaharian ni Yama para sa ilang handog, pag-abot sa tiyak na mga loka, paglaya mula sa “tatlong utang” (ṛṇa-traya), at kapakinabangan para sa mga ninuno. Sa kolofon, inilalagay ang kabanata sa Nāgarakhaṇḍa, sa Hāṭakeśvara-kṣetra māhātmya, sa loob ng salaysay na Śeṣaśayyā-upākhyāna at ng sunod-sunod na Cāturmāsya-māhātmya.
Adhyaya 236
इष्टवस्तुपरित्यागमहिमवर्णनम् (The Glory of Renouncing Preferred Objects during Cāturmāsya)
Ang adhyāya na ito ay isang aral na teolohikal na iniuugnay kay Brahmā sa diyalogong Brahmā–Nārada. Inilalarawan nito ang Cāturmāsya bilang panahon ng mas mahigpit na disiplina ng debosyon para kay Nārāyaṇa/Viṣṇu, kung saan ang pagtalikod (tyāga) at pagpipigil-sa-sarili ay nagdudulot ng di-nauubos na gantimpala (akṣayya-phala). Tinutukoy ng kabanata ang maraming pag-iwas: hindi paggamit ng ilang sisidlan (lalo na ang tanso), paggamit ng pinggang-dahon (palāśa, arka, vaṭa, aśvattha), at paglimita sa mga pagkain at sangkap gaya ng asin, butil/legumbre, mga “rasa” o katas, langis, matatamis, gatas at produktong gatas, alak, at karne. Pinalalawak din ang pagpipigil sa pamumuhay at asal: pag-iwas sa ilang kasuotan/kulay, mga luho (sandalwood, camphor, sangkap na tulad ng saffron), pag-iwas sa labis na pag-aayos ng sarili sa panahong sinasabing si Hari ay nasa yogic sleep, at higit sa lahat ang mahigpit na pagbabawal sa paninirang-puri (para-nindā) bilang mabigat na kasalanang moral. Sa wakas, itinatampok ang pangunahing layunin na mapasaya si Viṣṇu sa lahat ng paraan, at ang mapagpalayang bisa ng pag-alala at pagbigkas ng Kanyang Pangalan sa Cāturmāsya, na pinagbubuklod ang ritwal na disiplina, etika ng pananalita, at bhakti sa iisang landas ng pagsasanay.
Adhyaya 237
Cāturmāsya-māhātmya and Vrata-mahimā (चातुर्मास्यमाहात्म्ये व्रतमहिमवर्णनम्)
Ang kabanatang ito ay isang maka-teolohiyang pag-uusap nina Brahmā at Nārada na nagtatakda ng tamang panahon ng ritwal, disiplina sa asal, at layuning debosyonal sa pagsamba kay Viṣṇu. Itinanong ni Nārada kung kailan dapat tanggapin ang mga dapat sundin at mga ipinagbabawal kapag lumalapit kay Viṣṇu; sumagot si Brahmā sa pamamagitan ng palatandaang pangkalendaryo na “Karka-saṅkrānti,” at inutusan ang pagsamba na may arghya na iniaalay gamit ang mapalad na bungang jambū, kasama ang intensiyong nakatuon sa mantra—ang ganap na pagsuko ng sarili kay Vāsudeva. Pagkaraan, pormal na inilatag ang vidhi (mga utos ayon sa Veda) at niṣedha (mga itinakdang pagpipigil) bilang magkaugnay na pamantayan, na kapwa nakaugat kay Viṣṇu at dapat isagawa nang may bhakti, lalo na sa cāturmāsya na inilalarawan bilang panahong pangkalahatang mapalad. Nang tanungin ni Nārada ang pinakamabungang pagtalima kapag ang diyos ay “natutulog,” itinuro ni Brahmā ang Viṣṇu-vrata at itinaas ang brahmacarya bilang pinakamataas na panata—ang ubod na lakas na nagpapasigla sa tapas at dharma. Inililista rin ang mga asal: homa, paggalang sa mga brāhmaṇa, satya, dayā, ahiṃsā, hindi pagnanakaw, pagpipigil sa sarili, hindi pagkapoot, hindi pagkapit sa pagnanasa, pag-aaral ng Veda, kaalaman, at isip na iniaalay kay Kṛṣṇa. Ang ganitong tagasunod ay inilalarawang “malaya habang nabubuhay” at hindi nadudungisan ng kasalanan. Sa wakas, binibigyang-diin na kahit bahagyang pagtalima sa cāturmāsya ay may bunga; nalilinis ang katawan sa tapas, at ang debosyon kay Hari ang sentrong prinsipyo na nagbubuklod sa buong sistema ng mga vrata.
Adhyaya 238
चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोमहिमावर्णनम् (Tapas and the Greatness of Cāturmāsya Observance)
Sa teolohikong pag-uusap nina Brahmā at Nārada sa loob ng konteksto ni Viṣṇu bilang Śeṣaśāyī, itinatakda ng kabanatang ito na ang tapas sa panahon ng Cāturmāsya ay hindi lamang pag-aayuno, kundi pinagsamang disiplina: pagsamba kay Viṣṇu sa pamamagitan ng labing-anim na handog, tuluy-tuloy na pagsasagawa ng pañca-yajña (limang sakripisyong tungkulin), katotohanan, ahimsa (di-karahasan), at matatag na pagpipigil sa mga pandama. Inilalarawan din ang isang pangbahay na pagsambang nakahanay sa mga direksiyon na kahawig ng pañcāyatana: ang araw at buwan sa sentrong pangpanahon; si Gaṇeśa sa sulok ng apoy; si Viṣṇu sa sulok nairṛta; ang diyos na kaugnay ng pamilya/angkan sa sulok vāyu; at si Rudra sa sulok īśāna, kasama ang itinakdang mga bulaklak at layunin tulad ng pag-alis ng balakid, pag-iingat, paghingi ng supling, at pag-iwas sa apamṛtyu (di-inaasahang kamatayan). Sa huling bahagi, inililista nang paakyat ang mga austeridad ng Cāturmāsya: iba’t ibang kontroladong pagkain, isang kainan sa isang araw/halinhinang araw, mga anyong kṛcchra at parāka, at ang tinatawag na “Mahāpārāka” na mga sunod-sunod na pagsunod na nakaayon sa mahahalagang dvādaśī. Ipinapangako ng phalaśruti ang paglilinis ng kasalanan, pag-abot sa Vaikuṇṭha, at pagtaas ng kaalamang debosyonal; nagtatapos ang kabanata sa pagpapatibay ng gantimpala ng pagbigkas at pakikinig, bilang mataas na gabay-etika at ritwal para sa mga maybahay sa panahon ng “pagtulog” ni Viṣṇu.
Adhyaya 239
चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोऽधिकार-षोडशोपचार-दीपमहिमवर्णनम् | Cāturmāsya Māhātmya: Sixteenfold Worship and the Merit of Lamp-Offering
Ang kabanatang ito ay inihaharap bilang isang teolohikal na pag-uusap nina Brahmā at Nārada. Itinanong ni Nārada kung paano isasagawa ang labing-anim na upacāra (mga paglilingkod-ritwal sa pagsamba), lalo na kapag si Hari (Viṣṇu) ay nasa kalagayang śayana (nakahimlay/nagpapahinga), at humiling ng masusing paliwanag. Tumugon si Brahmā sa pag-uugat ng debosyon kay Viṣṇu sa awtoridad ng Veda, itinatanghal ang Veda bilang saligan, at iniaayon ang kaayusan ng ritwal sa banal na hanay ng pagdadaluyan: Veda–brāhmaṇa–agni–yajña. Pagkatapos, binibigyang-diin ang Cāturmāsya bilang natatanging panahon upang pagnilayan si Hari sa anyong kaugnay ng tubig; iniuugnay ang tubig sa pagkain, at ang pagkain sa isang sagradong pagkaunawa na nagmumula kay Viṣṇu. Ang mga handog ay inilalarawan bilang pananggalang laban sa paulit-ulit na pagdurusa ng saṃsāra. Inilalatag ang sunod-sunod na pagsamba: panloob at panlabas na nyāsa, āvāhana (pag-anyaya) sa anyong Vaikuṇṭha na may mga tanda ng anyo, saka āsana, pādya, arghya, ācamana; pagpapaligo gamit ang mabangong tubig at tubig-tīrtha; pag-aalay ng kasuotan; kahulugan ng yajñopavīta; pagpapahid ng sandal paste; pag-aalay ng bulaklak (diin sa kalinisan at puting bulaklak); pag-aalay ng insenso na may mga mantra; at dīpadāna (pag-aalay ng ilawan) na pinupuri bilang makapangyarihang tagapag-alis ng dilim at kasalanan. Paulit-ulit na itinatakda na ang bisa ay nakasalalay sa śraddhā (tapat na pananampalataya), at nagtatapos sa matitibay na pangako ng bunga para sa pag-aalay ng ilawan sa Cāturmāsya.
Adhyaya 240
Haridīpa-pradāna Māhātmya (Theological Discourse on Offering a Lamp to Hari/Vishnu, especially in Cāturmāsya)
Ang Kabanata 240 ay isang diyalogo nina Brahmā at Nārada tungkol sa paghahambing ng bisa ng pag-aalay ng lampara (dīpa) kay Hari/Vishnu. Ipinahayag ni Brahmā na ang “lampara ni Hari” ay higit sa ibang handog: palagi nitong nililinis ang dungis ng kasalanan (pāpa) at lalo itong makapangyarihan sa panahon ng Cāturmāsya upang matupad ang mga hangarin kapag wagas ang layon. Inilalatag ng kabanata ang sunod-sunod na gawi ng debosyon: pag-aalay ng lampara na may pormal na pagsamba, kasunod ang pag-aalay ng pagkain (naivedya) sa ika-13 araw ng buwan. Kapag “natutulog si Hari” sa Cāturmāsya, araw-araw na maghandog ng arghya gamit ang dahon ng nganga, bunga ng areca (bunga ng nganga), mga prutas, tubig mula sa kabibe (conch-water), at isang mantra para kay Keśava. Pagkatapos, maglinis sa pamamagitan ng ācamana, magsagawa ng ārati, magpatirapa sa ika-14 na araw, at sa ika-15 ay magsagawa ng pag-ikot (pradakṣiṇā) na itinuturing na katumbas ng pagdalaw sa maraming tīrtha at pagbibigay-kawanggawa ng tubig. Sa huli, tumutungo ito sa pagninilay: ang nagsasanay na may kaalamang yoga ay pinapayuhang magnilay sa banal na presensya na lampas sa nakapirming anyo, pag-isipan ang ugnayan ng sarili kay Vishnu, at sa gayon ay lumapit sa Vaiṣṇava na paglaya habang nabubuhay (jīvanmukti). Itinatampok ang Cāturmāsya bilang panahong lalong angkop para sa disiplinadong debosyon.
Adhyaya 241
सच्छूद्रकथनम् (Discourse on the 'Sat-Śūdra' and household dharma in Chāturmāsya)
Ang kabanatang ito ay isang teolohikal at etikal na talakayan sa anyong diyalogo. Nagsisimula ito sa paglalarawan ni Īśvara ng labing-anim na paraan ng pagsamba kay Viṣṇu bilang landas tungo sa pinakamataas na kalagayan para sa mga karapat-dapat, at saka tumutungo sa usapin ng kakayahang magsagawa ng ritwal at mga alternatibong daan ng kabutihang-loob. Itinanong ni Kārttikeya ang dharma ng mga Śūdra at ng mga babae, at kung paano makalalapit sa meritong nakatuon sa paglaya nang hindi umaasa sa mga espesyalisadong anyo ng pagsamba kay Kṛṣṇa. Sumagot si Īśvara sa pamamagitan ng mga paghihigpit sa pagbigkas ng Veda, at pagkatapos ay inilalarawan ang “sat-śūdra” batay sa kaayusan ng tahanan: isang asawang babae na wastong napangasawa at may angkop na katangian, at isang disiplinadong buhay-gṛhastha na nakabalangkas sa pañca-yajña (na isinasagawa nang walang mantra), pag-aanyaya at paggalang sa panauhin, pagkakawanggawa, at paglilingkod sa mga panauhing kabilang sa “dalawang-beses-na-ipinanganak.” Pinalalawak din ang mga mithiin ng pativratā, ang bisa ng pagkakasundo ng mag-asawa, at ang mga tuntunin sa pag-aasawa sa iba’t ibang antas panlipunan, kabilang ang pag-uuri ng mga uri ng kasal at uri ng supling ayon sa mga tala ng smṛti. Sa wakas, inihahain ang praktikal na etika—di-karahasan, pagbibigay na may pananampalataya, maayos na kabuhayan, pang-araw-araw na gawi, at pinalalakas na debosyon sa panahon ng Chāturmāsya—bilang hagdang dharma na nakaugat sa asal sa tahanan at pagtalima sa banal na panahon.
