Adhyaya 102
Isinalaysay ni Sūta ang pangyayaring naganap habang si Rāma ay naglalakbay pabalik sa kanyang tahanan sakay ng Puṣpaka-vimāna. Biglang tumigil at hindi na umusad ang karwaheng panghimpapawid, kaya nagtanong si Rāma at inutusan si Hanūmān (Vāyusuta) na magsiyasat. Iniulat ni Hanūmān na sa ibaba mismo ay naroon ang mapalad na kṣetra ng Hāṭakeśvara, pook na sinasabing kinaroroonan ni Brahmā at tinitirhan ng mga banal na pangkat—mga Āditya, Vasu, Rudra, Aśvin, at iba pang nilalang na siddha; dahil sa siksik na kabanalan nito, hindi makalampas ang Puṣpaka. Bumaba si Rāma kasama ang mga vānarā at rākṣasa, siniyasat ang mga tīrtha at mga dambana, naligo (may banggit sa isang kuṇḍa na nagbibigay-katuparan ng hiling), nagsagawa ng mga ritwal ng paglilinis at mga handog para sa mga ninuno, at nagmuni-muni sa pambihirang bisa ng kṣetra. Nagpasya siyang magtatag ng isang liṅga ayon sa naunang halimbawa na iniuugnay kay Keśava, at upang gunitain si Lakṣmaṇa na inilarawang umakyat sa langit; ninais din niya ang isang nakikitang mapalad na anyo kasama si Sītā. Itinayo ni Rāma nang may debosyon ang limang prasāda, at ang iba ay nagtatag din ng kani-kanilang liṅga. Sa phalaśruti, sinasabi na ang palagiang darśana tuwing umaga ay nagdudulot ng bunga na katulad ng pakikinig sa Rāmāyaṇa, at ang pagbigkas ng mga gawa ni Rāma sa Aṣṭamī at Caturdaśī ay may gantimpalang maihahambing sa Aśvamedha. Pinag-iisa ng kabanata ang banal na heograpiya, lohika ng pagtatatag ng templo, ritwal na pagsasagawa, at aral ng kabutihang-loob sa isang mapagtuturong alamat.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । संप्रस्थितस्य रामस्य स्वकीयं सदनं प्रति । यदाश्चर्यमभून्मार्गे श्रूयतां द्विजसत्तमाः
Sinabi ni Sūta: Nang si Rāma ay maglakbay patungo sa sarili niyang tahanan, may naganap na kababalaghan sa daan. Pakinggan ninyo, O pinakamainam sa mga dwija (dalawang ulit na isinilang).
Verse 2
नभोमार्गेण गच्छत्तद्विमानं पुष्पकं द्विजाः । अकस्मादेव सञ्जातं निश्चलं चित्रकृन्नृणाम्
O mga brāhmaṇa, habang lumilipad sa landas ng langit ang vimāna na Puṣpaka, bigla itong tumigil at nanatiling di-gumagalaw—isang kagila-gilalas na tanawin para sa mga tao.
Verse 3
अथ तन्निश्चलं दृष्ट्वा पुष्पकं गगनांगणे । रामो वायुसुतस्येदं वचनं प्राह विस्मयात्
Pagkaraan, nang makita ni Rāma na ang Puṣpaka ay nakatigil sa kalawakan ng langit, siya’y namangha at nagsalita ng ganitong mga salita sa anak ni Vāyu (Hanumān).
Verse 4
त्वं गत्वा मारुते शीघ्रं भूमिं जानीहि कारणम् । किमेतत्पुष्पकं व्योम्नि निश्चलत्वमुपागतम्
Humayo ka agad, O Māruti, at alamin sa lupa ang sanhi: bakit ang Puṣpaka sa kalangitan ay naging hindi gumagalaw?
Verse 5
कदाचिद्धार्यते नास्य गतिः कुत्रापि केनचित् । ब्रह्मदृष्टिप्रसूतस्य पुष्पकस्य महात्मनः
Kailanman, saanman, walang sinumang nakapipigil sa paggalaw nito—yaong dakilang Puṣpaka na isinilang mula sa pananaw ni Brahmā.
Verse 6
बाढमित्येव स प्रोच्य हनूमान्धरणीतलम् । गत्वा शीघ्रं पुनः प्राह प्रणिपत्य रघूत्तमम्
Sa pagsasabing, “Gayon nga,” si Hanumān ay mabilis na bumaba sa lupa; at pagbalik, matapos magpatirapa kay Raghūttama (Rāma), muli siyang nagsalita.
Verse 7
अत्रास्याधः शुभं क्षेत्रं हाटकेश्वर संज्ञितम् । यत्र साक्षाज्जगत्कर्ता स्वयं ब्रह्मा व्यवस्थितः
Sa ilalim nito ay may mapalad na banal na pook na tinatawag na Hāṭakeśvara, kung saan si Brahmā mismo—ang tuwirang lumikha ng daigdig—ay nananahan.
Verse 8
आदित्या वसवो रुद्रा देववैद्यौ तथाश्विनौ । तत्र तिष्ठन्ति ते सर्वे तथान्ये सिद्धकिन्नराः
Doon nananahan ang mga Āditya, mga Vasu, mga Rudra, at ang dalawang Aśvin—mga manggagamot ng mga deva—kasama rin ang iba pang Siddha at Kinnara.
Verse 9
एतस्मात्कारणान्नैतदतिक्रामति पुष्पकम् । तत्क्षेत्रं निश्चलीभूतं सत्यमेतन्मयोदितम्
Dahil dito, ang Puṣpaka ay hindi lumalampas pa rito. Sa ibabaw ng kṣetra na iyon, ito’y tumitigil at nananahimik—ito ang katotohanang aking ipinahayag.
Verse 11
सर्वैस्तैर्वानरैः सार्धं राक्षसैश्च पृथग्विधैः । अवतीर्य ततो हृष्टस्तस्मिन्क्षेत्रे समन्ततः
Pagkaraan, bumaba siya roon kasama ang lahat ng Vānara at ang sari-saring uri ng Rākṣasa. At siya’y nagalak sa buong paligid ng banal na kṣetra.
Verse 12
तीर्थमालोकयामास पुण्यान्यायतनानि च । ततो विलोकयामास पितामहविनिर्मिताम् । चामुण्डां तत्र च स्नात्वा कुण्डे कामप्रदायिनि
Namataan niya ang banal na tīrtha at ang mga sagradong dambanang hitik sa kabutihan. Pagkaraan, minasdan niya si Cāmuṇḍā na sinasabing itinatag ng Pitāmaha (Brahmā); at matapos maligo sa kuṇḍa na nagbibigay-katuparan ng ninanais, isinagawa niya ang paglilinis na ritwal ng tīrtha.
Verse 13
ततो विलोकयामास पित्रा तस्य विनिर्मितम् । रामः स्वमिव देवेशं दृष्ट्वा देवं चतुर्भुजम्
Pagkaraan, minasdan ni Rāma ang Panginoon ng mga diyos, ang nagniningning na may apat na bisig, na sinasabing itinatag ng kanyang ama. Nang makita ang banal na anyong iyon, iginalang at sinamba niya Siya na parang sariling piniling Panginoon.
Verse 14
राजवाप्यां शुचिर्भूत्वा स्नात्वा तर्प्य निजान्पितॄन् । ततश्च चिन्तयामास क्षेत्रे त्र बहुपुण्यदे
Nang maging dalisay, naligo siya sa Rājavāpī (maharlikang tangke) at naghandog ng tarpana upang bigyang-lugod ang kanyang mga ninuno. Pagkaraan, siya’y nagmuni-muni sa kṣetra na lubhang mapagkaloob ng dakilang kabutihan.
Verse 15
लिंगं संस्थापयाम्येव यद्वत्तातेन केशवः । तथा मे दयितो भ्राता लक्ष्मणो दिवमाश्रितः
“Tunay na itatatag ko ang liṅga—gaya ng pagtatatag ng aking ama kay Keśava. At ang minamahal kong kapatid na si Lakṣmaṇa ay ngayo’y napasa-langit na.”
Verse 16
यस्तस्य नामनिर्दिष्टं लिंगं संस्थापयाम्यहम् । तं चापि मूर्तिमंतं च सीतया सहितं शुभम् । क्षेत्रे मेध्यतमे चात्र तथात्मानं दृषन्मयम्
“Itatatag ko ang liṅga na yaon, na tinukoy sa mismong pangalan niya. At dito, sa pinakabanal na kṣetra na ito, itatayo ko rin ang mapalad na anyong-sambahan na may katawan—kasama si Sītā—at gayundin ang aking sariling anyo na inukit sa bato.”
Verse 17
एवं स निश्चयं कृत्वा प्रासादानां च पंचकम् । स्थापयामास सद्भक्त्या रामः शस्त्रभृतां वरः
Sa gayong pasiya, si Rāma—ang pinakadakila sa mga may tangan ng sandata—ay nagtatag, sa tapat na debosyon, ng limang templo.
Verse 18
ततस्ते वानराः सर्वे राक्षसाश्च विशेषतः । लिंगानि स्थापयामासुः स्वानिस्वानि पृथक्पृथक्
Pagkaraan, ang lahat ng Vānara—at lalo na ang mga Rākṣasa—ay bawat isa’y hiwa-hiwalay na nagtatag ng kani-kanilang liṅga.
Verse 19
तत्रैव सुचिरं कालं स्थितास्ते श्रद्धयाऽन्विताः । ततो जग्मुरयोध्यायां विमानवरमाश्रिताः
Doon din sila nanatili nang matagal, puspos ng pananampalataya; at pagkaraan, nang makasakay sa isang dakilang vimāna, sila’y nagtungo sa Ayodhyā.
Verse 20
एतद्वः सर्वमाख्यातं यथा रामेश्वरो महान् । लक्ष्मणेश्वरसंयुक्तस्तस्मिंस्तीर्थे सुशोभने
Ang lahat ng ito ay naisalaysay na sa inyo—kung paanong ang dakilang Rāmeśvara, kaisa ni Lakṣmaṇeśvara, ay nagniningning sa marilag na tīrtha na yaon.
Verse 21
यस्तौ प्रातः समुत्थाय सदा पश्यति मानवः । स कृत्स्नं फलमाप्नोति श्रुते रामायणेऽत्र यत्
Sinumang bumangon sa bukang-liwayway at palagiang tumitingin nang may pagsamba sa dalawang iyon, siya’y nagkakamit ng ganap na bunga na ipinahayag dito sa pakikinig sa Rāmāyaṇa.
Verse 22
अथाष्टम्यां चतुर्दश्यां यो रामचरितं पठेत् । तदग्रे वाजिमेधस्य स कृत्स्नं लभते फलम्
Sinumang bumibigkas ng banal na salaysay ni Rāma sa ika-walo at ika-labing-apat na araw ng buwan, nagkakamit siya nang ganap ng gantimpalang tulad ng sa handog na Aśvamedha.
Verse 102
सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कौतूहलसमवितः । पुष्पकं प्रेरयामास तत्क्षेत्रं प्रति राघवः
Wika ni Sūta: Nang marinig ang mga salitang iyon, si Rāghava, puspos ng paghanga at pananabik, ay pinakilos ang sasakyang panghimpapawid na Puṣpaka patungo sa banal na kṣetra.