Tirtha Mahatmya
Tirtha Mahatmya
This section is oriented to sacred-place glorification (māhātmya) and locates the episode in the Ānarta region (आनर्तविषय), described as a hermitage-forest landscape populated by ascetics and marked by a distinctive ethic of non-hostility among animals—an idealized purāṇic ecology used to frame ritual authority, transgression, and restoration.
Adhyayas in Tirtha Mahatmya
279 chapters to explore.
Adhyaya 1
हाटकेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा — Establishment of the Hāṭakeśvara Liṅga
ਅਧਿਆਇ 1 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਹੋਰ ਦੇਵ-ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਸੂਤ ਆਨਰਤ-ਵਨ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਸਤੀ-ਵਿਯੋਗ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਸ਼ਿਵ ਦਿਗੰਬਰ ਹੋ ਕੇ, ਕਪਾਲ-ਪਾਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਭਿੱਖਿਆ ਲਈ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿੱਤਕਰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਪੁਰਸ਼ ਤਪਸਵੀ ਇਸਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ-ਧਰਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਸਮਝ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਡਿੱਗਿਆ ਲਿੰਗ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨ, ਉਤਪਾਤ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਾਰਣ ਜਾਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਦ ਤੱਕ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦਵਿਜ ਸਮਾਜ ਯਤਨ ਨਾਲ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ, ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਦੇਵਤੇ ਉਸਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਤੀ ਹਿਮਾਲੇ ਦੀ ਧੀ ਗੌਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਜਨਮ ਲਵੇਗੀ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਬਣਾਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ‘ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ—ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਸਪਰਸ਼, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਸਮੇਤ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਮਹਾਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਮਗ੍ਰ ਸਨਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 2
त्रिशङ्कु-तत्त्वप्रश्नः तथा तीर्थस्नान-प्रभावः (Triśaṅku’s Inquiry and the Efficacy of Tīrtha Bathing)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਇੱਕ ਮਹਾਤੀਰਥ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਦੇ ਉਖੜ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦਾ ਜਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਪਾਵਨ ਅਤੇ ਮਨੋਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਥਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਚਾਂਡਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਰਾਜਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਮੁੜ ਰਾਜੋਚਿਤ ਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਲੋਕ-ਵਿਸਮਯਕਾਰੀ ਕਥਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਦੇ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਵਿੱਤਰ ਆਖਿਆਨ ਸੁਣਾਉਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਗੁਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸੂਰਜਵੰਸ਼ੀ ਜਨਮ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ, ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਆਦਿ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ, ਪੂਰੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਅਤੇ ਦਿਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਦਾਨ, ਵਰਤ-ਪਾਲਣਾ, ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜਾ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ। ਫਿਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਸਾ ਯੱਗ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸੇ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਜਾ ਸਕੇ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਕਹਿ ਕੇ ਮਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਮਫਲ ਨਾਲ ਦੇਹਾਂਤਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ ਦੀ ਕੋਈ ਮਿਸਾਲ ਵੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਮੁਨੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੰਨੋ ਤਾਂ ਹੋਰ ਰਿਤਵਿਜ਼ ਲੱਭਾਂਗਾ ਕਹਿ ਧਮਕੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਵਸਿਸ਼ਠ ਹੱਸ ਕੇ ‘ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਕਰ’ ਕਹਿ ਛੂਟ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 3
Triśaṅku’s Curse, Social Degradation, and Renunciation (त्रिशङ्कु-शापः अन्त्यजत्वं च वनप्रवेशः)
ਸੂਤ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਰਾਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਕੋਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯੱਗ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਅਨੁਚਿਤ ਸਮਝ ਕੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਿਤਵਿਜ਼ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਪ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਾ ਅੰਤ੍ਯਜ/ਚਾਂਡਾਲ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰ ਕੇ ਬਹਿਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਕੁਲ-ਧਰਮ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਉੱਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਕਸ਼ਾ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਸੋਚ ਕੇ ਆਤਮ-ਨਾਸ਼ ਤੱਕ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਸੁੰਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਦਰਬਾਰ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਕੇ, ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ ਜਾਂ ਮੌਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਮੰਤਰੀ ਸ਼ੰਖ-ਭੇਰੀ ਦੇ ਮੰਗਲ ਨਾਦ ਨਾਲ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਠਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 4
त्रिशङ्कु-विश्वामित्र-तीर्थयात्रा तथा हाटकेश्वरशुद्धिः (Triśaṅku and Viśvāmitra: Pilgrimage Circuit and Purification at Hāṭakeśvara)
ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਚੰਡਾਲ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਨਿਸਚੈ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਆਸਰਾ ਹਨ। ਉਹ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਦਰਿਆ-ਕੰਢੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਵੇਖਿਆ; ਦੇਹ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੇ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕੇ ਤੇ ਡਾਂਟਿਆ। ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਦੱਸ ਕੇ ਸਾਰਾ ਵਿਵਾਦ ਕਿਹਾ—ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ ਲਈ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਰੱਦ ਹੋਈ, ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਾਪ ਮਿਲਿਆ। ਵਸਿਸ਼ਠ-ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਸਪਰਧਾ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵੈਦਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਲਈ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਉਪਾਅ ਦੱਸਿਆ। ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਸਰਸਵਤੀ, ਪ੍ਰਭਾਸ, ਨੈਮਿਸ਼, ਪੁਸ਼ਕਰ, ਵਾਰਾਣਸੀ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਕੇਦਾਰ, ਸ਼੍ਰਵਣਾ ਨਦੀ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ, ਗੋਕਰਣ, ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ ਫਿਰਨ ਬਾਵਜੂਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋਈ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਅਰਬੁਦ (ਆਬੂ) ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਅਨਰਤ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਤਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਤੇ ਜਾਹਨਵੀ ਜਲ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ। ਭੂਗਰਭ ਰਾਹੀਂ ਜਾ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਨੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਚੰਡਾਲਤਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਯੋਗ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ ਵਾਲੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਨਿਯਮ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ-ਬਲ ਦੁਆਰਾ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਵੈਦਿਕ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਆਮ ਨਿਯਮ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 5
