Adhyaya 100

Verse 1

सूत उवाच । एवं भुक्त्वा स विप्रर्षिर्वांछया राममंदिरे । दत्ताशीर्निर्गतः पश्चादामंत्र्य रघुनंदनम्

Sinabi ni Sūta: Sa gayon, matapos kumain nang ayon sa kanyang nais sa templo ni Rāma, ang brahmanang pantas ay nagkaloob ng pagpapala at saka umalis, matapos magpaalam kay Raghunandana (Rāma).

Verse 2

अथ याते मुनौ तस्मिन्दुर्वाससि तदंतिकात् । लक्ष्मणः खङ्गमादाय रामदेवमुवाच ह

Nang makaalis na mula roon ang muning si Durvāsā, kinuha ni Lakṣmaṇa ang espada at nagsalita sa Panginoong Rāma.

Verse 3

एतत्खङ्गं गृहीत्वाशु मां प्रभो विनिपातय । येन ते स्यादृतं वाक्यं प्रतिज्ञातं च यत्पुरा

“Kunin mo ang espadang ito at agad mo akong pabagsakin, O Panginoon—upang manatiling totoo ang iyong salita, at upang matupad ang pangakong iyong binitiwan noon pa man.”

Verse 4

ततो रामश्चिरात्स्मृत्वा तां प्रतिज्ञां स्वयं कृताम् । वधार्थं संप्रविष्टस्य समीपे पुरुषस्य च

Pagkaraan, si Rama, matapos ang ilang panahon, ay naalala ang panatang siya mismo ang gumawa: na sinumang pumasok sa kanyang harapan na may layuning mapatay ay tunay na papatayin.

Verse 5

ततोऽतिचिंतयामास व्याकुलेनांतरात्मना । बाष्पव्याकुलनेत्रश्च निःष्वसन्पन्नगो यथा

Pagkatapos ay napalalim ang kanyang pagninilay, nababagabag ang kalooban; ang kanyang mga mata’y nalilito sa luha, at siya’y bumuntong-hininga na parang ahas.

Verse 6

तं दीनवदनं दृष्ट्वा निःष्वसंतं मुहुर्मुहुः । भूयः प्रोवाच सौमित्रिर्विनयावनतः स्थितः

Nang makita siyang may mukhang dalamhati at paulit-ulit na bumubuntong-hininga, si Saumitrī (Lakṣmaṇa), na nakatayo nang may mapagkumbabang paggalang, ay muling nagsalita.

Verse 7

एष एव परो धर्मो भूपतीनां विशेषतः । यथात्मीयं वचस्तथ्यं क्रियते निर्विकल्पितम्

Ito nga ang pinakamataas na dharma, lalo na para sa mga hari: na ang sariling salita, kapag ibinigay bilang katotohanan, ay isinasakatuparan nang walang pag-aalinlangan o ibang pagpipilian.

Verse 9

तस्मात्त्वया प्रभो प्रोक्तं स्वयमेव ममाग्रतः । तस्यैव देवदूतस्य तारनादेन कोपतः

Kaya nga, O panginoon, ikaw mismo ang nagsabi nito sa harap ko—tungkol sa sugo ng mga diyos na iyon—na ang matalim niyang sigaw sa galit ang siyang nagpasimula ng mga pangyayaring ito.

Verse 10

तदहं चागतस्तात भयाद्दुर्वाससो मुनेः । निषिद्धोऽपि त्वयातीव तस्माच्छीघ्रं तु घातय

Kaya ako’y dumating, minamahal, dahil sa takot sa pantas na si Durvāsas. Bagama’t mariin mo itong ipinagbawal, kaya’t hampasin (ako) nang madali.

Verse 11

ततः संमंत्र्य सुचिरं मंत्रिभिः सहितो नृपः । ब्राह्मणैर्धर्मशास्त्रज्ञैस्तथान्यैर्वेदपारगैः

Pagkaraan, ang hari, kasama ang kanyang mga ministro, ay nagmuni-muni nang matagal kasama ng mga brāhmaṇa na bihasa sa Dharmaśāstra, at ng iba pang ganap na nakaaalam ng mga Veda.

Verse 12

प्रोवाच लक्ष्मणं पश्चाद्विनयावनतं स्थितम् । वाष्पक्लिन्नमुखो रामो गद्गदं निःश्वसन्मुहुः

Pagkaraan, nagsalita si Rāma kay Lakṣmaṇa na nakatayo nang nakayuko sa pagpapakumbaba. Basâ sa luha ang mukha ni Rāma, nabubulol ang tinig, at paulit-ulit siyang napabuntong-hininga.

Verse 13

व्रज लक्ष्मण मुक्तस्त्वं मया देशातरं द्रुतम् । त्यागो वाथ वधो वाथ साधूनामुभयं समम्

Humayo ka, Lakṣmaṇa—pinalaya na kita—mabilis sa ibang lupain. Para sa mga banal, maging pagtalikod man o kamatayan, kapwa’y magkatulad alang-alang sa dharma.

Verse 14

न मया दर्शनं भूयस्तव कार्यं कथंचन । न स्थातव्यं च देशेऽपि यदि मे वांछसि प्रियम्

Huwag mong hangaring makita pa kita muli sa anumang paraan. At huwag ka ring manatili kahit sa lupaing ito—kung ninanais mo ang bagay na mahal sa akin.

Verse 15

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रणिपत्य ततः परम् । निर्ययौ नगरात्तस्मात्तत्क्षणादेव लक्ष्मणः

Nang marinig ang kanyang mga salita, si Lakṣmaṇa ay yumukod na may paggalang, at agad na umalis sa lungsod na iyon sa mismong sandaling yaon.

Verse 16

अकृत्वापि समालापं केनचिन्निजमंदिरे । मात्रा वा भार्यया वाथ सुतेन सुहृदाथवा

Nang hindi man lamang nakipag-usap kaninuman sa sarili niyang tahanan—sa ina man, o sa asawa, o sa anak, o maging sa kaibigan—

Verse 17

ततोऽसौ सरयूं गत्वाऽवगाह्याथ च तज्जलम् । शुचिर्भूत्वा निविष्टोथ तत्तीरे विजने शुभे

Pagkaraan, nagtungo siya sa Sarayū, lumusong at naligo sa kanyang tubig; at nang maging dalisay, umupo siya sa mapalad at tahimik na pampang ng ilog.

Verse 18

पद्मासनं विधायाथ न्यस्यात्मानं तथात्मनि । ब्रह्मद्वारेण तं पश्चात्तेजोरूपं व्यसर्जयत्

Pagkatapos, umupo siya sa padmāsana, itinatag ang sarili sa Sarili; at saka niya pinalaya ang maningning na hininga-buhay sa pamamagitan ng Brahma-dvāra sa tuktok ng ulo.

Verse 19

अथ तद्राघवो दृष्ट्वा महत्तेजो वियद्गतम् । विस्मयेन समायुक्तोऽचिन्तयत्किमिदं ततः

Nang makita ni Rāghava ang dakilang liwanag na umaakyat sa langit, napuno siya ng pagkamangha at naisip, “Ano nga ba ito?”

Verse 20

अथ मर्त्ये परित्यक्ते तेजसा तेन तत्क्षणात् । वैष्णवेन तुरीयेण भागेन द्विजसत्तमाः

Sa mismong sandaling iyon, nang iwan ng liwanag na yaon ang kalagayang mortal—O pinakamainam sa mga dvija—sa pamamagitan ng ikaapat na bahagi na ukol kay Viṣṇu (ang banal na bahagi), siya’y lumampas sa daigdig ng tao.

Verse 21

पपात भूतले कायं काष्ठलोष्टोपमं द्रुतम् । लक्ष्मणस्य गतश्रीकं सरय्वाः पुलिने शुभे

Agad-agad, ang katawan ni Lakṣmaṇa—na nawalan ng ningning—ay bumagsak sa lupa na parang piraso ng kahoy o tipak ng lupa, sa mapalad na pampang-buhangin ng Sarayū.

Verse 22

ततस्तु राघवः श्रुत्वा लक्ष्मणं गतजीवितम् । पतितं सरितस्तीरे विललाप सुदुःखितः

Pagkaraan, si Rāghava, nang marinig na pumanaw na ang buhay ni Lakṣmaṇa at siya’y bumagsak sa pampang ng ilog, ay nanaghoy sa matinding dalamhati.

Verse 23

स्वयं गत्वा तमुद्देशं सामात्यः ससुहृज्जनः । लक्ष्मणं पतितं दृष्ट्वा करुणं पर्यदेवयत्

Siya mismo’y nagtungo sa pook na iyon, kasama ang mga ministro at mga kaibigan; nang makita si Lakṣmaṇa na nakabagsak, siya’y tumangis nang may habag.

Verse 24

हा वत्स मां परित्यज्य किं त्वं संप्रस्थितो दिवम् । प्राणेष्टं भ्रातरं श्रेष्ठं सदा तव मते स्थितम्

“Ay, mahal kong kapatid! Iniwan mo ako—bakit ka naglakbay patungong langit? O pinakamainam sa mga kapatid—minamahal na gaya ng aking buhay—na laging matatag sa iyong pasiya!”

Verse 25

तस्मिन्नपि महारण्ये गच्छमानः पुरादहम् । । अपि संधार्यमाणेन अनुयातस्त्वया तदा

Kahit sa dakilang gubat na iyon, nang ako’y lumisan mula sa lungsod, sinundan mo ako noon—tinitiis ang hirap at inaalalayan ako.

Verse 26

संप्राप्तेऽपि कबंधाख्ये राक्षसे बलवत्तरे । त्वया रात्रिमुखे घोरे सभार्योऽहं प्ररक्षितः

Kahit nang humarap sa amin ang makapangyarihang rākṣasa na si Kabandha, sa nakapanghihilakbot na pagsapit ng gabi, ikaw ang nag-ingat sa akin—kasama ang aking asawa.

Verse 28

येन शूर्पणखा ध्वस्ता राक्षसी सा च दारुणा । लीलयापि ममादेशात्सोयमेवंविधः स्थितः

Sa kapangyarihan ng sinuman, si Śūrpaṇakhā—ang mabagsik na rākṣasī—ay napuksa; ngayo’y narito siya sa ganitong kalagayan, bagama’t ginawa na tila paglalaro lamang, sa aking utos.

Verse 29

यद्बाहुबलमाश्रित्य मया ध्वस्ता निशाचराः । सोऽयं निपतितः शेते मम भ्राता ह्यनाथवत् ।

Sa lakas ng bisig ng sinuman ako’y nakapuksa sa mga kaaway na gumagala sa gabi—ang kapatid kong ito ngayon ay nakahandusay, na wari’y walang kanlungan.

Verse 30

हा वत्स क्व गतो मां त्वं विमुच्य भ्रातरं निजम् । ज्येष्ठं प्राणसमं किं ते स्नेहोऽद्य विगतः क्वचित्

Ay, mahal kong anak! Saan ka nagtungo, iniwan mo ako—ang sarili mong kapatid, ang nakatatandang kasinghalaga ng buhay? Naglaho ba ngayon ang iyong pag-ibig, at saan napunta?

Verse 31

सूत उवाच । एवं बहुविधान्कृत्वा प्रलापान्रघुनन्दनः । मातृभिः सहितो दीनः शोकेन महतान्वितः

Sinabi ni Sūta: “Pagkaraang magbigkas ng maraming ganitong panaghoy, si Raghunandana—lugmok sa dalamhati—ay nanatiling kasama ng mga ina, nababalot ng matinding pighati.”

Verse 32

ततस्ते मंत्रिणस्तस्य प्रोचुस्तं वीक्ष्य दुःखितम् । विलपंतं रघुश्रेष्ठं स्त्रीजनेन समन्वितम्

Pagkaraan, ang mga ministro niya, nang makita siyang lugmok sa dalamhati—ang pinakadakila sa angkan ni Raghu, humahagulgol at napapaligiran ng mga kababaihan—ay lumapit at nagsalita ng payo.

Verse 33

मंत्रिण ऊचुः । मा शोकं कुरु राजेन्द्र यथान्यः प्राकृतः स्थितः । कुरुष्व च यथेदं स्यात्सांप्रतं चौर्ध्वदैहिकम्

Sinabi ng mga ministro: “O panginoon ng mga hari, huwag magdalamhati na gaya ng karaniwang tao. Kumilos ngayon upang maisagawa nang wasto ang mga ritwal pagkatapos ng libing (ūrdhvadaihika).”

Verse 34

नष्टं मृतमतीतं च ये शोचन्ति कुबुद्धयः । धीराणां तु पुरा राजन्नष्टं नष्टं मृतं मृतम्

“Ang may mababang unawa ay nagluluksa sa nawala, sa namatay, at sa lumipas. Ngunit para sa matatag, O hari, ang nawala ay nawala na, at ang namatay ay namatay na.”

Verse 35

एवं ते मन्त्रिणः प्रोच्य ततस्तस्य कलेवरम् । लक्ष्मणस्य विलप्यौच्चैश्चन्दनोशीरकुंकुमैः

Pagkasabi nito, ang mga ministro ay saka, habang malakas na nananaghoy, inasikaso ang katawan ni Lakṣmaṇa, pinahiran ng sandalwood, uśīra, at kuṅkuma.

Verse 36

कर्पूरागुरुमिश्रैश्च तथान्यैः सुसुगन्धिभिः । परिवेष्ट्य शुभैर्वस्त्रैः पुष्पैः संभूष्य शोभनैः

Hinaluan nila ng kampor at aguru, kasama ng iba pang mababangong samyo; binalot nila (ang katawan) sa mapalad na kasuotan at pinalamutian ng maririkit na bulaklak.

Verse 37

चन्दनागुरुकाष्ठैश्च चितिं कृत्वा सुविस्तराम् । न्यदधुस्तस्य तद्गात्रं तत्र दक्षिणदिङ्मुखम्

Gumawa sila ng malapad na pyre ng pagsusunog (citi) mula sa kahoy na sandal at kahoy na aguru; saka nila inilagay roon ang kanyang katawan, na ang mukha’y nakaharap sa timog.

Verse 38

एतस्मिन्नंतरे जातं तत्राश्चर्यं द्विजोत्तमाः । तन्मे निगदतः सर्वं शृण्वंतु सकलं द्विजाः

Samantala, O pinakadakila sa mga dvija, may naganap na kababalaghan doon. Kaya ngayon, O mga brāhmaṇa, pakinggan ninyo mula sa akin ang buong salaysay habang aking isinasalaysay.

Verse 39

यावत्तेंऽतः समारोप्य चितां तस्य कलेवरम् । प्रयच्छंति हविर्वाहं तावन्नष्टं कलेवरम्

Nang itinatanghal na nila ang kanyang katawan sa ibabaw ng pyre at halos iaalay na sa apoy—ang tagapagdala ng handog—sa sandaling iyon mismo, naglaho ang katawan.

Verse 40

एतस्मिन्नंतरे वाणी निर्गता गगनांगणात् । नादयंती दिशः सर्वाः पुष्पवर्षादनंतरम्

Sa mismong sandaling iyon, may tinig na makalangit na lumabas mula sa kalawakan ng langit, umuugong sa lahat ng dako, kaagad matapos ang pag-ulan ng mga bulaklak.

Verse 41

रामराम महाबाहो मा त्वं शोकपरो भव । न चास्य युज्यते वह्निर्दातुं चैव कथंचन

“Rāma, Rāma, O makapangyarihang bisig—huwag kang lamunin ng dalamhati. Hindi nararapat sa anumang paraan na ihandog siya sa apoy ng pagsusunog ng bangkay.”

Verse 42

ब्रह्मज्ञानप्रयुक्तस्य संन्यस्तस्य विशेषतः । अग्निदानं न युक्तं स्यात्सर्वेषामपि योगिनाम्

“Lalo na para sa taong nakatatag sa kaalaman sa Brahman, at higit sa lahat para sa isang saṃnyāsin na tumalikod sa daigdig, hindi nararapat ang pag-aalay sa apoy; sa katotohanan, para sa lahat ng yogin ay hindi ito itinuturing na angkop.”

Verse 43

तवायं बांधवो राम ब्रह्मणः सदनं गतः । ब्रह्मद्वारेण चात्मानं निष्क्रम्य सुमहायशाः

“O Rāma, ang kamag-anak mong ito ay nagtungo na sa tahanan ni Brahmā. Ang tanyag na iyon ay lumisan, pinalaya ang sarili sa pamamagitan ng ‘pintuan ng Brahman’.”

Verse 44

अथ ते मंत्रिणः प्रोचुस्तच्छ्रुत्वाऽकाशगं वचः । अशोच्यो यं महाराज संसिद्धिं परमां गतः । लक्ष्मणो गम्यतां शीघ्रं तस्मात्स्वभवने विभो

Pagkaraan, ang mga ministro, nang marinig ang tinig mula sa langit, ay nagsabi: “O dakilang hari, hindi siya dapat tangisan—naabot na niya ang sukdulang kasakdalan. Kaya, O panginoon, dalhin si Lakṣmaṇa nang madali mula rito patungo sa sarili niyang tahanan.”

Verse 45

चिन्त्यन्तां राजकार्याणि तथा यच्चौर्ध्वदैहिकम् । कुरु स्नेहोचितं तस्य पृष्ट्वा ब्राह्मणसत्तमान्

“Pag-isipan at asikasuhin ang mga gawain ng kaharian, gayundin ang mga kailangan sa mga ritwal pagkatapos ng kamatayan. Matapos sumangguni sa pinakadakilang mga brāhmaṇa, gawin para sa kanya ang mga gawaing angkop sa pag-ibig at tungkulin.”

Verse 46

राम उवाच । नाहं गृहं गमिष्यामि लक्ष्मणेन विनाऽधुना । प्राणानत्र विहास्यामि यथा तेन महात्मना

Wika ni Rāma: “Hindi ako uuwi ngayon nang wala si Lakṣmaṇa. Dito ko isusuko ang aking buhay, gaya ng ginawa ng dakilang may-espiritu.”

Verse 47

एष पुत्रो मया दत्तः कुशाख्यो मम संमतः । युष्मभ्यं क्रियतां राज्ये मदीये यदि रोचते

“Ang anak na ito—si Kuśa ang pangalan at aking pinagtibay—ay ipinagkakatiwala ko sa inyo. Kung inyong mamarapatin, iluklok ninyo siya sa aking kaharian.”

Verse 48

एवमुक्त्वा ततो रामो गन्तुकामो दिवालयम् । चिन्तयामास भूयोऽपि स्मृत्वा मित्रं विभीषणम्

Pagkasabi nito, si Rāma—na nagnanais lumisan patungo sa tahanan ng mga diyos—ay muling nagmuni-muni, inalala ang kaibigang si Vibhīṣaṇa.

Verse 49

मया तस्य तदा दत्तं लंकायां राज्यमक्षयम् । बहुभक्तिप्रतुष्टेन यावच्चन्द्रार्कतारकाः

“Noon, ipinagkaloob ko sa kanya ang di-nasisirang paghahari sa Laṅkā; labis akong nalugod sa kanyang masaganang debosyon—hangga’t nananatili ang buwan, araw, at mga bituin.”

Verse 50

अतिक्रूरतरा जाती राक्षसानां यतः स्मृता । विशेषाद्वरपुष्टानां जायतेऽत्र धरातले

Sapagkat ang lahi ng mga Rākṣasa ay naaalala bilang lubhang mabangis; at lalo na yaong mga pinalakas ng mga biyayang kaloob ay sumisibol dito sa ibabaw ng lupa.

Verse 51

तच्चेद्राक्षसभावेन स महात्मा विभीषणः । करिष्यति सुरैः सार्धं विरोधं रावणो यथा

Ngunit kung ang dakilang-loob na si Vibhīṣaṇa, dahil sa likas na Rākṣasa, ay kikilos na kaaway ng mga diyos kasama ng mga sura—gaya ni Rāvaṇa—

Verse 52

तं देवाः सूदयिष्यंति उपायैः सामपूर्वकैः । त्रैलोक्यकण्टको यद्वत्तस्य भ्राता दशाननः

Wawasakin siya ng mga diyos sa pamamagitan ng mga paraan at pakana na nagsisimula sa pakikipagkasundo—gaya ng ginawa nila sa kapatid niyang si Daśānana, ang tinik ng tatlong daigdig.

Verse 53

ततो मे स्यान्मृषा वाणी तस्माद्गत्वा तदंतिकम् । शिक्षां ददामि तस्याहं यथा देवान्न दूषयेत्

Kung gayon, magiging huwad ang aking salita. Kaya ako’y lalapit sa kanya nang personal at magbibigay ng aral, upang hindi niya saktan ang mga diyos.

Verse 54

तथा मे परमं मित्रं द्वितीयं वानरः स्थितः । सुग्रीवाख्यो महाभागो जांबवांश्च तथाऽपरः

Gayundin, ang aking pinakamahal na kaibigang pangalawa ay nasa hanay ng mga Vānara—si Sugrīva na lubhang pinagpala; at si Jāmbavān din, isa pang matatag na kaibigan.

Verse 55

सभृत्यो वायुपुत्रश्च वालिपुत्रसमन्वितः । कुमुदाख्यश्च तारश्च तथान्येऽपि च वानराः

Naroon din ang anak ni Vāyu kasama ang kanyang mga kasama, na may kasamang anak ni Vāli; sina Kumuda at Tārā, at iba pang mga Vānara rin.

Verse 56

तस्मात्तानपि संभाष्य सर्वान्संमंत्र्य सादरम् । ततो गच्छामि देवानां कृतकृत्यो गृहं प्रति

Kaya nga, matapos ko ring makipag-usap sa kanila at magpayo nang may paggalang sa lahat, saka ako tutungo sa tahanan ng mga diyos, yamang ganap na ang aking gawain.

Verse 57

एवं संचिन्त्य सुचिरं समाहूय च पुष्पकम् । तत्रारुह्य ययौ तूर्णं किष्किन्धाख्यां पुरीं प्रति

Matapos magnilay nang matagal sa gayon, ipinatawag niya ang Puṣpaka, ang sasakyang panghimpapawid; saka sumakay roon at mabilis na nagtungo sa lungsod na tinatawag na Kiṣkindhā.

Verse 58

अथ ते वानरा दृष्ट्वा प्रोद्द्योतं पुष्पकोद्भवम् । विज्ञाय राघवं प्राप्तं सत्वरं सम्मुखा ययुः

Pagkaraan, nang makita ng mga bayaning Vānara ang Puṣpaka na nagniningning, naunawaan nilang dumating na si Rāghava (Rāma); kaya agad silang nagmadaling sumalubong sa kanya nang harapan.

Verse 59

ततः प्रणम्य ते दूराज्जानुभ्यामवनिं गताः । जयेति शब्दमादाय मुहुर्मुहुरितस्ततः

Pagkatapos, yumukod sila mula sa malayo at lumuhod hanggang sa lupa; at paulit-ulit nilang itinaas ang sigaw na, “Tagumpay!”

Verse 60

ततस्तेनैव संयुक्ताः किष्किन्धां तां महापुरीम् । विविशुः सत्पताकाभिः समंतात्समलंकृताम्

Pagkaraan, kasama niya, pumasok sila sa dakilang lungsod ng Kiṣkindhā, na pinalamutian sa lahat ng panig ng mararangal na watawat.

Verse 61

अथोत्तीर्य विमानाग्र्यात्सुग्रीवभवने शुभे । प्रविवेश द्रुतं रामः सर्वतः सुविभूषिते

Pagkaraan, bumaba si Rāma mula sa pinakadakilang sasakyang panghimpapawid at dagling pumasok sa mapalad na tahanan ni Sugrīva, na maringal na pinalamutian sa lahat ng panig.

Verse 62

तत्र रामं निविष्टं ते विश्रांतं वीक्ष्य वानराः । अर्घ्यादिभिश्च संपूज्य पप्रच्छुस्तदनन्तरम्

Doon, nang makita ng mga Vānara si Rāma na nakaupo at nagpapahinga, siya’y kanilang sinamba sa arghya at iba pang handog; at pagdaka’y nagtanong sila sa kanya.

Verse 63

वानरा ऊचुः । तेजसा त्वं विनिर्मुक्तो दृश्यसे रघुनन्दन । कृशोऽस्यतीव चोद्विग्नः कच्चित्क्षेमं गृहे तव

Wika ng mga Vānara: “O ligaya ng angkan ni Raghu, wari’y nawala ang dati mong ningning; ikaw ay labis na payat at balisa. Ligtas at maayos ba ang iyong tahanan at sambahayan?”

