Adhyaya 66

Verse 1

। सूत उवाच । तथा तत्रास्ति विख्यातं रामह्रद इति स्मृतम् । यत्र ते पितरस्तेन रुधिरेण प्रतर्पिताः

Sinabi ni Sūta: Bukod dito, naroon ang isang bantog na lawa na inaalala bilang Rāmahrada, kung saan ang mga Pitṛ (mga ninuno) ay napasiyahan sa handog na dugo na iyon.

Verse 2

तत्र भाद्रपदे मासि योऽमावास्यामवाप्य च । पितॄन्संतर्पयेद्भक्त्या सोऽश्वमेधफलं लभेत्

Doon, sa buwan ng Bhādrapada, ang sinumang dumating sa araw ng amāvāsyā (bagong buwan) at debotong magbigay-kasiyahan sa mga Pitṛ ay tatanggap ng gantimpalang kapantay ng Aśvamedha.

Verse 3

ऋषय ऊचुः । अत्याश्चर्यमिदं सूत यद्ब्रवीषि महामते । यत्तेन पितरस्तत्र रुधिरेण प्रतर्पिताः

Wika ng mga rishi: Tunay na kagila-gilalas, O Sūta, O dakilang-matalino, ang iyong sinasabi—na roon ang mga Pitṛ, ang mga ninunong banal, ay nasiyahan sa dugo.

Verse 4

पितृणां तर्पणार्थाय मेध्याः संकीर्तिता बुधैः । पदार्था रुधिरं प्रोक्तं राक्षसानां प्रतर्पणे

Upang isagawa ang tarpaṇa para sa mga Pitṛ, inilista ng mga pantas ang mga handog na dalisay at nararapat; ngunit ang dugo ay sinasabing handog na angkop sa pagpapasaya sa mga Rākṣasa.

Verse 5

श्रुतिस्मृतिविरुद्धं च कर्म सद्भिर्विगर्हितम् । जामदग्न्येन तच्चीर्णं कस्मात्सूत वदस्व नः

Ang gawang ito ay salungat sa Śruti at Smṛti at kinokondena ng mga matuwid. Bakit nga ito ginawa ni Jāmadagnya? Ipaalam mo sa amin, O Sūta.

Verse 6

सूत उवाच । तेन कोपवशात्कर्म प्रतिज्ञां परिरक्षता । तत्कृतं तर्पिता येन पितरो रुधिरेण ते

Sinabi ni Sūta: Nadala ng poot, at upang ingatan ang kanyang panata, ginawa niya ang gawang iyon—na dahil dito ang mga Pitṛ na yaon ay nasiyahan sa dugo.

Verse 7

पिता तस्य पुरा विप्रा जमदग्निर्निपातितः । क्षत्रियेण स्वधर्मस्थो विना दोषं द्विजोत्तमाः

Noong una, O mga Brāhmaṇa, ang kanyang ama na si Jamadagni ay pinaslang ng isang Kṣatriya—bagaman ang pinakadakila sa mga dalawang-ulit na isinilang ay nananatili sa sariling dharma at walang sala.

Verse 8

ततः कोपपरीतेन तेन प्रोक्तं महात्मना । रक्तेन क्षत्रियोत्थेन संतर्प्याः पितरो मया

Pagkaraan, nang masakmal ng poot, ipinahayag ng dakilang kaluluwa: “Sa dugong nagmula sa mga Kṣatriya, aking pasasayahin ang aking mga Pitṛ (mga ninunong banal) sa pamamagitan ng tarpaṇa.”

Verse 9

एतस्मात्कारणात्तेन रुधिरेण महात्मना । पितरस्तर्पिता सम्यक्तिलमिश्रेण भक्तितः

Dahil dito, pinasiyahan ng dakilang kaluluwa ang mga Pitṛ sa pamamagitan ng dugong iyon—ayon sa wastong paraan at may debosyon—na hinaluan ng mga butil ng linga (tila).

Verse 10

ऋषय ऊचुः । जमदग्निर्हतः कस्मात्क्षत्रियेण महामुनिः । किंनामा स च भूपालो विस्तराद्वद सूत तत्

Wika ng mga ṛṣi: “Bakit pinaslang ng isang Kṣatriya ang dakilang muni na si Jamadagni? At ano ang pangalan ng haring iyon? Isalaysay mo nang masinsin, O Sūta.”

Verse 11

सूत उवाच । ऋचीकतनयः पूर्वं जमदग्निरिति स्मृतः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तत्रासीद्दग्धकल्मषः

Sinabi ni Sūta: “Noong una, ang anak ni Ṛcīka ay kilala sa pangalang Jamadagni. Sa banal na kṣetra ng Hāṭakeśvara siya nanahan, na wari’y ang lahat ng kasalanan ay napaso at naglaho.”

Verse 12

चत्वारस्तस्य पुत्राश्च बभूवुर्गुणसंयुताः । जघन्योऽपि गुणज्येष्ठस्तेषां रामो बभूव ह

May apat siyang anak na lalaki, pawang may taglay na mga kabutihan. Bagaman bunso, si Rāma ang pinakadakila sa kanila sa kagalingan.

Verse 13

कदाचिद्वसतस्तस्य जमदग्नेर्महावने । पुत्रेषु कन्दमूलार्थं निर्गतेषु वनाद्बहिः

Noong minsan, habang naninirahan si Jamadagni na muni sa isang dakilang gubat, lumabas ang kanyang mga anak mula sa gubat upang mangalap ng mga ugat at bunga.

Verse 14

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो हैहयाधिपतिर्बली । सहस्रार्जुन इत्येव विख्यातो यो महीतले

Sa sandaling iyon, dumating ang makapangyarihang panginoon ng mga Haihaya, na sa daigdig ay tanyag sa pangalang Sahasrārjuna.

Verse 15

मृगलिप्सुर्वने तस्मिन्भ्रममाण इतस्ततः । श्रमार्तो वृषराशिस्थे भास्करे दिनमध्यगे

Nagnanais ng mabibiktimang hayop, siya’y gumala rito’t roon sa gubat na iyon. Sa tindi ng pagod, nang ang araw ay nasa gitna ng langit sa tanda ng Vṛṣabha (Taurus) sa katanghaliang-tapat, siya’y nanghina.

Verse 18

अथ तं पार्थिवं दृष्ट्वा स मुनिस्तुष्टिसंयुतः । अर्घं दत्त्वा यथान्यायं स्वागतेनाभिनंद्य च

Pagkaraan, nang makita ng muni ang haring iyon, na may pusong mapagpala at kagalakan, naghandog siya ng arghya ayon sa wastong kaugalian at bumati ng nararapat na pagbati.

Verse 19

सोऽपि तं प्रणिपत्योच्चैर्विनयेन समन्वितः । प्रतिसंभाषयामास कुशलं पर्यपृच्छत

Siya man ay yumukod at nagbigay-galang sa muni nang may dakilang pagkamapagpakumbaba, at saka nakipag-usap bilang tugon, nagtatanong tungkol sa kanyang kagalingan.

Verse 20

राजोवाच । कच्चित्ते कुशलं विप्र पुत्रशिष्यान्वितस्य च । साग्निहोत्र कलत्रस्य परिवारयुतस्य च

Wika ng hari: “O brāhmaṇa, ikaw ba’y nasa kagalingan—kasama ang iyong mga anak at mga alagad; kasama ang iyong mga banal na apoy ng Agnihotra at ang iyong asawa; at kasama ang iyong sambahayan at mga tagapaglingkod, lahat ba’y maayos?”

Verse 21

अद्य मे सफलं जन्म जीवितं सफलं च मे । यत्त्वं तपोनिधिर्दृष्टः सर्वलोकनमस्कृतः

“Ngayong araw, naging ganap ang aking kapanganakan, at ganap din ang aking buhay; sapagkat nakita ko ikaw—ang kayamanan ng pag-aayuno at pagninilay, na iginagalang ng lahat ng daigdig.”

Verse 22

एवमुक्त्वा स राजर्षिर्विश्रम्य सुचिरं ततः । पीत्वापस्तमुवाचेदं प्रणिपत्य महामुनिम्

Pagkasabi nito, ang maharlikang ṛṣi ay nagpahinga nang matagal. Pagkaraan, matapos uminom ng tubig, siya’y yumukod at nagpatirapa sa dakilang muni at nagsalita nang ganito.