Triśaṅku’s Dīrghasatra under Viśvāmitra: Ritual Authority, Public Yajña, and the Quest for Svarga
ਸੂਤ ਆਖਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਪੋਬਲ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੈਦਿਕ ਯਜ੍ਞ-ਦੀਰਘਸਤਰ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੁਭ ਵਨ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ-ਵਾਟ ਬਣਾਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਧਵਰ੍ਯੁ, ਹੋਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਉਦਗਾਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਤੇ ਸਹਾਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਰਮ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਅਤੇ ਰੀਤਿ-ਮਰਯਾਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਇਹ ਯਜ੍ਞ ਇਕ ਵੱਡਾ ਜਨ-ਉਤਸਵ ਬਣ ਗਿਆ—ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤਰਕਵਿਦ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਗਰੀਬ ਲੋਕ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਵੀ ਆਏ; ਦਾਨ-ਵੰਡ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਜੈਘੋਸ਼ ਲਗਾਤਾਰ ਗੂੰਜਦੇ ਰਹੇ। ਅਨਾਜ ਦੇ ‘ਪਹਾੜ’, ਸੋਨਾ-ਚਾਂਦੀ-ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ, ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਗਾਂਵਾਂ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਦਾਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਦਿਖਾਏ ਗਏ। ਪਰ ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਕੇ ਹਵਿ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ; ਦੇਵਮੁਖ ਅਗਨੀ ਹੀ ਆਹੁਤੀਆਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਸਤਰ ਚੱਲਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਦੀ ਇੱਛਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਅਵਭ੍ਰਿਥ-ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਥੋਚਿਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਲੱਜਿਤ ਪਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਮਾਨ ਮੁੜ ਆਇਆ ਅਤੇ ਚਾਂਡਾਲ-ਅਵਸਥਾ ਦੂਰ ਹੋਈ; ਪਰ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਸੀ ਅਤੇ ‘ਕੇਵਲ ਯਜ੍ਞ ਨਾਲ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨਹੀਂ’ ਵਾਲੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੀ ਗੱਲ ਸੱਚ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਹ ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਯਜ੍ਞਮਾਰਗ ਤੋਂ ਤਪੋਮਾਰਗ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 6
Viśvāmitra’s Hymn to Śiva and the Resolve to Create a New Sṛṣṭi (Triśaṅku Episode)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦੇ ਵਰਣਨ ਅੰਦਰ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸੰਵਾਦ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਉਸੇ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣਗੇ। ਇੱਥੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸੰਕਲਪ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਯੱਗ/ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉੱਠਦਾ ਵਿਵਾਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇਵ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਆਰੰਭ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਕਥਾ ਭਗਤੀ-ਤੱਤਵ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਸ਼ਿਵ (ਸ਼ੰਕਰ, ਸ਼ਸ਼ਿਸੇਖਰ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਪਰਮ ਆਧਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਪੁਰਾਣਿਕ ਸਮਨਵਯ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਸ਼ਿਵ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ “ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ” (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ/ਗਿਆਨ) ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸਪਰਧਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਚਤੁਰਵਿਧ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਭਗਤੀ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਤੀਰਥ-ਕਥਾ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਜੁੜਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 7
Viśvāmitra’s Secondary Creation and the Resolution of Triśaṅku’s Ascent (विश्वामित्र-सृष्टि तथा त्रिशङ्कु-प्रकरण)
ਸੂਤ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਧਿਆਨ-ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ‘ਯੁਗਮ ਸੰਧਿਆ’ (ਦੁੱਗੀ ਸੰਧਿਆ) ਰਚੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਗਣ, ਆਕਾਸ਼ਚਾਰੀ ਜੀਵ, ਤਾਰੇ-ਗ੍ਰਹਿ, ਮਨੁੱਖ, ਨਾਗ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਵਨਸਪਤੀ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਤੱਕ—ਸਭ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮਾਂਤਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੋ ਸੂਰਜ, ਦੋ ਨਿਸ਼ਾਪਤੀ ਅਤੇ ਦੁੱਗੇ ਗ੍ਰਹਿ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਦੋ ਖਗੋਲੀ ਕ੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇੰਦਰ (ਸ਼ਕ੍ਰ) ਘਬਰਾਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਕਮਲਾਸਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਵੇਦਿਕ ਢੰਗ ਦੇ ਸਤੋਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹ ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੁਰਾਣੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਡੁੱਬੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਕੀ ਜਾਵੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੋਕਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਕਿ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ/ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਅਪੂਰਵ ਕਰਤੱਬ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਇਹ ਸੀਮਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਕਿ ਇਹ ਰਚੀ ਹੋਈ ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਿਰ ਰਹੇਗੀ, ਪਰ ਯਜ੍ਞਾਦਿ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਪਣੇ ਤਪੋਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 8
Hāṭakeśvara-māhātmya and the Nāga-bila: Indra’s Purification Narrative (हाटकेश्वर-माहात्म्य)
ਸੂਤ ਜੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ ਹੋਣ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਉਤਥਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਅਤੇ ਘੋਰ ਪਾਪ ਵੀ ਇੱਥੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪੁੰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਲੋਕ ਇਕੋ ਕਰਮ—ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਭਕਤੀ—ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯਜ्ञ, ਤਪ ਆਦਿ ਹੋਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਘਟਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਯਜ्ञ-ਭਾਗ ਰੁਕਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤਦ ਇੰਦਰ ