Adhyaya 59
Isinalaysay ni Sūta ang isang tradisyon kung saan si Vidura, na kaugnay ng Hastināpura, ay humingi ng patnubay tungkol sa kalagayan pagkatapos ng kamatayan ng taong walang anak na lalaki (aputra). Sumagot ang pantas na si Gālava sa pamamagitan ng pag-uuri ng labindalawang uri ng “anak” na kinikilala sa dharma, at sinabi na kung walang anumang anyo ng pagpapatuloy ng lahi sa ganitong paraan, hahantong ito sa mabigat na pagdurusa. Nabagabag si Vidura at inutusan na magtatag ng “punong-anak”: isang aśvattha na itinalaga bilang may pagkakakilanlang kaugnay ni Viṣṇu, sa isang napakabanal na pook na inilarawan malapit sa Raktaśṛṅga at sa kṣetra ng Hāṭakeśvara. Isinagawa ni Vidura ang pagtatanim at pagpratiṣṭhā ng aśvattha, na may ritwal na parang pagtatalaga, at itinuring ang puno bilang kapalit ng anak. Pagkaraan, pinatatag niya ang pook sa pamamagitan ng paglikha ng banal na tatluhan: naglagay ng liṅga ni Māheśvara (Śiva) sa ilalim ng punong balete/banyan, inilagay si Viṣṇu sa ilalim ng aśvattha, at isinama ang pagsamba kay Sūrya—kaya nabuo ang isang triadikong santuwaryo. Ipinagkatiwala niya sa mga lokal na brāhmaṇa ang tuloy-tuloy na mga tungkuling ritwal; pumayag sila at ipinangakong ipapamana ito sa kanilang angkan. Itinatakda rin ang mga araw ng pagsamba: Linggo sa Māgha saptamī para kay Sūrya; Lunes at lalo na ang aṣṭamī sa maliwanag na kalahati para kay Śiva; at masusing pagsamba kay Viṣṇu sa mga pagdiriwang ng “pagtulog” at “pagkagising”. Kalaunan, natabunan ng lupa ang liṅga (iniuugnay kay Pakāśāsana/Indra), at isang tinig na walang katawan ang naghayag ng kinaroroonan nito. Ipinanumbalik ni Vidura ang lugar, pinondohan ang pagtatayo ng angkop na prāsāda, naglaan ng vṛtti o mga endowment para sa mga brāhmaṇa, at saka nagbalik sa kanyang āśrama.
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । तस्मिन्क्षेत्रे रविः पूर्वं विदुरेण प्रतिष्ठितम् । शिवश्च परया भक्त्या तथा विष्णुर्द्विजोत्तमाः
Sinabi ni Sūta: Noong unang panahon, sa banal na pook na iyon, itinatag ni Vidura ang pagsamba kay Ravi, ang Araw. At sa sukdulang bhakti, itinatag din niya si Śiva, at gayundin si Viṣṇu, O pinakamainam sa mga dvija.
Verse 2
यस्तान्पूजयते भक्त्या मानुषो भक्तितस्ततः । स यास्यति परं स्थानं यज्ञैरपि सुदुर्लभम्
Sinumang tao na sumamba sa mga diyos na iyon nang may debosyon—sa debosyong iyon din siya makaaabot sa kataas-taasang tahanan, na lubhang mahirap makamtan kahit sa pamamagitan ng mga handog na yajña.
Verse 3
हस्तिनापुरसंस्थेन विदुरेण पुरा द्विजाः । गालवो मुनिशार्दूलः पृष्टः स्वगृहमागतः
O mga brāhmaṇa, noong unang panahon si Vidura na naninirahan sa Hastināpura ay nagtanong kay Gālava—ang “tigre sa mga pantas”—nang siya’y dumating sa sariling tahanan.
Verse 4
अपुत्रस्य गतिर्लोके कीदृक्संजायते परे । एतन्मे पृच्छतो ब्रूहि कृत्वा सद्भावमुत्तमम्
Ano ang kapalaran ng lalaking walang anak na lalaki sa mundong ito, at ano ang mangyayari sa kanya sa kabilang daigdig? Ipagpaumanhin at ipaliwanag sa akin, sapagkat nagtatanong ako nang may sukdulang katapatan at paggalang.
Verse 5
गालव उवाच । अपुत्रस्य गतिर्नास्ति मृतः स्वर्गं न गच्छति । द्वादशानामपि तथा यद्येकोऽपि न विद्यते
Sinabi ni Gālava: “Sa taong walang anak na lalaki, walang wastong gati o landas na patutunguhan; kapag namatay siya, hindi siya napupunta sa langit. Gayundin, sa labindalawang kinikilalang uri ng anak, kung ni isa’y wala, sinasabing gayon din ang bunga.”
Verse 6
औरसः क्षेत्रजश्चैव क्रयक्रीतश्च पालितः । पौनर्भवः पुनर्दत्तः कुंडो गोलस्तथा परः । कानीनश्च सहोढश्च अश्वत्थो ब्रह्मवृक्षकः
Ang anak na likás na isinilang (aurasa), ang kṣetraja, ang biniling anak (kraya-krīta) at ang inampon o pinalaki (pālita); ang anak ng babaeng muling nag-asawa (paunarbhava), ang muling ibinigay na anak (punardatta), ang kuṇḍa at ang gola, at isa pang uri; ang kānīna at ang sahoḍha, ang aśvattha at ang brahma-vṛkṣaka—ito ang mga uri ng anak na itinatala ng kaugalian.
Verse 7
एतेषामपि यद्येकः पुरुषाणां न जायते । तन्नूनं नरके वासः पुंसंज्ञे वै प्रजायते
Kung kahit sa mga ito ay ni isang anak na lalaki ay hindi isilang sa isang lalaki, tunay ngang sinasabi na ang kanyang kapalaran ay paninirahan sa impiyerno—ganyan ang ipinahayag para sa tinatawag na “lalaki” ayon sa balangkas ng dharma na ito.
Verse 8
सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य गालवस्य महात्मनः । अपुत्रत्वात्परं दुःखं जगाम विदुरस्तदा
Sabi ni Sūta: Nang marinig ni Vidura ang mga salitang iyon ng dakilang-kaloobang si Gālava, siya noon ay nalugmok sa malalim na dalamhati dahil sa kawalan ng anak.
Verse 9
तप्तस्तं गालवः प्राह मा त्वं दुःखपदं व्रज । मद्वाक्यात्पुत्रकं वृक्षं विष्णुसंज्ञं द्रुतं कुरु
Naantig sa habag, sinabi ni Gālava sa kanya: “Huwag kang mahulog sa kalagayan ng dalamhati. Sa aking salita, agad mong tanggapin ang punong ito bilang iyong anak na lalaki, at pangalanan mo itong ‘Viṣṇu.’”
Verse 10
तस्मात्प्राप्स्यसि निःशेषं फलं पुत्रसमुद्भवम् । गत्वा पुण्यतमे देशे रक्तशृंगस्य मूर्धनि
“Kaya nga, matatamo mo nang ganap ang bunga ng pagpapalang nagmumula sa pagkakaroon ng anak na lalaki—kapag nagtungo ka sa pinakabanal na lupain, sa tuktok ng Raktāśṛṅga, ang Pulang-Tuktok na Bundok.”
Verse 11
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे सर्ववृद्धिशुभोदये । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विदुरस्तत्क्षणाद्ययौ
Sa banal na kṣetra ni Hāṭakeśvara—kung saan lumalago ang lahat ng kasaganaan at sumisilang ang kabutihang-palad—nang marinig ni Vidura ang mga salitang iyon, siya’y umalis agad.
Verse 12
तत्स्थानं गालवोद्दिष्टं हर्षेण महतान्वितः । तत्राश्वत्थतरुं स्थाप्य पुत्रत्वे चाभिषेच्य च
Pagdating sa pook na itinuro ni Gālava, puspos ng dakilang galak, itinindig niya roon ang punong aśvattha (pipal) at isinagawa ang pag-aabhiseka, itinatag ito sa kalagayang parang isang anak.
Verse 13
वैवाहिकेन विधिना कृतकृत्यो बभूव ह । ततो बभ्राम तत्क्षेत्रं तीर्थयात्रापरायणः
Sa pamamagitan ng ritwal ng kasal ayon sa itinakdang paraan, nadama niyang ganap na ang kanyang tungkulin; pagkaraan, tapat sa paglalakbay-pananampalataya, nilibot niya ang banal na lupain na yaon at dinalaw ang mga tīrtha.
Verse 15
स दृष्ट्वा कुरुवृद्धस्य कीर्तनानि महात्मनः । ततश्चक्रे मतिं तत्र दिव्यप्रासादकर्मणि
Nang makita niya ang mga paggunita at mga tanyag na gawa ng dakilang kaluluwa, ang matandang pinuno ng mga Kuru, doon niya itinakda ang loob na isagawa ang pagtatayo ng isang banal na templo.
Verse 16
ततो माहेश्वरं लिंगं वटाधस्ताद्विधाय सः । विष्णुं च स्थापयामास अश्वत्थस्य तरोरधः
Pagkaraan, itinatag niya ang liṅga ni Māheśvara sa ilalim ng punong banyan; at iniluklok din niya si Viṣṇu sa ilalim ng punong aśvattha (pipal).
Verse 17
निवेश्य च तथा दिव्यं ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयत् । एतद्देवत्रयं क्षेत्रे युष्माकं हि मया कृतम् । भवद्भिः सकला चास्य चिन्ताकार्या सदैव हि
Matapos itatag ang mga banal na dambana, ipinaalam niya sa mga brāhmaṇa: “Ang tatlong diyos na ito sa kṣetra ay itinayo ko para sa inyo. Kaya kayong lahat ay dapat laging mag-ingat, mag-alaga, at magpanatili nito nang ganap.”
Verse 18
ब्राह्मणा ऊचुः । वयमस्य करिष्यामो यात्राद्याः सकलाः क्रियाः
Wika ng mga brāhmaṇa: “Isasagawa namin ang lahat ng ritwal para sa banal na pook na ito—mula sa prusisyon ng paglalakbay at kasama ang bawat kinakailangang pagtalima.”
Verse 19
तथा वंशोद्भवा ये च पुत्राः पौत्रास्तथापरे । करिष्यंति क्रियाः सर्वास्त्वं गच्छ स्वगृहं प्रति
“Gayundin, ang mga anak at mga apo na isinilang sa aming angkan, at ang mga susunod pa, ay magsasagawa ng lahat ng ritwal. Ngayon, bumalik ka na sa sarili mong tahanan.”
Verse 20
ततो जगाम विदुरः स्वपुरं प्रति हर्षितः । कृतकृत्यो द्विजास्ते च चक्रुर्वाक्यं तदुद्भवम्
Pagkaraan, si Vidura, na nagagalak, ay naglakbay patungo sa sarili niyang lungsod. Ang mga brāhmaṇa naman ay nakadamang natupad na ang kanilang layon at nagsambit ng mga salitang angkop sa banal na pagkakataong iyon.
Verse 21
माघमासस्य सप्तम्यां सूर्यवारेण यो नरः । पूजयेद्भास्करं तत्र स याति परमां गतिम्
Sinumang tao, sa ikapitong araw (saptamī) ng buwang Māgha, kapag tumapat sa Linggo, na sumamba kay Bhāskara (ang Araw) sa banal na pook na iyon, ay makakamit ang kataas-taasang kalagayan.
Verse 22
शिवं वा सोमवारेण शुक्लाष्टम्यां विशेषतः । शयने बोधने विष्णुं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः
O kaya sa Lunes—lalo na sa ikawalong tithi (aṣṭamī) ng maliwanag na kalahati—dapat sambahin si Śiva; at sa mga pagdiriwang ng “pagtulog” at “pagkagising” ni Viṣṇu, sambahin si Viṣṇu nang wasto, na may matatag na pananampalataya.
Verse 23
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन देवानां तत्त्रयं शुभम् । पूजनीयं विशेषेण नरैः स्वर्गतिमीप्सुभिः
Kaya nga, sa buong pagsisikap, sambahin ang mapalad na tatluhang mga diyos—lalo na ng mga taong naghahangad ng landas patungo sa langit.
Verse 24
तत्र सिद्धिं गताः पूर्वं मुनयः संशितव्रताः । विदुरेश्वरमाराध्य शतशोऽथ सहस्रशः
Doon, noong unang panahon, ang mga pantas na matatag sa panata ay nagkamit ng siddhi—sa pagsamba kay Vidureśvara—daan-daan, maging libu-libo.
Verse 25
ततस्तत्सिद्धिदं ज्ञात्वा लिंगं वै पाकशासनः । पांसुभिः पूरयामास यथा कश्चिन्न बुध्यते
Pagkaraan, nang malaman ni Pākaśāsana (Indra) na ang liṅga ay tagapagkaloob ng siddhi, tinabunan niya ito ng alikabok upang walang makakilala.
Verse 26
कस्यचित्त्वथ कालस्य विदुरस्तत्र चागतः । दृष्ट्वा लोपगतं लिंगं दुःखेन महतान्वितः
Pagkaraan ng ilang panahon, dumating muli roon si Vidura; nang makita niyang naglaho sa paningin ang liṅga, siya’y nabalot ng matinding dalamhati.
Verse 27
एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी । मा त्वं कुरु विषादं हि लिंगार्थे विदुराधुना
Sa mismong sandaling iyon, nagsalita ang isang tinig na walang katawan: “Vidura, huwag kang magdalamhati ngayon dahil sa liṅga.”
Verse 28
योऽयं स दृश्यते वालो वटस्तस्य तले स्थिता । देवद्रोणिः सुरेशेन पांसुभिः परिपूरिता
Ang batang punong balete na iyong nakikita—sa ilalim nito ay naroon ang Devadroṇī, na pinuno ng alikabok ng Panginoon ng mga diyos, si Indra.
Verse 29
ततो गजाह्वयात्तूर्णं समानीय धनं बहु । शोधयामास तत्स्थानं दिवारात्रमतन्द्रितः
Pagkaraan, dali-dali siyang nagdala ng saganang yaman at kagamitan mula sa Gajāhvaya (Hastināpura), at nilinis ang pook na iyon araw at gabi nang walang kapaguran.
Verse 30
ततो विलोक्य तान्देवान्हर्षेण महतान्वितः । प्रासादं निर्ममे तेषां योग्यं साध्वभिसंस्थितम्
Pagkatapos, nang masdan niya ang mga diyos na iyon at mapuspos ng dakilang galak, itinayo niya para sa kanila ang isang angkop na prāsāda, maayos ang pagkakaplano at matibay ang pagkakatatag.
Verse 31
कैलासशिखराकारं भास्करार्थे महामुनिः । जटामध्यगतं दृष्ट्वा वटस्य च महेश्वरम्
Para sa pagsamba sa Araw, ang dakilang muni—nang makita si Maheśvara sa loob ng punong balete, nasa gitna ng banal na jata—ay nagmuni sa Kanya sa anyong tulad ng tuktok ng Kailāsa.
Verse 32
प्रासादं नाकरोत्तत्र लिंगं यावन्न चालयेत् । वासुदेवस्य योग्यां च कृत्वा शालां बृहत्तराम्
Hindi niya itinayo roon ang prāsāda hangga’t ang liṅga ay hindi dapat gambalain o igalaw; at gumawa rin siya ng isang maluwang at angkop na śālā para kay Vāsudeva.
Verse 33
दत्त्वा वृत्तिं च संहृष्टो ब्राह्मणेभ्यो निवेद्य च । जगाम स्वाश्रमं भूयो विप्रानामंत्र्य तांस्ततः
Matapos ipagkaloob ang ikabubuhay at, sa galak, maayos na ihandog iyon sa mga brāhmaṇa, nagpaalam siya sa mga vipra at muling nagbalik sa sarili niyang ashram.