Verse 64

काये वाऽनुगतो नित्यं तथा ते लक्ष्मणोऽनुजः । न दृश्यते समीपस्थः किमद्य तव राघव

“At ang iyong nakababatang kapatid na si Lakṣmaṇa—na laging sumusunod sa iyo na parang sarili mong katawan—ay hindi nakikita sa malapit. Ano ang dahilan ngayon, O Rāghava?”

Verse 65

तथा प्राणसमाऽभीष्टा सीता तव प्रभो । दृश्यते किं न पार्श्वस्था एतन्नः कौतुकं परम्

“Gayundin si Sītā—na higit mong mahal kaysa mismong buhay, O Panginoon—bakit hindi siya nakikitang nasa iyong tabi? Ito ang aming pinakadakilang pagtataka.”

Verse 66

सूत उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चिरं निःश्वस्य राघवः । वाष्पपूर्णेक्षणो भूत्वा सर्वं तेषां न्यवेदयत्

Wika ni Sūta: Nang marinig ni Rāghava ang kanilang mga salita, matagal siyang napabuntong-hininga; at nang mapuno ng luha ang kanyang mga mata, isinalaysay niya sa kanila ang lahat.

Verse 67

अथ सीता परित्यक्ता तथा भ्राता स लक्ष्मणः । यदर्थं तत्र संप्राप्तः स्वयमेव द्विजोत्तमाः

“Kaya nga, si Sītā ay pinalayas, at gayundin ang kapatid kong si Lakṣmaṇa. Dahil sa layuning iyon ako mismo ang naparito, O pinakadakila sa mga dalawang-beses-na-ipinanganak.”

Verse 68

तच्छ्रुत्वा वानराः सर्वे सुग्रीवप्रमुखास्ततः । रुरुदुस्ते सुदुःखार्ताः समालिंग्य ततः परम्

Pagkarinig niyon, ang lahat ng Vānara na pinangungunahan ni Sugrīva ay nabalot ng matinding dalamhati. Sila’y humagulgol, at pagkaraan ay nagyakapan (siya o ang isa’t isa) at nanatili sa pagdadalamhati.

Verse 69

एवं चिरं प्रलप्योच्चैस्ततः प्रोचू रघूत्तमम् । आदेशो दीयतां राजन्योऽस्माभिरिह सिध्यति

Matapos managhoy nang malakas sa mahabang panahon, saka nila kinausap si Raghūttama: “O Hari, ipagkaloob ang utos—anumang dapat maganap dito ay aming tutuparin.”

Verse 70

धन्या वयं धरापृष्ठे येषां त्वं रघुसत्तम । ईदृक्स्नेहसमायुक्तः समागच्छसि मंदिरे

Mapalad kami sa ibabaw ng lupa, O pinakadakila sa angkan ni Raghu, sapagkat ikaw—puspos ng gayong pag-ibig—ay dumating sa aming tahanan.

Verse 71

राम उवाच । उषित्वा रजनीमेकां सुग्रीव तव मंदिरे । प्रातर्लंकां गमिष्यामि यत्रास्ते स विभीषणः

Wika ni Rāma: “O Sugrīva, matapos akong manatili ng isang gabi sa iyong tahanan, sa umaga’y tutungo ako sa Laṅkā, kung saan naninirahan si Vibhīṣaṇa.”

Verse 72

प्रधानामात्ययुक्तेन त्वयापि कपिसत्तम । आगंतव्यं मया सार्धं विभीषणगृहं प्रति

“O pinakadakila sa mga unggoy, ikaw man—kasama ang iyong mga pangunahing ministro—ay dapat sumama sa akin patungo sa tahanan ni Vibhīṣaṇa.”

Verse 97

येनेन्द्रजिद्धतो युद्धे तादृग्रूपो निशाचरः । स एष पतितः शेते गतासुर्धरणीतले

Ang nilalang-demonyong gumagala sa gabi—na may anyong lubhang kakila-kilabot—na siyang pumatay kay Indrajit sa digmaan: ngayo’y nakahandusay na, bumagsak sa lupa, at pumanaw na ang buhay.