Adhyaya 242
Aṣṭādaśa-prakṛti-kathana (Discourse on the Eighteen Social/Occupational Natures)
Ang kabanatang ito ay inihahain bilang isang banal na pag-uusap nina Brahmā at Nārada tungkol sa teolohiya at wastong asal, sa loob ng balangkas ng papuri sa tīrtha. Itinanong ni Nārada ang tungkol sa “aṣṭādaśa prakṛti” (labingwalong likas na uri/antas ng lipunan at hanapbuhay) at ang nararapat na vṛtti—paraan ng kabuhayan at pag-uugali. Unang isinalaysay ni Brahmā ang alaala ng paglikha: ang paglitaw niya mula sa lotus, ang pagkakita sa di-mabilang na mga “itlog ng sansinukob,” ang pagkahulog sa katamlayan, at ang pagwawasto sa pamamagitan ng utos na magsagawa ng tapas hanggang sa pahintulutan siyang lumikha. Pagkaraan, lumipat ang aral sa pamantayang etika ng lipunan: inilalarawan ang mga tungkulin ayon sa varṇa—brāhmaṇa, kṣatriya, vaiśya, śūdra—na nagbibigay-diin sa pagpipigil sa sarili, pag-aaral, debosyon, pagprotekta sa mahihina, matuwid na pangangasiwa ng kabuhayan, at pagsamba na maaaring isagawa sa mga gawaing hindi kinakailangang mantriko. Binibilang din ang mga pangkat ng hanapbuhay sa loob ng “labingwalo,” na iniuuri bilang mataas/gitna/mababa sa paraang balangkas, at nagtatapos sa pahayag na ang bhakti kay Viṣṇu ay mapalad para sa lahat ng varṇa, āśrama, at prakṛti. Ayon sa phalaśruti, ang pakikinig o pagbigkas sa dalisay na bahaging ito ng Purāṇa ay nag-aalis ng naipong kasalanan at umaakay sa deboto tungo sa tahanan ni Viṣṇu, kung siya’y matatag sa tamang asal.
Adhyaya 243
शालिग्रामपूजनमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Śālagrāma Worship (Paijavana Upākhyāna)
Ipinakilala ni Brahmā ang isang aral na salaysay tungkol kay Paijavana, isang maybahay na śūdra na huwaran sa matuwid na kabuhayan, katotohanan, paggalang sa panauhin, at debosyon kay Viṣṇu at sa mga brāhmaṇa. Inilarawan ang kanyang sambahayan na may kaayusang etikal—pagkakawanggawa ayon sa panahon, mga gawaing pampubliko (balon, imbakan ng tubig, pahingahan), at disiplinadong pagtalima sa mga vrata—na nagpapakita na ang dharma sa buhay-gṛhastha ay may bisa sa espirituwal. Dumating ang pantas na si Gālava kasama ang mga alagad at tinanggap nang may dangal. Itinuring ni Paijavana ang pagdalaw bilang paglilinis at humingi ng gabay sa isang mapagpalayang pagsasanay na angkop sa taong walang karapatang bumigkas ng mga Veda. Itinuro ni Gālava ang bhakti na nakasentro sa Śālagrāma, binigyang-diin ang akṣaya (di-nauubos) na gantimpala, ang higit na bisa sa panahon ng Cāturmāsya, at ang kakayahang gawing banal ang paligid. Tinalakay ang usapin ng karapat-dapat sa pamamagitan ng paghiwalay sa “asat-śūdra” at “sat-śūdra”, at pinagtibay na ang marangal na maybahay at ang mga babaeng may kabutihang-asal ay maaaring magsagawa, subalit ang pag-aalinlangan ay sumisira sa bunga. Inisa-isa ang mga gawaing debosyonal: pag-aalay ng tulasī (mas mainam kaysa bulaklak), mga kuwintas na bulaklak, ilawan, insenso, pagpaligo ng pañcāmṛta, at mapagnilay na pag-alaala kay Hari sa anyong Śālagrāma; ipinangako ang mga bunga mula sa paglilinis hanggang sa di-pagkahulog sa langit at mokṣa. Nagtatapos ang kabanata sa pagbanggit ng 24 na anyo ng Śālagrāma, bilang bahagi ng nakapaloob na māhātmya.
Adhyaya 244
चतुर्मास्यमाहात्म्ये चतुर्विंशतिमूर्त्तिनिर्देशः (Cāturmāsya Māhātmya: Enumeration of the Twenty-Four Forms)
Ang kabanatang ito ay isang aral na diyalogo: hiniling ni Paijavana kay Gālava ang masusing paliwanag tungkol sa mga “bheda” (mga pag-uuri/pagkakaiba sa doktrina), sapagkat hindi pa raw napapawi ang kanyang uhaw kahit sa “nektar” ng pananalita ng guro. Tumugon si Gālava na magbibigay siya ng isang purāṇikong paglalatag na ang pakikinig pa lamang ay nakapagpapalaya sa mga kasalanan. Ang pinakapuso ng kabanata ay ang maayos na pagbanggit ng dalawampu’t apat na anyo at banal na pangalan ng Hari/Viṣṇu—gaya nina Keśava, Madhusūdana, Saṅkarṣaṇa, Dāmodara, Vāsudeva, Pradyumna, at iba pa hanggang kay Kṛṣṇa—bilang pamantayang hanay na dapat sambahin sa buong taon. Iniuugnay ang mga mūrti-nāma sa kaayusan ng kalendaryo—mga tithi at taunang siklo—na nagpapahiwatig ng disiplinadong programa ng debosyon. Itinatapat din ang bilang na 24 sa iba pang “dalawampu’t apat” (hal. mga avatāra) at binabanggit ang paghahati ng mga buwan at kalahating-buwan. Sa wakas, itinataguyod na ang taimtim na pagsamba sa Panginoon ay nagbubunga ng apat na layunin ng tao (dharma, kāma, artha, mokṣa). Sa phalaśruti, sinasabi na ang pakikinig o pagbigkas nang may debosyon at pagtuon ay nakalulugod kay Hari, ang tagapangalaga ng lahat ng nilalang.
Adhyaya 245
Devas Returning to Mandarācala for Śiva-darśana (Tāraka-opadrava Context) | मंदराचलंप्रतिगमनवर्णनम्
Sa kabanatang ito, nagtanong si Paijavana kay Galava tungkol sa pinagmulan ng śālagrāma at kung paano nauunawaan na ang Walang-hanggang Panginoon ay naroroon sa bato, upang tumatag ang debosyon. Inilagay ni Galava ang sagot sa anyong itihāsa ng Purāṇa at sinimulan ang magkakaugnay na salaysay. Ang pagkapoot ni Dakṣa kay Śiva ay humantong sa pag-aalay ng sarili ni Satī sa yajña; pagkatapos ay muling isinilang siya bilang Pārvatī at nagsagawa ng matinding tapas para kay Mahādeva. Dumating si Śiva sa anyong pagsubok, tinanggap siya, at isinagawa ang kasal ayon sa ritwal ng Veda, kasama ang pagdalo ng mga deva at mga detalye ng seremonya. Pagkaraan, pinahintulutan ni Śiva si Kāma na muling magkatawang-tao. Dahil sa paghahari ni Tāraka (bunga ng biyaya), ang mga deva ay nabagabag at lumapit kay Brahmā; ipinaliwanag ni Brahmā ang kundisyong lunas: ang anak ni Śiva kay Pārvatī ang papatay kay Tāraka pagkalipas ng pitong araw. Sa wakas, nagtungo ang mga deva sa Mandarācala, nadatnan ang mga gaṇa ni Śiva na nagbabantay, at nagsagawa sila ng mahabang austeridad (sa balangkas ng cāturmāsya) upang makamtan ang darśana at pagpapala ni Śiva.
Adhyaya 246
पार्वत्येन्द्रादीनां शापप्रदानवृत्तान्तवर्णनम् | Parvatī’s Curse upon Indra and the Devas: Narrative Account and Ritual Implications
Ang kabanatang ito ay nasa anyong diyalogo kung saan sinasagot ni Galava ang tanong tungkol sa vrata-caryā, ang disiplinadong pagsasagawa ng panata. Ang mga deva, nababalisa at hindi makalapit kay Śiva nang tuwiran, ay lumikha ng isang anyong-ikon ni Śiva at nagsagawa ng austeridad na Śaiva: pagbigkas ng ṣaḍakṣara mantra at tuluy-tuloy na pagtalima sa cāturmāsya. Inilalarawan din ang mga palatandaan ng panatang ito—bhasma (banal na abo), mga sagisag ng bungo at tungkod, gasuklay na buwan, larawan ng pañcavaktra, at iba pang tanda ng asceta—bilang malinaw na pagkakakilanlang ritwal. Nalugod si Śiva sa kadalisayan at debosyon at nagkaloob ng śubhā mati (mapalad na pasiya). Sinasabing nasisiyahan Siya sa maayos na pamamaraan: wastong Śatarudrīya-japa, pagninilay, pag-aalay ng ilawan (dīpa-dāna), at ganap na pūjā na may labing-anim na bahagi, na kahawig ng kabuuan ng pagsamba sa Vaiṣṇava. Sa isang mahalagang pagliko ng salaysay, may banal na nilalang na nag-anyong ibon upang lumapit kay Śiva; dahil dito, nagalit si Pārvatī at isinumpa ang mga deva na maging tila bato at mawalan ng supling. Tumugon ang mga deva sa mahabang stuti, itinataas si Pārvatī bilang kosmikong saligan (prakṛti), binhi ng mantra, at walang hanggang pinagmumulan ng paglikha–pagpapanatili–paglaho. Itinatagubilin din ang pagsamba sa dahon ng bilva—lalo na sa panahon ng cāturmāsya—bilang napakabungang gawain. Sa kabuuan, pinagsasama ng kabanata ang aral tungkol sa kadakilaan at pag-uunahan ng Śiva–Śakti, mga gabay sa asal (disiplina, kababaang-loob, pakikipagkasundo), at mga tanda ng ritwal bilang praktikal na bunga ng salaysay sa tīrtha.
Adhyaya 247
अश्वत्थमहिमवर्णनम् (Aśvattha-Mahimā Varṇanam) — The Glory of the Aśvattha Tree in Chāturmāsya
Nagsisimula ang kabanata sa pagtatanong ni Paijavana tungkol sa kahulugang teolohikal kung bakit si Śrī (Lakṣmī) ay inilalagak sa punong tulasī at si Pārvatī sa punong bilva. Isinalaysay ni rishi Gālava ang isang naunang krisis: sa labanan ng mga deva at asura, natalo at natakot ang mga diyos kaya lumapit sila kay Brahmā upang magkanlong. Tumanggi si Brahmā na makialam bilang kakampi, at itinuro ang mas mataas na lunas sa pamamagitan ng paglalarawan sa anyong Harihara—kalahating Śiva, kalahating Viṣṇu—bilang sagisag ng di-pagkakahati, na umaakay sa mga nag-aaway sa maling aral tungo sa landas na nakatuon sa nirvāṇa. Pagkaraan, lumipat ang salaysay sa kabanalan ng kalikasan: natuklasan ng mga deva ang mga banal na presensiyang nananahan sa mga puno—si Pārvatī sa bilva at si Lakṣmī sa tulasī—at narinig ang utos mula sa langit na sa panahon ng Chāturmāsya, dahil sa habag, nananahan si Īśvara sa anyong punongkahoy. Itinatangi ang aśvattha (pippala), lalo na tuwing Huwebes: ang paghipo, pagtanaw, pagsamba, pagdidilig, at pag-aalay (gatas at halong linga) ay sinasabing nakapaglilinis. Ipinapahayag ng phalaśruti na ang pag-alaala at pag-aalaga sa aśvattha ay nagpapawi ng kasalanan at takot sa kaharian ni Yama, at mahigpit na nagbababala laban sa pananakit sa puno. Inilalarawan din ang pagkapaloob ni Viṣṇu: Viṣṇu sa ugat, Keśava sa katawan, Nārāyaṇa sa mga sanga, Hari sa mga dahon, at Acyuta sa mga bunga—na nagtatapos sa pahayag na ang debotong paglilingkod sa puno ay nagdudulot ng meritong patungo sa paglaya.
Adhyaya 248
पालाशमहिमवर्णनम् (The Glorification of the Palāśa/Brahma-Tree) — Cāturmāsya Context
Inilalahad ng adhyaya na ito ang isang teolohikal na paliwanag tungkol sa punong palāśa, na kinikilalang “brahmavṛkṣa” (puno ni Brahman), bilang banal na kalikasan na may bisa sa mga ritwal. Si Vāṇī ang nagsasalita at nagsasabing ang palāśa ay nararapat paglingkuran sa maraming upacāra (mga paraan ng pag-aalay), nagdudulot ng katuparan ng hangarin at pagkapawi ng mabibigat na kasalanan. Itinatakda ng teksto ang isang tatluhang simbolismo sa mga dahon—iniiuugnay ang pagka-diyos sa kaliwa/kanan/gitna—at pinalalawak ito sa ganap na pagsasakral ng puno: may mga diyos sa ugat, punò, mga sanga, bulaklak, dahon, bunga, balat, at ubod, na waring “anatomiya” ng kabanalan. Binibigyang-diin din ang gantimpalang pang-ritwal: ang pagkain gamit ang sisidlang yari sa dahon ng palāśa ay nagkakaloob ng bunga na tulad ng maraming aśvamedha, lalo na sa panahon ng Cāturmāsya. Itinatampok ang pagsamba na may gatas tuwing Linggo at mga gawaing debosyonal tuwing Huwebes; maging ang pagtanaw sa palāśa sa bukang-liwayway ay itinuturing na nakapaglilinis. Sa wakas, pinagtitibay na ang palāśa ay “devabīja” at hayag na anyo ng brahman, kaya dapat paglingkuran nang may pananampalataya, lalo na sa Cāturmāsya, bilang tuntuning etikal para sa pagdalisay at pagluwag ng pagdurusa.
Adhyaya 249
तुलसीमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Tulasī: Virtue, Protection, and Cāturmāsya Practice)
Ang kabanatang ito ay isang teolohikong pagtalakay tungkol kay Tulasī bilang presensiyang nagpapabanal at kasangkapan ng debosyon sa loob ng tahanan at sa mga panatang pangrelihiyon (vrata). Sa simula, itinatampok na ang pagtatanim ng Tulasī sa bahay ay nagbubunga ng dakilang gantimpala, kabilang ang pagpigil sa pagdarahop at paghatid ng pagpapala sa sambahayan. Pagkaraan, inilalarawan ang “banal na anatomiya” ng halaman: iniuugnay kay Śrī/Lakṣmī at sa maka-Diyos na kasaganahan ang pagtanaw, anyo, dahon, bulaklak, bunga, kahoy, ubod, at balat nito, kaya’t ang Tulasī ay itinatanghal na tagapagdala ng kadalisayan at biyaya sa bawat bahagi. Ang sunod-sunod na paglalagay ng dahon—sa ulo, sa bibig, sa mga kamay, sa puso, sa balikat, at sa lalamunan—ay nagsisilbing pag-uuri ng etika at ritwal: proteksiyon, pagkalaya sa mga karamdaman at kapighatian, at katayuang nakatuon sa paglaya. Binibigyang-diin ang praktikal na debosyon: araw-araw na pagdadala ng dahon ng Tulasī at palagiang pagdidilig. Lalo na sa Cāturmāsya, ang paglilingkod kay Tulasī ay sinasabing bihira at napakalaking merito—kabilang ang pagdidilig ng gatas at maingat na pag-aaruga sa palanggana sa paanan ng halaman (ālavalāmbu-dāna). Sa wakas, inihahain ang nagkakaisang larawan: si Hari ay nagniningning sa loob ng lahat ng punò, at si Kamalā (Lakṣmī) ay inilalarawang nananahan sa punò bilang palagiang tagapag-alis ng pagdurusa, na nag-uugnay sa debosyong Vaiṣṇava, sagradong ekolohiya, at disiplina ayon sa panahon.
Adhyaya 250
बिल्वोत्पत्तिवर्णनम् | Origin and Sacred Significance of the Bilva Tree
Sa balangkas ng isang diyalogong iniuugnay kay Vāṇī, inilalahad ng kabanatang ito ang teolohikong pinagmulan at kabanalan ng punong bilva (bilvataru). Habang naglalagalag si Pārvatī sa Mandara at napagod, isang patak ng pawis ang nahulog sa lupa at naging isang dakilang punong banal. Nang makita ito, tinanong niya sina Jayā at Vijayā; sinabi nilang ang puno’y isinilang mula sa kanyang katawan at nararapat pangalanan bilang bagay ng pagsamba na pumupuksa sa kasalanan. Pinangalanan ni Pārvatī ang puno bilang “bilva” at ipinahayag na sa hinaharap ang mga hari ay magtitipon ng mga dahon ng bilva nang may pananampalataya upang ialay sa kanyang pagsamba. Inililista rin ang mga phala ng ritwal: natutupad ang mga ninanais; kahit ang pagtanaw at pananampalataya sa dahon ng bilva ay nakatutulong sa pagsamba. Ang pagtikim sa dulo ng dahon at paglalagay ng mga dulo nito sa ulo ay sinasabing nagpapawi ng maraming pagkakamali at umiiwas sa parusang pagdurusa. Nagtatapos ang kabanata sa sagradong “anatomiya” ng puno: si Girijā sa ugat, si Dakṣāyaṇī sa punò, si Maheśvarī sa mga sanga, si Pārvatī sa mga dahon, si Kātyāyanī sa bunga, si Gaurī sa balat, si Aparṇā sa hiblang panloob, si Durgā sa bulaklak, si Umā sa mga sangang-anyo, at mga śakti na tagapangalaga sa mga tinik—na nagpapakita sa bilva bilang isang buhay na dambana ng Ina-Diyosa sa loob ng balangkas ng tīrtha.
Adhyaya 251
Viṣṇu-śāpaḥ and the Etiology of Śālagrāma (Cāturmāsya Context)
Inilalahad ng adhyayang ito ang pinagmulan ng Śālagrāma sa loob ng balangkas ng pag-uusap na iniuugnay kay Gālava, sa konteksto ng Cāturmāsya. Nagsisimula ito sa mapalad na tinig mula sa kalangitan (ākāśavāṇī) at sa ritwal na paggalang ng mga deva sa apat na punong-kahoy sa panahon ng Cāturmāsya. Pagkaraan, nagpakita sina Hari at Hara sa hayagang nagkakaisang anyo (hariharātmaka) at ibinalik ang kani-kaniyang nasasakupan at tungkulin ng mga deva. Pagkatapos ay tumuon ang salaysay kay Pārvatī: ang mga deva na naapektuhan ng kaniyang sumpa ay naghandog ng mga dahon ng bilva at paulit-ulit na pagpupuri upang siya’y mapayapa. Ipinahayag ni Pārvatī na hindi mababawi ang sumpa, subalit ito’y muling ipinaliwanag bilang mahabaging pag-aayos ng gampanin—magiging madaling lapitan ang mga diyos sa daigdig ng tao sa pamamagitan ng mga presensiyang-anyo buwan-buwan, at magiging tagapagkaloob ng biyaya sa mga pamayanan, lalo na sa mga ritwal ng kasal at pagkakaloob ng supling. Lalong tumindi ang pangyayari nang kausapin ni Pārvatī sina Viṣṇu at Maheśvara: si Viṣṇu ay nakatakdang maging bato (pāṣāṇa), at si Śiva naman ay tatanggap ng anyong-bato na kaugnay ng liṅga dahil sa ugnay ng sumpa ng mga brāhmaṇa, na magbubunga ng pagtatalo sa lipunan at pagdurusa. Tumugon si Viṣṇu sa isang pormal na stuti, binibilang ang kosmikong gampanin ng Devī—ang tatlong guṇa, ang māyā, at ang tatluhang anyo ng diyosa. Sa huli, itinakda ni Pārvatī ang mapagligtas na heograpiya: mananahan si Viṣṇu sa dalisay na tubig ng Ilog Gaṇḍakī bilang Śālagrāma, na makikilala ng mga nakaaalam sa Purāṇa sa mga tanda tulad ng ginintuang kulay at mga bakas ng cakra. Ang pagsamba kay Viṣṇu bilang śilā—lalo na sa debosyon sa tulasī—ay nagdudulot ng katuparan ng hangarin at paglapit sa kalayaan; maging ang simpleng darśana ay itinuturing na pananggalang laban sa nasasakupan ni Yama. Nagtatapos ang adhyaya sa muling pagpapatibay ng pinagmulan ng Śālagrāma at ng paninirahan ng mga diyos matapos ang sumpa.
Adhyaya 252
Cāturmāsya-vṛkṣa-devatā-nivāsaḥ (Divine Abiding in Trees during Cāturmāsya)
Ang adhyaya na ito ay inihahain bilang tanong-at-sagot sa pagitan ng isang Śūdra at ng pantas na si Gālava tungkol sa “kamangha-manghang” aral na sa panahon ng Cāturmāsya, ang mga diyos ay nag-aanyo bilang mga puno at nananahan sa mga ito. Ipinaliwanag ni Gālava na sa kalooban ng Diyos, ang tubig sa panahong ito ay itinuturing na parang amṛta; “iniinom” ito ng mga diyos na nasa puno at nagbubunga ng lakas, ningning, kagandahan, at sigla. Pagkaraan, lumipat ang talakayan sa mga tuntuning ritwal at etikal: ang paglilingkod sa mga puno ay pinupuri sa lahat ng buwan, ngunit lalo na sa Cāturmāsya. Ang pagdidilig gamit ang tilodaka (tubig na may linga/linga ng sesame) ay itinatanghal na tumutupad ng mga hangarin; ang tila (sesame) ay inilarawang nagpapadalisay, sumusuporta sa dharma at artha, at pangunahing bagay sa dāna. May talaan din ng pag-uugnay ng mga diyos at nilalang sa iba’t ibang puno (hal. si Brahmā sa banyan; at mga Gandharva, Yakṣa, Nāga, Siddha at iba pa sa kani-kaniyang uri). Sa wakas, pinagsasama ang debosyon at paggalang sa kalikasan: ang pag-aalaga sa mahahalagang puno—lalo na sa pippala/aśvattha at tulasī—ay itinuturing na paglilingkod sa buong sagradong daigdig ng mga halaman. Ipinagbabawal ang pagputol ng puno sa Cāturmāsya maliban kung kailangan para sa sakripisyong ritwal. Sa bahaging phala, sinasabing ang pagpapakain sa mga brāhmaṇa sa ilalim ng punong jambū at ang pagsamba sa gayong mga puno ay nagdudulot ng kasaganaan at katuparan ng apat na layunin ng buhay (puruṣārtha).