Verse 23

अनुज्ञां देहि मे ब्रह्मन्प्रयास्यामि निजं गृहम् । मम कृत्यं समादेश्यं येन ते स्यात्प्रयोजनम्

“Ipagkaloob mo sa akin ang pahintulot, O Brahman; ako’y lalakad na patungo sa aking tahanan. Ipag-utos mo ang tungkuling dapat kong gawin, upang matupad ang iyong layon.”

Verse 24

जमदग्निरुवाच । देवतार्चनवेलायां त्वं मे गृहमुपागतः । मनोरथ इव ध्यातः सर्वदेवमयोऽतिथिः

Sinabi ni Jamadagni: “Dumating ka sa aking tahanan sa mismong oras ng pagsamba sa mga diyos—gaya ng minimithing hangarin na iniingatan sa isip. Bilang panauhin, ikaw ay sagisag ng lahat ng mga diyos.”

Verse 25

तस्मान्मेऽस्ति परा प्रीतिर्भक्तिश्च नृपसत्तम । तत्कुरुष्व मया दत्तं स्वहस्तेनैव भोजनम्

Kaya nga, O pinakamainam sa mga hari, taglay ko ang dakilang pag-ibig at debosyon sa iyo. Kaya tanggapin mo ang pagkaing ito na ako mismo ang nagkaloob—inihain ng aking sariling mga kamay.

Verse 26

राजा वा ब्राह्मणो वाथ शूद्रो वाप्यंत्यजोऽपि वा । वैश्वदेवान्तसंप्राप्तः सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः

Maging hari, brāhmaṇa, śūdra, o kahit yaong itinuturing na pinakamababa—sinumang dumating sa tamang oras ng handog na Vaiśvadeva ay tunay na atithi, isang pintuang-daan tungo sa langit.

Verse 27

राजोवाच । ममैते सैनिका ब्रह्मञ्छतशोऽथ सहस्रशः । तैरभुक्तैः कथं भोक्तुं युज्यते मम कीर्तय

Wika ng hari: “O Brahman, ang aking mga kawal ay daan-daan at libu-libo. Kung sila’y hindi pa nakakakain, paano magiging nararapat na ako’y kumain? Ipagpaliwanag mo sa akin.”

Verse 28

जमदग्निरुवाच । सर्वेषां सैनिकानां ते संप्रदास्यामि भोजनम् । नात्र चिंता त्वया कार्या मुनिर्निष्किंचनो ह्यहम्

Sinabi ni Jamadagni: “Ako ang maglalaan ng pagkain para sa lahat ng iyong mga kawal. Huwag kang mag-alala—sapagkat ako’y isang muni na walang pag-aangkin.”

Verse 29

यैषा पश्यति राजेंद्र धेनुर्बद्धा ममांतिके । एषा सूते मनोभीष्टं प्रार्थिता सर्वदैव हि

O panginoon ng mga hari, ang bakang nakikita mo rito, nakatali sa aking tabi—kapag hinihiling, siya’y nagkakaloob ng anumang ninanais ng puso, sa lahat ng panahon.

Verse 30

सूत उवाच । ततश्च कौतुकाविष्टः स नृपो द्विजसत्तमाः । बाढमित्येव संप्रोच्य तस्मिन्नेवाश्रमे स्थितः

Wika ni Sūta: Pagkaraan, ang hari, na napuspos ng pag-uusisa, ay sumagot, “Gayon nga,” at nanatili roon mismo sa gayong ashram, O pinakamainam sa mga dalawang-ulit na isinilang.

Verse 31

ततः संतर्प्य देवांश्च पितॄंश्च तदनंतरम् । पूजयित्वा हविर्वाहं ब्राह्मणांश्च ततः परम्

Pagkaraan, kanyang pinasiyahan ang mga deva at saka ang mga ninuno; matapos nito’y pinarangalan niya si Agni, ang tagapagdala ng handog, at sumunod na nagbigay-galang sa mga brāhmaṇa.

Verse 32

उपविष्टस्ततः सार्धं सर्वैर्भृत्यैर्बुभुक्षितैः । श्रमार्तैर्विस्मयाविष्टैः कृते तस्य द्विजोत्तमाः

Pagkatapos, umupo siya kasama ang lahat ng kanyang mga lingkod—gutom, pagod sa pagsisikap, at nababalot ng pagkamangha—samantalang ang pinakadakila sa mga dalawang-ulit na isinilang ay nagsimulang maghanda para sa kanya.

Verse 33

ततः स प्रार्थयामास तां धेनुं मुनिसत्तमः । यो यत्प्रार्थयते देहि भोज्यार्थं तस्य तच्छुभे

Pagkaraan, ang pinakadakilang muni ay nakiusap sa bakang iyon: “O mapalad na isa, anumang hingin ng sinuman, ipagkaloob mo iyon upang may maihandang pagkain.”

Verse 34

ततः सा सुषुवे धेनुरन्नमुच्चावचं शुभम् । पक्वान्नं च विशेषेण चित्ताह्लादकरं परम्

Pagkaraan, ang bakang iyon ay nagluwal ng saganang pagkain na mapalad at sari-sari; lalo na ang mga lutong pagkain, na lubhang nakalulugod sa isipan.

Verse 35

ततः खाद्यं च चव्यं च लेह्यं चोष्यं तथैव च । व्यंजनानि विचित्राणि कषायकटुकानि च । अम्लानि मधुराण्येव तिक्तानि गुणवंति च

Pagkaraan, lumitaw ang mga pagkaing kinakagat, nginunguya, nilalasahan, nililimas at sinisipsip; at sari-saring ulam: mapakla at maanghang, maasim at matamis, pati mapait—lahat ay hitik sa mabubuting katangian.

Verse 36

एवं प्राप्य परां तृप्तिं तया धेन्वा स भूपतिः । सेवकैः सबलैः सार्ध मन्नैरमृतसंभवैः

Sa gayon, nang makamtan ang sukdulang kasiyahan sa pamamagitan ng bakang iyon, ang hari—kasama ang mga lingkod at hukbo—ay lubos na nabusog sa mga pagkaing wari’y isinilang mula sa amrita.

Verse 37

ततो भुक्त्यवसाने तु प्रार्थयामास भूपतिः । तां धेनुं विस्मयाविष्टो जमदग्निं महामुनिम्

Pagkatapos, nang matapos ang pagkain, ang hari—lubhang namangha—ay nagharap ng pakiusap tungkol sa bakang iyon, na tinutukoy ang dakilang muni na si Jamadagni.

Verse 38

कामधेनुरियं ब्रह्मन्नार्हारण्यनिवासिनाम् । मुनीनां शान्तचित्तानां तस्माद्यच्छ मम स्वयम्

“O Brahmana, ito ang Kāmadhenu—tunay na nararapat sa mga muning nananahan sa gubat na may payapang isipan. Kaya’t ibigay mo siya sa akin sa sarili mong kamay.”

Verse 39

येनाऽकरान्करोम्यद्य लोकांस्तस्याः प्रभावतः । साधयामि च दुर्गस्थाञ्छत्रून्भूरिबलान्वितान्

“Sa kapangyarihan niya, kahit ngayon ay mapababayad ko ng buwis ang mga daigdig; at mapapasuko ko ang mga kaaway na nagkukubli sa mga kuta, kahit may malaking hukbo silang sandigan.”

Verse 40

एवं कृते तव श्रेयो भविष्यति च सद्यशः । इह लोके परे चैव तस्मात्कुरु मयोदितम्

Kapag ito’y ginawa, magdudulot ito sa iyo ng kagalingan at agarang karangalan—sa mundong ito at sa susunod. Kaya gawin mo ang ayon sa aking sinabi.

Verse 41

जमदग्निरुवाच । होमधेनुरियं राजन्ममैका प्राणसंमता । अदेया सर्वदा पूज्या तस्मान्नार्हसि याचितुम्

Wika ni Jamadagni: “O Hari, ito ang aking bakang pang-homa, ang tanging yaman na kasinghalaga ng aking buhay. Hindi ito dapat ipamigay; lagi itong dapat igalang at sambahin. Kaya hindi mo nararapat hingin siya.”

Verse 42

अहं शतसहस्रं ते यच्छाम्यस्याः कृते द्विज । धेनूनामपरं वित्तं यावन्मात्रं प्रवांछसि

O dalawang-ulit-na-ipinanganak, ibibigay ko sa iyo ang isang daang libo kapalit niya; at iba pang yaman sa anyo ng mga baka—gaano man karami ang iyong ninanais.

Verse 43

जमदग्निरुवाच । अविक्रेया महाराज सामान्यापि हि गौः स्मृता । किं पुनर्होमधेनुर्या प्रभावैरीदृशैर्युता

Wika ni Jamadagni: “O dakilang Hari, kahit ang karaniwang baka ay itinatala ng tradisyon na hindi dapat ipagbili. Lalo pa itong homadhenu na may gayong pambihirang kapangyarihan!”

Verse 44

विमोहाद्ब्राह्मणो यो गां विक्रीणाति धनेच्छया । विक्रीणाति न सन्देहः स निजां जननीमिह

Dahil sa pagkalito, ang brāhmaṇa na nagbebenta ng baka dahil sa pagnanasa sa salapi—walang alinlangan, sa mundong ito rin ay ipinagbibili niya ang sarili niyang ina.

Verse 45

सुरां पीत्वा द्विजं हत्वा द्विजानां निष्कृतिः स्मृता । धेनुविक्रयकर्तॄणां प्रायश्चित्तं न विद्यते

Para sa mga brahmana, ang pagbabayad-puri ay itinuturo kahit sa pag-inom ng alak at pagpatay ng isang brahmana; ngunit para sa mga nagbebenta ng baka, walang kapatawaran ang matatagpuan.

Verse 46

राजोवाच । यदि यच्छसि नो विप्र साम्ना धेनुमिमां मम । बलादपि हरिष्यामि तस्मात्साम्ना प्रदीयताम्

Sinabi ng hari: 'Kung hindi mo ibibigay sa akin ang bakang ito nang payapa, O brahmana, aagawin ko siya sa pamamagitan ng dahas; kaya't ibigay mo na siya nang maayos.'

Verse 47

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा कोपसंयुक्तो जमदग्निर्द्विजोत्तमाः । अस्त्रमस्त्रमिति प्रोच्य समुत्तस्थौ सभातलात्

Sinabi ni Sūta: Pagkarinig nito, si Jamadagni—ang pinakamahusay sa mga brahmana—na puno ng galit, ay sumigaw, 'Sandata! Sandata!' at tumayo mula sa sahig ng kapulungan.

Verse 48

ततस्ते सेवकास्तस्य नृपतेश्चित्तवेदिनः । अप्राप्तशस्त्रं तं विप्रं निजघ्नुर्निशितायुधैः

Pagkatapos, ang mga tagapaglingkod ng hari, na alam ang hangarin ng kanilang pinuno, ay pinatay ang brahmanang iyon gamit ang matatalim na sandata habang siya ay wala pang sandata.

Verse 49

तस्यैवं वध्यमानस्य जमदग्नेर्महात्मनः । रेणुकाख्या प्रिया भार्या पपातोपरि दुःखिता

Habang ang dakilang-kaluluwang si Jamadagni ay pinapatay sa ganitong paraan, ang kanyang minamahal na asawa na nagngangalang Reṇukā, na labis na nagdadalamhati, ay bumagsak sa kanya.

Verse 50

साऽपि नानाविधैस्तीक्ष्णैः खण्डिता वरवर्णिनी । आयुःशेषतया प्राणैर्न कथंचिद्वियोजिता

Siya rin, ang marangal at maputing ginang, ay nasugatan at hiniwa ng iba't ibang uri ng matatalim na sandata; gayunpaman, dahil may natitira pang panahon sa kanyang buhay, hindi siya nahiwalay sa kanyang hininga.

Verse 51

एवं हत्वा स विप्रेन्द्रं जमदग्निं महीपतिः । तां धेनुं कालयामास यत्र माहिष्मती पुरी

Kaya, matapos paslangin si Jamadagni, ang pinakamataas sa mga brahmana, itinaboy ng hari ang baka patungo sa lugar kung saan nakatayo ang lungsod ng Māhiṣmatī.

Verse 52

अथ सा काल्यमाना च धेनुः कोपसमन्विता । जमदग्निं हतं दृष्ट्वा ररम्भ करुणं मुहुः

Pagkatapos ang bakang iyon, habang itinataboy at puno ng galit, ay nakita si Jamadagni na pinaslang; paulit-ulit siyang umunga nang kaawa-awa.

Verse 53

तस्याः संरम्भमाणाया वक्त्रमार्गेण निर्गताः । पुलिन्दा दारुणा मेदाः शतशोऽथ सहस्रशः

Habang siya ay nag-aalab sa galit, mula sa lagusan ng kanyang bibig ay lumabas ang mga Pulinda — mga kakila-kilabot at mababangis na mandirigma — daan-daan at pagkatapos ay libu-libo.

Verse 54

नानाशस्त्रधराः सर्वे यमदूता इवापराः । प्रोचुस्तां सादरं धेनुमाज्ञां देहि द्रुतं हि नः

Lahat sila ay may dalang iba't ibang sandata, tulad ng ibang mga sugo ni Yama; at may paggalang nilang kinausap ang baka: "Ibigay mo sa amin ang iyong utos kaagad."

Verse 55

साऽब्रवीद्धन्यतामेतद्धैहयाधिपतेर्बलम् । अथ तैः कोपसंयुक्तैर्दारुणैर्म्लेच्छजातिभिः । विनाशयितुमारब्धं शितैः शस्त्रैर्निरर्गलम्

Sinabi niya, “Gayon nga—nawa’y tanggapin ng panginoon ng Haihaya ang nararapat sa kanyang lakas.” Pagkaraan, ang mga nakapangingilabot na liping mleccha na puspos ng poot ay nagsimulang manira nang walang pagpipigil, gamit ang matatalim na sandata.

Verse 56

न कश्चित्पुरुषस्तेषां सम्मुखोऽप्यभवद्रणे । किं पुनः सहसा योद्धुं भयेन महतान्वितः

Sa labanan, ni isang lalaki sa kanila ay hindi man lamang nakatayo nang harapan; lalo pa kaya ang makipaglaban bigla, kapag sinakmal ng napakalaking takot?

Verse 57

अथ भग्नं बलं दृष्ट्वा वध्यमानं समंततः । पुलिन्दैर्दारुणाकारैः प्रोचुस्तं मन्त्रिणो नृपम्

Pagkaraan, nang makita nilang wasak ang hukbo at pinapatay sa lahat ng dako ng mga Pulinda na nakapangingilabot ang anyo, nagsalita ang mga ministro sa hari.

Verse 58

तेजोहानिः परा तेऽद्य जाता ब्रह्मवधाद्विभो । तस्माद्धेनुं परित्यज्य गम्यतां निजमंदिरम्

Wika nila, “O makapangyarihan, ngayon ay nagkaroon ka ng malaking pagkaparam ng ningning dahil sa kasalanang pagpatay sa brahmana. Kaya iwan mo ang baka at bumalik sa sarili mong palasyo.”

Verse 59

यावन्नागच्छते तस्य रामोनाम सुतो बली । नो चेत्तेन हतोऽत्रैव सबलो वधमेष्यसि

“Umalis ka bago dumating ang kanyang makapangyarihang anak na nagngangalang Rāma; kung hindi, papatayin ka niya rito mismo, kasama ang iyong mga kawal, at hahantong sa kamatayan.”

Verse 60

नैषा शक्या बलान्नेतुं कामधेनुर्महोदया । शक्तिरूपा करोत्येवं या सृष्टिं स्वयमेव हि

Ang lubhang kahanga-hangang Kāmadhenu ay hindi maaaring agawin sa pamamagitan ng dahas. Sapagkat siya mismo ang anyo ng Śakti, at sa sariling kalooban niya ay iniluluwal ang sangnilikha.

Verse 61

ततः स पार्थिवो भीतस्तेषां वाक्याद्विशेषतः । जगाम हित्वा तां धेनुं स्वस्थानं हतसेवकः

Kaya ang hari, sa takot—lalo na dahil sa kanilang mga salita—ay umalis, iniwan ang baka, at nagbalik sa sariling pook, samantalang ang kanyang mga alagad ay napatay na.