Adhyaya 253
शंकरकृतपार्वत्यनुनयः (Śaṅkara’s Appeasement of Pārvatī) — Cāturmāsya-Māhātmya Context
Ang kabanatang ito ay isang diyalogong teolohikal at etikal: itinatanong ang tungkol sa galit ni Pārvatī, ang kanyang sumpa, at kung paanong si Rudra ay inilarawang napasailalim sa isang baluktot na kalagayan bago muling magbalik sa banal na anyo. Ipinaliwanag ni Gālava na dahil sa takot sa Diyosa, ang mga diyos ay nagiging “di-nakikita” at nananahan sa mga anyong kinakatawan sa daigdig ng tao (pratimā); pagkaraan ay pinagkakalooban sila ng biyaya ng Diyosa. Pinupuri si Viṣṇu bilang Ina ng sanlibutan at tagapag-alis ng kasalanan. Pagkatapos, lumilipat ang aral sa pamantayang asal: mga paalala laban sa paglabag, ang tungkuling sumupil at magwasto (nigraha) kahit sa ugnayang may antas gaya ng ama/anak, guro/mag-aaral, asawa/asawa, at babala laban sa pagtalikod sa dharma ng angkan, uri ng kapanganakan, at lupain (kula-, jāti-, deśa-dharma). Inilalarawan ang dalamhati at poot ni Pārvatī sa tuwirang pananalita, kasama ang paratang at banta na mapapahamak si Śiva sa kamay ng mga brāhmaṇa; si Śiva nama’y dahan-dahang nagpapahinuhod sa pangangatwirang nakasandig sa habag at di-pananakit. Ang pagwawakas ay nakatali sa disiplina ng ritwal: itinatakda ni Pārvatī ang pagtalima sa cāturmāsya, ang brahmacarya, at ang hayagang banal na sayaw na tāṇḍava sa harap ng mga diyos; pumayag si Śiva at ang sumpa ay naging pagpapala. Sa phalaśruti, sinasabi na ang tapat na pakikinig ay nagdudulot ng katatagan, tagumpay, at mapalad na kanlungan.
Adhyaya 254
चातुर्मास्य-माहात्म्ये हरताण्डवनृत्य-वर्णनम् | Description of Śiva’s Haratāṇḍava Dance within the Glory of Cāturmāsya
Nagbubukas ang kabanata sa isang nagtatanong (tinukoy na isang Śūdra) na namamangha at puspos ng debosyon, humihiling ng mas malawak na paliwanag tungkol sa: (1) paano sumayaw si Mahādeva na napaliligiran ng mga deva, (2) paano nagsimula ang pagtalima sa Cāturmāsya at anong panata (vrata) ang dapat tanggapin, at (3) anong anyo ng banal na biyaya (anugraha) ang naganap. Sumagot ang pantas na si Gālava sa pamamagitan ng pagsasalaysay ng isang sagradong kasaysayang nagbubunga ng dakilang merit. Pagdating ng Cāturmāsya, tinanggap ni Hara (Śiva) ang brahmacarya-vrata at tinipon ang mga deva at mga ṛṣi sa Mandara; nagsimulang sumayaw si Mahādeva ng Haratāṇḍava upang bigyang-lugod si Bhavānī. Nabuo ang isang napakalawak na pagtitipong kosmiko: mga diyos, mga pantas, siddha, yakṣa, gandharva, apsaras, at mga gaṇa; inilarawan ang masalimuot na kaayusan ng musika—iba’t ibang uri ng instrumento, mga ritmo, at mga linya ng pag-awit. Ipinakilala rin ang mga rāga bilang mga personipikadong paglalanghap mula kay Śiva na may kani-kaniyang kabiyak, na iniuugnay sa kosmolohiya at sa maselang katawan (mga sanggunian sa cakra) sa isang estetiko-teolohikong balangkas. Matapos makumpleto ang ikot ng mga panahon, nalugod si Pārvatī at nagsalita tungkol sa isang pangyayaring darating: isang liṅga na nahulog dahil sa sumpa ng isang brāhmaṇa ay magiging iginagalang ng buong daigdig at iuugnay sa mga tubig ng Narmadā. Sumunod ang isang Śiva-stotra, at ipinagkaloob ni Śiva ang phalaśruti: ang mga debotong bumibigkas ng himno nang may bhakti ay hindi magdurusa sa pagkalayo sa kanilang minimithi, magkakamit ng kalusugan at kasaganaan sa maraming kapanganakan, magtatamasa ng mga biyayang makamundo, at sa huli’y makararating sa kaharian ni Śiva. Nagtatapos ang kabanata sa papuri nina Brahmā at iba pang mga deva, na nagpapatunay sa paglaganap ni Śiva sa lahat at sa di-pagkakaiba nina Śiva at Viṣṇu, kasama ang pangwakas na pahayag ni Gālava tungkol sa kaligtasan ng mga nagmumuni sa banal na anyo.
Adhyaya 255
लक्ष्मीनारायणमहिमवर्णनम् (Glorification of Lakṣmī–Nārāyaṇa and Śāligrāma Worship during Cāturmāsya)
Pinag-uugnay ng Kabanata 255 ang teolohiya ng tīrtha at ang mga tagubilin sa ritwal ng sambahayan. Ipinakikilala nito ang śāligrāma sa ilog Gaṇḍakī bilang svayaṃbhū—likás na nahahayag at hindi gawa ng tao—at iniuugnay ang Narmadā kay Mahēśvara, upang ipakita ang kabanalan ng mga anyong likás. Inililista ng talakayan ang mga paraan ng debosyon—pakikinig, bahagyang pagbigkas, ganap na pagbigkas, at tapat na pagbasa na walang panlilinlang—bilang mabisang daan tungo sa “pinakamataas na kalagayan,” na inilalarawan bilang paglaya sa dalamhati. Itinatakda rin ang pamumuhay sa Cāturmāsya: natatanging pagsamba kay Gaṇeśa para sa mga pakinabang, kay Sūrya para sa kalusugan, at ang pañcāyatana para sa mga maybahay, na may higit na bunga sa loob ng apat na buwang pagtalima. Itinatampok ang pagsamba kay Lakṣmī–Nārāyaṇa sa pamamagitan ng śāligrāma (kasama ang dvāravatī-śilā, tulasī, at dakṣiṇāvarta śaṅkha), na nangangakong magdudulot ng paglilinis, kasaganaan, pagpapatatag ng “Śrī” sa tahanan, at mga bungang nakatuon sa kalayaan. Sa wakas, binibigyang-diin na sapat ang bhakti para sa lahat, sapagkat ang pagsamba sa Panginoong sumasaklaw sa lahat ay itinuturing na pagsamba sa buong sansinukob.
Adhyaya 256
रामनाममहिमवर्णनम् (Glorification of the Name “Rāma” and Mantra-Discipline in Cāturmāsya)
Nagbubukas ang kabanata sa Kailāsa: si Rudra (Śiva) ay nakaupo kasama si Umā, napaliligiran ng maraming gaṇa na isa-isang binabanggit ang mga pangalan, na wari’y isang kosmikong korte ng pagsamba. Pagdating ng tagsibol, inilalarawan ang ganda ng kapaligiran at ang pag-igting ng mapaglarong kilos; inuutusan ni Śiva ang mga gaṇa na pigilan ang kababawan at magsagawa ng tapas (mahigpit na pagninilay at pag-aayuno). Napansin ni Pārvatī ang rosaryo (mālā) ni Śiva at nagtanong kung ano ang inuulit niya sa japa, gayong siya ang sinaunang Panginoon—ano ang dakilang bagay na kanyang pinagninilayan? Sumagot si Śiva na lagi niyang binubulay ang diwa ng sanlibong pangalan ni Hari, at itinuro ang disiplina ng mantra: ang praṇava (Om) at ang dvādaśākṣara (labindalawang pantig) ay itinatanghal bilang esensya ng Veda, dalisay, nagpapalaya, at lalo pang mabisa sa Cāturmāsya, na may matibay na pangakong phala—pagkawasak ng napakalaking naipong kasalanan. Pagkaraan, pinalawak ang aral sa pagiging abot ng lahat: para sa mga pangkat na hindi gumagamit ng praṇava, inirerekomenda ang Rāma-nāma bilang pinakamakapangyarihang mantra na dalawang pantig. Nagtatapos ang kabanata sa masidhing pagpupuri sa pangalang “Rāma” bilang tagapag-alis ng takot at sakit, tagapagkaloob ng tagumpay, at tagapaglinis ng lahat; ang pag-asa sa Pangalan ay nagpapahupa ng mga balakid at nag-aalis ng parusang bunga sa kabilang buhay, lalo na sa panahon ng Cāturmāsya.
Adhyaya 257
द्वादशाक्षरनाममहिमपूर्वकपार्वतीतपोवर्णनम् (The Glory of the Twelve-Syllable Mantra and the Account of Pārvatī’s Austerity)
Sa Kabanata 257, inihaharap ang isang teolohikong pag-uusap tungkol sa mantra-adhikāra (karapatang magsambit ng mantra) at disiplinadong debosyon. Hiniling ni Pārvatī kay Mahādeva ang masusing paliwanag sa kadakilaan ng labindalawang-pantig na mantra, ang wastong anyo nito, mga bunga, at paraan ng pagsasagawa. Ipinaliwanag ni Śiva ang tuntuning sensitibo sa varṇa/āśrama: para sa mga dvija, binibigkas ang dvādaśākṣara kasama ang praṇava «oṃ»; para sa kababaihan at Śūdra, itinuturo ito na may paunang pormulang pagpupugay—lalo na ang «namo bhagavate vāsudevāya»—at walang praṇava, ayon sa pasya ng Purāṇa–Smṛti. Nagbabala siya na ang paglabag sa itinakdang kaayusan (krama) ay itinuturing na pagkukulang na may masamang bunga. Ibinangon ni Pārvatī ang tensiyong doktrinal: sumasamba siya sa pamamagitan ng tatlong mātrā ngunit sinasabing wala siyang praṇava-adhikāra. Itinaas ni Śiva ang praṇava bilang sinaunang simulain kung saan nakaugat sa diwa ang Brahmā, Viṣṇu, at Śiva, subalit sinabi niyang ang pagiging karapat-dapat ay nakakamit sa tapas, lalo na sa pagtalima sa Cāturmāsya para sa ikalulugod ni Hari. Pinag-ugnay ng kabanata ang tapas at bhakti: ang tapas ay nagbibigay ng layunin at mga birtud ngunit mahirap; ang tunay na pagdami ng tapas ay nakikilala sa debosyon kay Hari, samantalang ang tapas na walang bhakti ay itinuturing na nabawasan. Ang pag-alaala kay Viṣṇu ay nagpapadalisay ng pananalita; ang Hari-kathā ay nag-aalis ng kasalanan gaya ng ilawan na nagtataboy ng dilim. Sa wakas, isinagawa ni Pārvatī ang Cāturmāsya austerity sa Himācala, may brahmacarya at kasimplehan, at nagmumuni-muni kay Hari–Śaṅkara sa mga itinakdang oras; ang pangwakas na papuri (iniuugnay kay Gālava) ay pumupuri sa kanya bilang Ina ng sansinukob at prakṛti na lampas sa mga guṇa, at ginagawang huwaran ang kanyang tapas sa balangkas ng mga panata at banal na pook ng bahaging ito.
Adhyaya 258
हरशापः (Haraśāpaḥ) — “The Curse upon Hara / Śiva”
Ang kabanatang ito ay nagaganap sa anyong pag-uusap ng mga rishi, na pinasimulan ng tanong ni Gālava. Habang si Pārvatī (bilang Śailaputrī) ay nagsasagawa ng mahigpit na pag-aayuno at pagninilay, si Śiva naman ay tinamaan ng pagnanasa at naglakbay upang humanap ng ginhawa hanggang sa lumapit sa Ilog Yamunā. Dahil sa naglalagablab na lakas ng kanyang tapas, nagbago ang tubig at ang anyo ng ilog, na inilarawang dumilim; at sa pamamagitan ng tuwirang phalaśruti, ang pagligo roon ay sumisira sa napakalalaking naipong kasalanan, kaya ang pook ay tinawag na Haratīrtha. Pagkaraan, nag-anyong mapang-akit at mapaglarong ascetic si Śiva at naglibot sa mga tirahan ng mga rishi. Nagdulot ito ng kaguluhan nang ang mga asawa ng mga rishi ay mabihag ang isip. Hindi nakilala ng mga rishi ang banal na pinagmulan, kaya sa galit ay nagbitaw sila ng sumpang naglalayong magparusa at magpahiya. Ang sumpa ay nagpakita bilang nakapangingilabot na karamdaman sa katawan ni Śiva, na nagbunsod ng pagyanig sa kaayusan ng sansinukob at takot sa mga nilalang at mga diyos. Sa huli, nagsisi ang mga rishi sa kanilang pagkukulang sa pag-unawa at kinilala ang lubhang kataas-taasang kalikasan ni Śiva. May bahaging himno na pumupuri sa Devī bilang laganap sa lahat at pinagmumulan ng mga tungkulin ng kosmos; si Śiva ay humiling ng pagpapanumbalik mula sa epekto ng sumpa. Pinag-uugnay ng kabanata ang pagtatatag ng tīrtha, babala laban sa padalus-dalos na paghatol, at pagninilay sa pagiging kapiling at pagiging lampas ng Diyos.
Adhyaya 259
अमरकण्टक-नर्मदा-लिङ्गप्रतिष्ठा तथा नीलवृषभ-स्तुति (Amarakantaka–Narmadā Liṅga स्थापना and the Praise of Nīla the Bull)
Ang Kabanata 259 ay isang tīrthamāhātmya na may ilang bahagi. Una, natagpuan ng mga rishi ang isang napakalaking liṅga na bumagsak, at nadama nila ang naipong kapangyarihang lumaganap sa napakahabang panahon; inilarawan ang daigdig na nababagabag dahil dito. Isinagawa nila ang ritwal na pag-aangkin at pagtatatag (pratiṣṭhā) ng liṅga, kasabay ng paghubog sa banal na pagkakakilanlan ng ilog: ang tubig ay naging Narmadā (Reva), at ang liṅga ay pinangalanang kaugnay ng Amarakantaka. Sumunod, binanggit ang mga gantimpalang bunga ng pagsasanay: pagligo at pag-inom ng tubig Narmadā, pitṛ-tarpaṇa, at pagsamba sa mga liṅga na kaugnay ng Narmadā; lalo na ang mga panata sa Cāturmāsya—liṅga-pūjā, Rudra-japa, Harā-pūjā, pañcāmṛta abhiṣeka, pag-aalay ng pulot, at dīpa-dāna. Ang tinig ni Brahmā ay naglatag ng patuloy na pag-aalala sa kaguluhang kosmiko; dumating ang mga deva at naghandog ng mahabang papuri sa mga brāhmaṇa, na binibigyang-diin ang kapangyarihan ng salita (vāg) at ang tungkuling iwasang pukawin ang poot ng brāhmaṇa. Pagkaraan, lumipat ang salaysay sa Goloka, kung saan nakita ng mga rishi at deva ang toro na “Nīla,” anak ni Surabhī, sa gitna ng mga bakang may mga pangalan. Ipinaliwanag kung bakit siya tinawag na Nīla at iniuugnay siya sa dharma at kay Śiva. Pinuri si Nīla bilang sandigan ng sansinukob at anyo ng dharma; may babala laban sa paglabag sa banal na toro/dharma at paglalarawan ng mga bunga sa śrāddha kapag hindi pinalalaya ang vṛṣabha para sa yumao. Nagtatapos ang kabanata sa ritwal na “pag-aarmas” kay Nīla (mga motibong cakra at śūla), sa kanyang pagkalat sa hanay ng mga baka, at sa taludtod na nag-uugnay sa sumpa, debosyon, at pagkapitlag sa bato sa loob ng tubig ng Reva.
Adhyaya 260
Cāturmāsya Māhātmya and the Worship of Śālagrāma-Hari and Liṅga-Maheśvara (Paijavana-upākhyāna context)
Ipinagpapatuloy ng kabanatang ito ang teolohikong pagtalakay na sinimulan sa salaysay ng Śālagrāma (śālagrāma-kathānaka), kasama ang paggunita sa pagpapakita ni Maheśvara at sa tema ng anyong liṅga. Inirerekomenda ng teksto ang debosyonal na pagsamba kay Hari sa anyong Śālagrāma at ang paggalang sa magkapares na diyos na Hari–Hara, lalo na sa panahon ng cāturmāsya. Inilalarawan ang pagsamba bilang makapangyarihang daan sa kaligtasan—nagkakaloob ng langit at paglaya (mokṣa)—at inilalatag ang mga pamantayang ritwal at etikal: mga tungkuling batay sa Veda (vedokta karma), mga gawaing pūrta/ iṣṭa, pagsambang pañcāyatana, katotohanan, at pag-iwas sa kasakiman. Tinalakay rin ang pagiging karapat-dapat at paghubog ng asal, na nagsasabing mahalaga ang mga disiplinadong katangian gaya ng viveka, ang brahmacarya, at ang pagninilay sa labindalawang-pantig na mantra (dvādaśākṣara). Binibigyang-diin na ang pūjā ay dapat isagawa sa labing-anim na upacāra kahit walang mantra. Sa wakas, may paglipat sa salaysay (lumipas ang gabi at naghiwa-hiwalay ang mga panig) at phalaśruti na nagsasaad na ang pakikinig, pagbigkas, o pagtuturo ng bahaging ito ay hindi nagdudulot ng pagkawala ng kabutihang-loob o gantimpala.
Adhyaya 261
ध्यानयोगः (Dhyāna-yoga) — Cāturmāsya Māhātmya within Brahmā–Nārada Dialogue
Sa kabanatang ito ng Nāgara Khaṇḍa, inilalahad ang banal na pag-uusap nina Brahmā at Nārada sa loob ng balangkas na nakatuon sa mga tīrtha. Itinanong ni Nārada kung paano nakamit ni Pārvatī, ang laging mapalad na banal na kabiyak, ang malalim na tagumpay sa yoga sa loob ng apat na buwang cāturmāsya sa pamamagitan ng labindalawang-pantig na mantrarāja. Isinalaysay ni Brahmā ang mahigpit na vrata ni Pārvatī habang nasa kosmikong pag-idlip si Hari: debosyon sa isip, gawa, at salita; pagsamba sa mga deva, mga dvija, sa banal na apoy, sa punong aśvattha, at sa mga panauhin; at ang japa ng mantra ayon sa turo ni Śiva (Pinākin). Nagpakita si Viṣṇu sa maningning na pagpapakita—apat ang bisig, may conch at discus, nakasakay kay Garuḍa, at nagliliwanag sa buong sansinukob. Hiniling ni Pārvatī ang dalisay na kaalamang pumipigil sa pagbabalik-muli; ipinagpaliban ni Viṣṇu ang ganap na paliwanag kay Śiva, at pinagtibay na ang Kataas-taasan ang saksi sa loob at labas at saligan ng dharma. Dumating si Śiva, nagbalik-loob si Viṣṇu, at dinala ni Śiva si Pārvatī sa sasakyang makalangit sa mga tanawing mitiko hanggang sa isang banal na ilog at kakahuyang tulad ng Śaravana; doon inihayag ng mga Kṛttikā ang makinang na sanggol na may anim na mukha—si Kārttikeya—na niyakap ni Pārvatī. Pagkaraan, lumilipad ang salaysay sa mga dvīpa at karagatan hanggang sa maliwanag na lupain ng “Śveta” at sa tuktok ng bundok na nagliliwanag. Doon itinuro ni Śiva ang lihim na aral na lampas sa śruti: isang mantra na may pranava at isang dhyāna na pamamaraan (tamang upo, panloob na pagsamba, nakapikit, mudrā, at paggunita sa kosmikong puruṣa), na sinasabing nakapagdudulot ng paglilinis at pagnipis ng dumi kahit sa maikling pagninilay sa cāturmāsya.
Adhyaya 262
ज्ञानयोगकथनम् (Jñānayoga-kathana) — Discourse on the Yoga of Knowledge
Sa kabanatang ito, humihiling si Pārvatī kay Īśvara ng paraan upang makamit ang dhyānayoga at mula roon ay marating ang jñānayoga at ang kalagayang “di-namamatay.” Tumugon si Īśvara sa isang masusing paliwanag na nakasentro sa “mantrarāja,” isang pormulang labindalawang pantig, na inilahad sa estilong Veda: ṛṣi, chandas, devatā, at viniyoga. Sinundan ito ng detalyadong pagtutugma ng bawat akṣara—mga kulay, bīja ng mga elemento, kaugnay na mga ṛṣi, at mga gamit sa pagsasagawa. Ipinapaliwanag din ang deha-nyāsa: paglalagay ng mga pantig sa iba’t ibang bahagi ng katawan (paa, pusod, puso, lalamunan, mga kamay, dila/bibig, tainga, mata, at ulo), at binabanggit ang tatlong mudrā (liṅga, yoni, dhenu) bilang “gramatika” ng ritwal na isinasabuhay sa katawan. Mula sa balangkas na ito, lumilipat ang aral sa teorya ng pagninilay: ang dhyāna ang tiyak na paraan sa pag-ubos ng kasalanan (pāpa-kṣaya) at pagdalisay; at may dalawang uri ng yoga—dhyāna na may anyong sinasandigan na humahantong sa Nārāyaṇa-darśana, at mas mataas na jñānayoga na walang sandigan, nakatuon sa walang anyo at di-masukat na brahman. Binibigyang-diin ang mga tanda ng di-dalawahan tulad ng nirvikalpa, niranjana, at sākṣimātra, ngunit pinahihintulutan pa rin ang tulay na pangturo sa pamamagitan ng pagninilay sa katawan, lalo na sa śiras (ulo) bilang pangunahing pook ng pagpapanatili ng yogikong pagtuon. Isinasama rin ang balangkas ng cāturmāsya (apat na buwang pagtalima), na sinasabing lalo pang mabisa ang pagninilay sa panahong iyon. Mahigpit ang pamantayang etikal: huwag ibunyag sa walang disiplina o may masamang hangarin, ngunit maaaring ituro sa deboto, mapagpigil, at dalisay—anumang antas panlipunan—kung natutupad ang mga kundisyon. Sa wakas, itinatampok ang katawan bilang munting kosmos kung saan naroroon ang mga diyos, banal na ilog, at mga graha sa kani-kaniyang pook, at inuulit ang bunga ng kalayaan sa pamamagitan ng pagtuon sa nāda at pagninilay na nakasentro kay Viṣṇu.
Adhyaya 263
मत्स्येन्द्रनाथोत्पत्तिकथनम् (Origin Account of Matsyendranātha)
Nagbubukas ang kabanata sa aral ni Īśvara tungkol sa karma, jñāna, at yoga: ang mga gawa ay hindi na nagbubuklod kapag inihahandog kay Hari/Viṣṇu nang may dalisay na isip, walang pagkapit, at may bhakti. Inilalarawan ang mga disiplina ng asal at pag-iisip—śama (pagpapanatag), vicāra (pagsisiyasat/pagninilay), santoṣa (kasiyahan sa sapat), sādhu-saṅga (pakikisama sa mga banal)—bilang “apat na bantay-pinto” ng landas tungo sa mokṣa na inihahambing sa isang “lungsod,” at itinatampok na ang turo ng guru (guru-upadeśa) ang mapagpasya upang makilala ang brahma-bhāva at makamit ang jīvanmukti habang nabubuhay. Itinatanghal din ang balangkas na nakasentro sa mantra, pinupuri ang dvādaśākṣara (labindalawang pantig) bilang binhing nagpapadalisay at tuon ng pagninilay; ang Cāturmāsya ay binibigyang-diin bilang mapalad na panahon kung saan ang pagtalima at pakikinig sa banal na salaysay ay nakapagsusunog ng naipong pagkukulang. Pagkaraan, lumilipat ang kuwento sa pagsasalaysay ni Brahmā: nakatagpo ni Hara ang isang kagila-gilalas na nilalang na isda at tinanong; isinalaysay ng isda ang pag-abandona sa kanya dahil sa pangamba sa angkan at ang mahabang pagkakakulong, ngunit ang mga salita ni Śiva ang gumising sa jñāna-yoga. Nang mapalaya, tinawag siyang Matsyendranātha—pinakamataas na yogin na walang inggit, lampas sa dalawahan, mapagbitaw, at naglilingkod sa Brahman—at nagtatapos ang kabanata sa pahayag ng gantimpala sa pakikinig, lalo na sa Cāturmāsya, na itinuturing na kasingbunga ng dakilang ritwal gaya ng Aśvamedha.
Adhyaya 264
तारकासुरवधः (Tārakāsura-vadha) — The Slaying of Tārakāsura
Inilalahad ng adhyāya na ito ang isang masalimuot na salaysay na pinagsasama ang kronika ng digmaang mitiko at aral na nakatuon sa paglaya. Nagsisimula ito kay Brahmā na naglalarawan ng banal na paglalaro (līlā) ng batang Skanda/Kārttikeya sa piling nina Pārvatī at Śiva, sa pampang ng Gaṅgā, na nagpapakita ng lapit ng diyos sa sagradong tanawin. Dahil sa pighati ng mga deva sa pang-aapi ni Tāraka, sila’y dumulog kay Śaṅkara; itinalaga si Skanda bilang senāpati, sinabayan ng mga papuri, tugtuging makalangit, at kosmikong tulong gaya ng śakti ni Agni. Sa Tāmravatī, ang pagtunog ng kabibe (śaṅkha) ni Skanda ang tumawag sa magkabilang hukbo; naglaban ang mga deva at asura sa malawakang sagupaan, na may paglalarawan ng pagkalansag at pagkawasak. Sa huli, napuksa si Tāraka; isinagawa ang mga ritwal ng tagumpay at pagdiriwang, at niyakap ni Pārvatī si Skanda. Pagkaraan, lumilihis ang usapan: binuksan ni Śiva ang paksa ng pag-aasawa (pāṇigrahaṇa), at tumugon si Skanda sa tindig na jñāna–vairāgya—di-pagkapit, pangkalahatang pagtanaw, at ang pambihira ng kaalamang dapat ingatan. Ipinahayag niya na kapag natanto ang Brahman na sumasaklaw sa lahat, humihinto ang pagkilos para sa yogin; inihambing niya ang isip na madaling kumapit sa isip na pantay at payapa, at itinuring ang kaalaman bilang mapagpasya ngunit napakahirap makamtan. Umalis si Skanda patungong Krauñcaparvata upang magsagawa ng tapas, mantra-japa (bīja na labindalawang pantig), pagpipigil ng mga pandama, at pagdaig sa mga panggambalang dulot ng siddhi. Sa wakas, inaliw ni Śiva si Pārvatī at ipinakilala ang cāturmāsya-māhātmya bilang tagapuksa ng kasalanan; tinapos ni Sūta sa paanyayang magpatuloy sa pakikinig, pinananatili ang diyalogong balangkas ng Purāṇa.
Adhyaya 265
अशून्यशयनव्रतमाहात्म्यवर्णन (The Māhātmya of the Aśūnya-Śayana Vrata)
Inilalahad ng kabanatang ito ang dalawang magkaugnay na pagtuturo. Una, nang itanong ng mga ṛṣi kung paano makasusunod sa maraming tuntunin at panata ang mahihina o maselan ang katawan, itinuro ni Sūta ang Bhīṣma-pañcaka bilang madaling isagawang limang-araw na disiplina sa maliwanag na kalahati ng Kārttika, simula sa Ekādaśī. Kabilang sa paraan ang paglilinis tuwing umaga, mga niyama na nakatuon kay Vāsudeva, pag-aayuno o—kung di kaya—pagpapalit nito sa dāna, pag-aalay ng pagkaing havis sa isang brāhmaṇa, pagsamba kay Hṛṣīkeśa sa anyong Jalāśāyī na may insenso, pabango, naivedya, at pagpupuyat sa gabi; at sa ikaanim na araw, paggalang at pagpapakain sa mga brāhmaṇa at pagtatapos sa sariling pagkain matapos ang mga paunang ritong pañcagavya. Binabanggit din ang mga handog na bulaklak/dahon ayon sa araw (hal. jāti sa Ekādaśī, bilva sa Dvādaśī, at iba pang halamang itinakda hanggang Paurṇamāsī) at ang arghya-mantra para sa Diyos. Ikalawa, hiniling ng mga ṛṣi ang mas pinalawak na ritwal ng Aśūnya-Śayana Vrata, na sinasabing dating isinagawa ni Indra upang kalugdan si Cakrapāṇi. Itinakda ni Sūta ang pagsisimula matapos lumipas ang Śrāvaṇī, sa ikalawang araw, sa ilalim ng nakṣatra na kaugnay ni Viṣṇu, at may paalalang asal: iwasan ang pakikipag-usap sa mga makasalanan/nalugmok/mleccha (bilang hanggahang panlipunan sa teksto). Sa tanghali, maligo at magsuot ng malinis bago sambahin ang Jalāśāyī, at manalangin na huwag mapuksa ang kasaganaan ng tahanan, ang mga ninuno, ang mga apoy na banal, ang mga diyos, at ang pagpapatuloy ng pag-aasawa—isang teolohiyang pang-sambahayan na nakasentro sa pagkakaisa nina Lakṣmī at Viṣṇu at sa mithing “higaan na hindi walang-laman” sa maraming kapanganakan. Ipinagpapatuloy ang panata sa Bhādrapada, Āśvina, at Kārttika na may mga pag-iwas sa pagkain (lalo na sa langis), at tinatapos sa pag-aalay ng higaan na may prutas/kanin at tela, at ginto bilang dakṣiṇā. Ipinapangako ng phalaśruti ang mas dakilang merit para sa nag-aayuno, patuloy na kasiyahan ng Diyos, pag-alis ng naipong kasalanan, at mga biyayang iniuugnay sa kababaihan (paglilinis, katatagan ng isip, at pag-aasawa para sa dalaga); para sa walang pagnanasa, ang bunga ng mga pagpipigil na tulad ng sa Cāturmāsya.
Adhyaya 266
शिवारात्रिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śivarātri)
Binubuksan ng Kabanata 266 sa paghingi ng mga pantas kay Sūta ng talaan ng mahahalagang tīrtha at mga dakilang liṅga na ang darśana ay nagbibigay ng ganap na kabutihang-loob. Ipinakilala ni Sūta ang mga pangunahing liṅga gaya ng Maṅkaṇeśvara at Siddheśvara (at iba pa), at saka itinampok ang bunga ng pagsamba sa Maṅkaṇeśvara, lalo na kapag nilapitan sa pagtalima ng Śivarātri. Itinakda ang Śivarātri bilang gabi ng caturdaśī sa madilim na kalahati ng buwan Māgha; sa gabing iyon, nauunawaan na si Śiva ay “pumapasok” o lumalaganap sa lahat ng liṅga, at may natatanging karangalan sa Maṅkaṇeśvara. Isinalaysay ang pinagmulan sa pamamagitan ni Haring Aśvasena na sumangguni kay Ṛṣi Bhartṛyajña tungkol sa panatang kaunting pagsisikap ngunit malaking gantimpala sa Kali-yuga; inirekomenda ng ṛṣi ang Śivarātri—isang gabing pagpupuyat na ginagawang “di-nasisira” ang dāna, handog, at japa. May paliwanag din sa antas ng mga diyos: humiling ang mga deva ng iisang araw-gabi para sa paglilinis ng tao; pumayag si Śiva na bumaba sa takdang gabing iyon at nagbigay ng maikling hanay ng mantra sa estilo ng pañcavaktra at ng paraan ng pagsamba (mga alay, arghya, paggalang sa isang brāhmaṇa, debosyonal na salaysay, musika at sayaw). Sumunod ang aral: isang magnanakaw ang di-sinasadyang nagising sa puno malapit sa liṅga at nakapagbagsak ng mga dahon; kahit marumi ang layon, nagtipon siya ng bisa ng vrata, nagbunga ng mas mabuting kapanganakan at kalaunan ay pagtatayo ng dambana. Nagtatapos ang kabanata sa pagpupuri sa Śivarātri bilang pinakamataas na tapas at dakilang tagapaglinis, at sa phala ng pagbigkas/pagbasa.
Adhyaya 267
तुलापुरुषदानमाहात्म्यवर्णनम् | Tula-Puruṣa Donation: Procedure and Merit (Siddheśvara Context)
Ang kabanatang ito ay isang paglalahad na teolohikal at pang-ritwal sa loob ng sunod-sunod na pag-uusap. Pinagtitibay ni Sūta ang halaga ng mga pagtalima tulad ng Śivarātri para sa mga naghahangad ng kabutihan sa “dalawang daigdig.” Si Ānarta, matapos marinig ang papuri na kaugnay ng Śivarātri at Maṅkaṇeśvara, ay humihiling ng ganap na salaysay tungkol sa paglitaw ni Siddheśvara. Sumasagot si Bhartṛyajña sa pamamagitan ng pagbibigay-diin sa bunga ng pagdulog at pagkatagpo kay Siddheśvara, kabilang ang tema ng dakilang paghahari (cakravartitva), at inirerekomenda ang Tulā-Puruṣa na pag-aalay (donasyon) bilang pinupuring ritwal. Inilalarawan ang vidhi: pagpili ng mapalad na panahon (mga eklipse, solstisyo, ekwinoks), pagtatayo ng mandapa at mga altar, pagpili ng karapat-dapat na mga Brahmin at wastong pamamahagi ng handog. Itinatayo ang timbangan (tulā) na may mga haliging yari sa itinakdang mapalad na kahoy; tinatawag at sinasamba ang Tulā bilang banal na simulain. Tinitimbang ng nag-aalay ang sarili laban sa ginto, pilak, o ninanais na bagay, at inihahandog ito ayon sa tuntunin kasama ang tubig at linga (sesame). Sa phalaśruti, sinasabi na ang naipong kasalanan ay nalilipol ayon sa sukat ng handog, may pag-iingat laban sa mga pighati, at lalo pang lumalakas ang bisa kapag inialay sa harap ni Siddheśvara—binabanggit pa ang “isang libong ulit.” Nagtatapos ang kabanata sa pagpapatunay na ang kṣetra ay may pinagsamang kabanalan—maraming tīrtha at dambana ang nagtitipon sa iisang lugar—at ang darśana, paghipo, at pagsamba kay Siddheśvara ay nagbibigay ng ganap na kapakinabangan.
Adhyaya 268
पृथ्वीदानमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory and Procedure of the Earth-Gift)
Inilalahad ng Kabanata 268 ang isang masusing pag-uusap: tinanong ni Ānarta si Bhartṛyajña tungkol sa mga sanhi ng karma na nagdudulot ng pandaigdigang paghahari (cakravartitva) at kung paano ito nakakamit. Ipinaliwanag ni Bhartṛyajña na bihira ang tunay na pagkahari at nakasalalay sa kabutihang-loob at merit; ang pinunong may pananampalataya na nag-aalay ng gintong anyo ng Daigdig (hiraṇmayī pṛthvī) sa harap ni Gautameśvara ay nagiging cakravartin, at binanggit ang mga huwarang hari tulad nina Māndhātā, Hariścandra, Bharata, at Kārtavīrya. Pagkatapos ay ibinigay ang detalyadong balangkas ng ritwal: ang modelo ng daigdig ay dapat likhain ayon sa takdang timbang at walang daya sa yaman; inilalarawan ang kosmikong heograpiya sa pamamagitan ng pitong karagatan (asin, katas ng tubo, alak, ghee, yogurt/curd, gatas, at tubig), pitong dvīpa, mahahalagang bundok (Meru at iba pa), at mga pangunahing ilog, lalo na ang Gaṅgā. Itinatakda ang pagtatayo ng maṇḍapa, mga kuṇḍa, mga toraṇa, isang gitnang vedi, at ang pagpapabanal gamit ang pañcagavya at dalisay na tubig, kasama ang mga gawaing may kaugnay na mantra: snāna, pag-aalay ng kasuotan, dhūpa, ārātrika, at pag-aalay ng mga butil. Binibigkas ng nagkakaloob ang mga papuring pahayag na kumikilala sa Daigdig bilang tagapagtaguyod ng sanlibutan at humihiling ng kanyang pagdalo sa sandali ng pag-aalay; saka inililipat ang handog nang sagisag sa tubig (hindi inilalapag sa lupa at hindi rin inilalagay sa kamay ng tatanggap), at pagkatapos ay magalang na pinahihintulutang lumisan at ipinapamahagi sa mga Brahmin. Binibigyang-diin ng phalāśruti ang katatagan ng dinastiya (hindi mawawala ang kaharian), pagkapawi ng kasalanan kahit sa pakikinig lamang, bisa sa maraming kapanganakan kapag isinagawa sa Gautameśvara, at paglapit sa di-nasisirang tahanan ni Viṣṇu; at mahigpit ding ipinagbabawal ang pag-agaw ng lupang naipagkaloob na ng iba.
Adhyaya 269
कपालमोचन-ईश्वर-उत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Kapālamocaneśvara: Origin and Glory of the Skull-Release Lord)
Nagsisimula ang kabanata sa pagpapakilala ni Sūta sa māhātmya ng Kapāleśvara (Kapālamocaneśvara), na nagsasabing ang simpleng pakikinig ay nakapaglilinis. Tinanong ng mga ṛṣi kung sino ang nagtatag kay Kapāleśvara, ano ang bunga ng darśana at pūjā, at paano nagmula at naalis ang brahmahatyā ni Indra; kasama ang wastong paraan ng pag-aalay ng “pāpa-puruṣa” (sagisag na katawan ng kasalanan), at ang mga mantra at kasangkapang kailangan. Ipinaliwanag ni Sūta na si Indra ang nagluklok sa diyos upang makamit ang paglaya mula sa brahmahatyā. Isinalaysay ang pinagmulan: si Vṛtra, na isinilang kay Tvaṣṭṛ, ay pinagpala ni Brahmā ng katayuang tulad ng brāhmaṇa at naging deboto ng mga brāhmaṇa. Sumiklab ang digmaan ng mga deva at dānava; pinayuhan ni Bṛhaspati si Indra na gumamit ng estratehikong panlilinlang, at kalaunan ay inutusan siyang kunin ang mga buto ni Dadhīci upang likhain ang vajra. Nang mapatay ni Indra si Vṛtra (na inilarawang brahma-bhūta), lumitaw ang brahmahatyā bilang pagkawala ng tejas at pagdungis na may baho. Inutusan ni Brahmā si Indra na maligo sa pag-ikot sa mga tīrtha, maghandog ng ginintuang anyo ng katawan bilang pāpa-puruṣa sa isang brāhmaṇa na may mantra, at itatag at sambahin ang kapāla sa Hāṭakeśvara-kṣetra. Naligo si Indra sa Viśvāmitra-hrada; nalaglag ang kapāla, at nagsagawa siya ng pagsamba gamit ang limang mantra na kaugnay ng limang mukha ni Hara, kaya nawala ang karumihan. Tinanggap ng brāhmaṇa na si Vātaka ang ginintuang sagisag ng kasalanan ngunit siya’y pinuna ng lipunan; sa pag-uusap, nilinaw ang etika ng pagtanggap at inihula ang pangmatagalang kapangyarihang ritwal at kasikatan ng pook bilang Kapālamocana. Nagtatapos ang kabanata sa pahayag na ang pakikinig o pagbigkas ng salaysay ay sumisira ng kasalanan, at ang tīrtha ay makapangyarihang tagapag-alis ng brahmahatyā.
Adhyaya 270
पापपिण्डप्रदानविधानवर्णनम् | Procedure for the Donation of the Pāpa-Piṇḍa (Sin-Effigy)
Inilalahad ng Kabanata 270 ang isang masusing pamamaraan ng pag-aalis ng kasalanan (prāyaścitta) para sa taong nakagawa ng pāpa dahil sa kamangmangan, kapabayaan, pagnanasa, o kawalan ng hinog na pag-iisip, at hindi nakagawa ng karaniwang pagsisisi. Humihiling si Ānarta ng paraang wawasak sa demerit at magdudulot ng agarang ginhawa; ipinaliwanag ni Bhartṛyajña ang ritwal ng pag-aalay ng gintong “pāpa-piṇḍa,” isang bukol ng ginto na may bigat na dalawampu’t limang pala. Itinatakda ang ritwal sa apara-pakṣa (kalahating buwan na papaliit) at nangangailangan ng paghahandang may kadalisayan: snāna (pagligong paglilinis), malinis na kasuotan, at pag-aayos ng maṇḍapa/vedi (pabilyon/altar). Isinasagawa ng nag-aalay ang pagsamba ayon sa balangkas ng kosmolohiya, iginagalang ang sunod-sunod na tattva mula sa lupa at mga elemento hanggang sa mga kasangkapang pandama, sa pamamagitan ng mga panawagang parang mantra. Pagkaraan, tinatanggap at pinararangalan ang isang marunong na brāhmaṇa (dalubhasa sa Veda at Vedāṅga): hinuhugasan ang mga paa, inihahandog ang kasuotan at palamuti, at ibinibigay ang kaukulang mūrti/effigy. Sa pormal na mantra ng paglilipat, ipinahahayag na ang dating pāpa ay inilalagak sa inialay na anyo; binibigkas naman ng brāhmaṇa ang mantra ng pagtanggap (pratigraha), saka ibinibigay ang dakṣiṇā at magalang na pinauuwi. Binabanggit ang mga palatandaang nararanasan—paggaan ng katawan, pagdami ng liwanag o ningning, at mabubuting panaginip—at sinasabing maging ang pakikinig sa pamamaraan ay nakapaglilinis. Lalong tumitindi ang bisa sa konteksto ng Kāpāleśvara, at inirerekomenda ang homa na isinasagawa gamit ang Gāyatrī.
Adhyaya 271
Liṅgasaptaka-pratiṣṭhā and Indradyumna’s Fame: The Hāṭakeśvara-kṣetra Narrative (लिङ्गसप्तक-माहात्म्यं तथा इन्द्रद्युम्न-कीर्तिः)
Binubuksan ng Kabanata 271 sa pagsasalaysay ni Sūta tungkol sa “liṅgasaptaka,” ang pitong liṅga na lubhang mapagpala; ang darśana at pagsamba rito ay nagbibigay ng mahabang buhay, pagkalaya sa karamdaman, at pag-alis ng kasalanan. Kabilang sa mga pinangalanang liṅga ang Mārkaṇḍeśvara, Indradyumneśvara, Pāleśvara, Ghaṇṭāśiva, Kalaśeśvara (kaugnay ng Vānareśvara), at Īśāna/Kṣetreśvara. Nakiusap ang mga ṛṣi na ipaliwanag ang pinagmulan: sino ang nagtatag ng bawat liṅga, anong mga ritwal ang dapat gawin, at anong mga handog at dāna ang itinakda. Isinunod ni Sūta ang mahabang halimbawa tungkol kay Haring Indradyumna: bagaman napakarami na niyang yajña at pagkakaloob, nang humina ang kanyang katanyagan sa lupa ay nanganganib ang kanyang kalagayan sa langit; kaya siya’y nagbalik upang buhayin ang kīrti sa pamamagitan ng mga gawaing banal. Upang mapatunayan ang kanyang pagkakakilanlan sa napakahabang panahon, sunod-sunod niyang nilapitan ang mga nilalang at pantas na pambihirang mahaba ang buhay—si Mārkaṇḍeya, isang nilalang na tila tagak (Baka/Nāḍījaṅgha), kuwago (Ulūka), buwitre (Gṛdhra), pagong (Kūrma/Mantharaka), at sa huli ang rishi na si Lomaśa. Ipinaliwanag ng bawat isa na ang kanilang kahabaan ng buhay ay bunga ng debosyong nakatuon kay Śiva (tulad ng pagsamba sa dahon ng bilva at mga ritwal), at ang anyong-hayop ay resulta ng sumpa ng mga ascetic. Nagtapos ang hanay ng mga tagpo sa mga tagubilin na may kaugnayan kina Bhartṛyajña at Saṃvarta, at sa praktikal na lunas: ang pagtatatag ng pitong liṅga sa kṣetra na kaugnay ng Hāṭakeśvara at ang pagsasagawa ng pitong huwarang dāna na gaya ng “kaloob na bundok” (Meru, Kailāsa, Himālaya, Gandhamādana, Suvela, Vindhya, Śṛṅgī) mula sa itinakdang mga materyal. Sa phalaśruti, sinasabi na ang simpleng darśana sa umaga sa pitong liṅga ay nagpapalaya kahit sa di-sinasadyang kasalanan; at ang pagsamba at pagkakaloob ayon sa batas ay nagdudulot ng paglapit kay Śiva (gaṇatva), mahabang ligaya sa langit, at mataas na kapangyarihan sa daigdig sa mga muling pagsilang.
Adhyaya 272
युगस्वरूपवर्णनम् (Description of the Nature of the Yugas and Measures of Time)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong tanong–sagot: itinatanong ng mga pantas ang sukat ng “isang araw” na naunang nabanggit kaugnay ni Īśāna at isang hari, at sumasagot si Sūta sa pamamagitan ng masusing paglalahad ng hagdan-hagdang yunit ng panahon—mula sa pinakamaliit na masisinag na sukat hanggang sa araw–gabi, buwan, panahon, ayana, at taon. Pagkaraan, mula sa pagsukat ng kalendaryo ay lumilipat ito sa aral ng mga yuga: inilalarawan ang Kṛta, Tretā, Dvāpara, at Kali ayon sa bahaging moral (dharma laban sa pāpa), kalagayang panlipunan at etikal, at kulturang ritwal na bunga nito (tulad ng paghahandog at ugnayan nito sa pagkamit ng langit). Ang Kali-yuga ay iginuguhit sa pamamagitan ng talaan ng pagkasira ng asal at lipunan: kasakiman, pagkapoot, pagguho ng pag-aaral at wastong gawi, mga tanda ng kakapusan, at pagbabago sa mga yugto ng buhay. Sa huli, binibigyang-diin ang pag-ikot at pagbabalik (isang darating na Kṛta-yuga) at ang mas malawak na sukat-kosmik na nag-uugnay sa mga panukat na ito sa araw/taon ni Brahmā at sa larawang kosmolohikal ng Śiva–Śakti. Sa kolofon, itinatakda ang kabanata sa Nāgara Khaṇḍa, sa Hāṭakeśvara-kṣetra-māhātmya, at pinapangalanan itong “Yugasvarūpavarṇana”.
Adhyaya 273
युगप्रमाणवर्णनम् (Yuga-Pramāṇa Varṇana) — Description of Cosmic Time Measures
Sa kabanatang ito, si Sūta ay naglahad ng isang teknikal na paliwanag na may diwang teolohikal tungkol sa pramāṇa—mga sukat ng kosmikong panahon—na kaugnay ng yuga, manvantara, at mga tungkulin ng mga diyos gaya ni Śakra (Indra). Inisa-isa ng teksto ang sunud-sunod na mga Śakra at itinakda ang kasalukuyang Śakra bilang “Jāyanta,” kasama ang kasalukuyang Manu na si Vaivasvata. Ipinahihiwatig din ang darating na Śakra na si Bali, na ang paghirang ay inuugnay sa biyaya ni Vāsudeva (Vāsudeva-prasāda) at sa isang naunang pangako tungkol sa pamumuno sa isang susunod na manvantara. Pagkaraan, tinalakay ang pagbilang ng panahon: ang pagtutuos ng oras ni Brahmā at apat na praktikal na panukat—solar (saura), bilang-araw na pangkaraniwan (sāvana), lunar (cāndra), at batay sa mga bituin/nakṣatra (nākṣatra/ārkṣa). Ang mga panahon (lamig-init-ulan), pagsasaka, at malalaking yajña ay umaayon sa solar; ang mga transaksiyong panlipunan at pagpili ng mapalad na oras ay umaayon sa sāvana; ang lunar ay nangangailangan ng dagdag na buwan (adhimāsa); at ang mga pagtutuos sa mga planeta ay nakasalalay sa nakṣatra. Sa huli, may phalaśruti: ang debosyonal na pagbigkas ng mga sukat ng yuga at panahon ay itinuturing na pananggalang, kabilang ang pagkalaya sa takot sa kamatayang wala sa oras.
Adhyaya 274
Durvāsas-स्थापित-त्रिनेत्र-लिङ्गमाहात्म्य (The Glory of the Trinetra Liṅga Established by Durvāsas)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong pag-uusap nina Sūta at mga ṛṣi: una, kinikilala ang isang Śiva-liṅga na “Trinetra” na itinatag ng pantas na si Durvāsas, at saka isinasalaysay ang isang aral hinggil sa asal at ritwal. Isang pinuno ng monasteryo ang palagiang sumasamba sa liṅga ngunit nag-iimpok ng yaman mula sa pakikipagkalakalan, itinatago ang ginto sa nakasusing baul. Isang magnanakaw na si Duḥśīla ang pumasok sa monasteryo sa pagpapanggap na renunciate, tumanggap ng Śaiva dīkṣā, at naghintay ng pagkakataon. Sa isang paglalakbay at paghinto malapit sa banal na ilog Muralā, lalo siyang pinagkatiwalaan ng guru; naiwan sandaling madaling maabot ang baul, kaya ninakaw ni Duḥśīla ang ginto at tumakas. Pagkaraan, nang siya’y naging maybahay na, nakatagpo niya si Durvāsas sa isang pook-paglalakbay at nasaksihan ang debosyon sa harap ng liṅga—sayaw at awit. Ipinaliwanag ni Durvāsas na itinatag niya ang liṅga sapagkat nalulugod si Maheśvara sa ganitong bhakti, at itinuro ang pagsisisi at wastong gawi: pag-aalay ng balat ng itim na usa (kṛṣṇājina), regular na pagbibigay ng linga (sesame) sa sisidlan (tilapātra) na may kasamang ginto, at pagtatapos ng kalahating natayong prāsāda bilang guru-dakṣiṇā, kasama ang handog, bulaklak, at sining ng debosyon. Sa phalaśruti, sinasabi: ang darśana sa buwan ng Chaitra ay nag-aalis ng kasalanan ng isang taon; ang banal na paliligo/ablusyon ay nag-aalis ng kasalanan ng maraming dekada; at ang pagsayaw at pag-awit sa harap ng Diyos ay makapagpapawi ng kasalanan ng buong buhay at magdulot ng kabutihang patungo sa paglaya.
Adhyaya 275
Nimbēśvara–Śākambharī Utpatti Māhātmya (Origin-Glory of Nimbēśvara and Śākambharī)
Isinalaysay ni Sūta ang pinagmulan ng isang banal na pook: si Duḥśīla, bagaman may kapintasan ang asal, ay nagtayo ng dambana ni Śiva sa pangalan ng kanyang guru. Ang templong iyon ay nakilala bilang Nimbēśvara at inilalarawang nasa gawing timog. Sa matinding bhakti at sa pag-alaala sa mga paa ng guru, isinagawa niya ang pagtatatag at paglalagay ng pundasyon nang may taimtim na debosyon. Ang kanyang asawa, na naaalala bilang Śākambharī, ay nagluklok ng larawan ni Durgā na may sariling pangalan, kaya nabuo ang magkapares na sagradong pook ng Śiva–Diyosa. Inilalaan ng mag-asawa ang natitirang yaman para sa pūjā at inihahandog sa mga diyos at sa mga Brahmin, at pagkatapos ay namuhay sa limos. Nang mamatay si Duḥśīla, si Śākambharī na may matatag at di-natitinag na isip ay pumasok sa apoy ng libing habang yakap ang kanyang katawan (bilang halimbawa ng pananampalatayang katapatan, hindi bilang utos na legal). Kapwa sila inilarawang umaakyat sa langit sakay ng sasakyang makalangit na may kasamang mararangal na apsara. Sa phalaśruti, sinasabing ang magbabasa ng “napakahusay” na salaysay na ito ay mapapalaya sa mga kasalanang nagawa dahil sa kamangmangan, na nagtuturo sa kapangyarihan ng debosyon, pagkakaloob, at ugnay sa banal na lugar.
Adhyaya 276
एकादशरुद्रोत्पत्ति-वर्णनम् | Origin Account of the Eleven Rudras (at Hāṭakeśvara-kṣetra)
Ang kabanatang ito ay isang diyalogong paglilinaw. Itinatanong ng mga ṛṣi: kung iisa lamang ang Rudra ayon sa tradisyon (si Gaurī ang kabiyak at si Skanda ang anak), paano nagiging labing-isa ang mga Rudra? Pinagtitibay ni Sūta ang kaisahan ni Rudra at ipinaliliwanag na sa isang tiyak na pagkakataon ay nagpakita Siya sa maraming anyo. Sa salaysay na nakapaloob sa Vārāṇasī, nanata ang mga ascetic na makamit ang unang darśana kay Hāṭakeśvara; dito sumibol ang tunggalian at isang tuntunin: ang hindi unang makakita ang magdadala ng “kasalanang bunga ng pagod” na pinagsasaluhan ng lahat. Nakita ni Śiva ang diwa ng paligsahan ngunit pinarangalan ang debosyon; lumitaw Siya mula sa ilalim ng lupa sa pamamagitan ng isang bukana ng nāga at nag-anyong labing-isa, may mga tanda—may hawak na triśūla, may tatlong mata, at may kaparda na ayos ng buhok. Nagpatirapa ang mga ascetic at umawit ng mga papuri sa mga Rudra na kaugnay ng mga direksiyon ng kosmos at kapangyarihang panangga. Ipinahayag ni Śiva na Siya ay “labing-isang anyo” at nagkaloob ng biyaya. Hiniling ng mga ascetic na manatili Siya sa Hāṭakeśvara-kṣetra bilang labing-isang mūrti, isang pook na “lahat-ng-tīrtha”; pumayag Siya, at sinabi ring may isang anyo na nananatili sa Kailāsa. Itinatag Niya ang paraan ng pagsamba: maligo sa Viśvāmitra-hrada, parangalan ang mga mūrti ayon sa kanilang mga pangalan, at unawain na ang pagsamba rito ay nagpaparami ng merit. Sa phalaśruti, binanggit ang mga bunga—pag-angat espirituwal, kasaganaan para sa dukha, supling para sa walang anak, kagalingan para sa maysakit, at tagumpay laban sa kaaway—lalo pang tumitindi para sa mga inisyado na sumusunod sa disiplina ng paliligo sa abo, at kahit munting handog na may ṣaḍakṣara mantra ay nagdudulot ng dakilang bisa. Nagtatapos ang kabanata sa pagpapatunay na ang labing-isang Rudra ay mga katawaning anyo ni Mahādeva, at sa pagtukoy ng panahong higit na mabisa: buwan ng Caitra, maliwanag na kalahati, ika-14 na araw.
Adhyaya 277
एकादशरुद्रसमीपे दानमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Donations in the Presence of the Eleven Rudras)
Ang kabanatang ito ay isang diskursong teolohikal na nasa anyong tanong at sagot. Tinanong ng mga rishi ang tagapagsalaysay kung alin ang labing-isang pagtatalaga na kaugnay ng mga Brahmana sa Vārāṇasī, na inilarawan bilang pangkat na labing-isa na nakaugnay kay Rudra. Ibinilang ng tagapagsalaysay ang mga pangalan—Mṛgavyādha, Sarvajña, Nindita, Mahāyaśas, Ajāikapād, Ahirbudhnya, Pinākī, Paraṃtapa, Dahana, Īśvara, at Kapālī—at sinabi na ang mga ito’y mga anyo ni Rudra na itinalaga ni Hari. Pagkaraan, humingi ang mga rishi ng patnubay tungkol sa nararapat na dāna (banal na pag-aalay) at sa japa na nabanggit noon. Itinakda ng tagapagsalaysay ang isang maayos na paraan ng pag-aalay: ang mga “nakikitang tunay” na baka (pratyakṣā dhenu) ay ibibigay nang sunud-sunod, at bawat isa’y inuugnay sa isang uri ng handog ayon sa pinagmulan—tulad ng jaggery, mantikilya, ghee, ginto, asin, rasa/matamis na katas, pagkain, at tubig. Nagtatapos ang kabanata sa phalāśruti: ang nag-aalay ng mga handog na ito ay magiging cakravartin (pangkalahatang hari), at binibigyang-diin na ang handog na inihahain malapit sa banal na presensya ay higit ang bisa; kung hindi makapag-aalay ng lahat, maghandog man lamang ng isang baka nang may pagsisikap, na iniuukol para sa lahat ng Rudra.
Adhyaya 278
द्वादशार्कोत्पत्तिरत्नादित्योत्पत्तिमाहात्म्ये याज्ञवल्क्यवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of the Twelve Suns and the Ratnāditya: Account of Yājñavalkya)
Sa Kabanata 278, sa anyong diyalogo, ipinaliwanag ni Sūta sa mga ṛṣi kung bakit, bagaman iisa ang araw na nakikita sa langit, labindalawang anyong solar ang itinatag sa ritwal sa Hāṭakeśvara-kṣetra. Iniuugnay ang mga paglalagak na ito sa pagpapabanal (abhiṣeka) ni Yājñavalkya, at isinasalaysay ang sunod-sunod na pangyayari hinggil sa pagbaba ni Brahmā dahil sa sumpa ni Sāvitrī, na nagbunga ng mga tensiyong pang-etika tungkol sa kaayusan ng pag-aasawa at wastong asal sa mga ritwal. Pagkaraan, tumuon ang salaysay sa alitan ni Yājñavalkya at ng kanyang guro na si Śākalya: ang paulit-ulit na pakiusap ng hari para sa mga ritong śānti ay humantong sa kawalang-galang, pagtanggi, at pagtatalong guro–alagad, hanggang sa mapilitang “ilabas” ni Yājñavalkya ang natutunang kaalaman—isang sagisag ng pagtalikod sa dating turo. Upang maibalik ang kanyang katayuan, nagsagawa siya ng mahigpit na debosyon kay Sūrya: lumikha at nagluklok ng labindalawang mūrti ng araw, pinangalanan ayon sa kanonikong talaan, at sinamba sa pamamagitan ng mga handog. Nagpakita si Sūrya, nagkaloob ng biyaya, at muling naghatid ng kaalamang Veda sa pambihirang paraan (pagkatuto sa tainga ng kabayong solar), kaya muling pinagtibay ang kakayahan ni Yājñavalkya. Sa wakas, itinatag ang tradisyon ng pagtuturo, inilahad ang gantimpala ng paglalakbay-dambana (paglaya sa kasalanan, pag-angat, at mokṣa para sa bumibigkas at nagpapaliwanag), at itinampok na ang darśana tuwing Linggo ay lalo pang mabisa.
Adhyaya 279
पुराणश्रवणमाहात्म्यवर्णन (Glorification of Listening to the Purāṇa)
Inilalahad sa Adhyāya na ito ang pangteolohiyang paliwanag ni Sūta upang itatag ang awtoridad ng Skanda Purāṇa sa pamamagitan ng linya ng pagpapasa (paramparā): itinuro ni Skanda ang Purāṇa kay Bhṛgu (itinuturing na anak ni Brahmā), at mula roon ay naipasa kina Angiras, Cyavana, at Ṛcīka. Ipinakikita ang ganitong pagmamana ng aral bilang huwaran ng banal na tradisyong tinanggap at iningatan. Pagkaraan, lumilipat ang kabanata sa phalaśruti o pahayag ng bunga: ang pakikinig sa Skanda Purāṇa sa kapulungan ng mga matutuwid ay sinasabing nag-aalis ng naipong dungis ng kasalanan, nagpapahaba ng buhay, at nagdudulot ng kaginhawahan sa iba’t ibang kalagayan ng tao. Itinatangi ang Hāṭakeśvara-kṣetra māhātmya bilang may di-masukat na kabutihang-loob; at ang pagbibigay ng dharma-māhātmya na ito sa isang brāhmaṇa ay nagbubunga ng mahabang gantimpala sa langit. Binabanggit din ang mga praktikal na biyaya—mga anak, yaman, mabuting kapalaran sa pag-aasawa, muling pagkikita ng mga kamag-anak, at tagumpay ng hari—at nagtatapos sa aral na ang paggalang sa tagapagsalaysay/guro ay katumbas ng paggalang kina Brahmā, Viṣṇu, at Rudra. Dahil kahit munting pagtuturo ay di masuklian ng materyal na bagay, nararapat suportahan ang guro sa karaniwang handog at pag-aasikaso; at ang pakikinig mismo ay itinuturing na nagbibigay ng bunga ng lahat ng tīrtha at nagpapatahimik sa kasalanang mula sa maraming kapanganakan.
FAQs about Tirtha Mahatmya
The place is presented as an ascetic forest in Ānarta where a crisis triggered by the falling of Śiva’s liṅga becomes the basis for establishing liṅga worship as uniquely authoritative; the site’s “glory” lies in being a setting where cosmic disorder is resolved through proper devotion and reinstatement of the liṅga.
Merit is framed through devotional correctness: sustained, faith-filled liṅga-pūjā (including tri-kāla worship) is said to lead to elevated spiritual outcomes (“parā gati”), and the act of honoring the liṅga is treated as honoring the triad of Śiva, Viṣṇu, and Brahmā.
The core legend is Śiva’s wandering after Satī’s separation, the ascetics’ curse causing the liṅga to fall into the earth and enter Pātāla, the ensuing cosmic omens, and the devas’ intervention culminating in the installation and worship of a golden liṅga named Hāṭakeśvara.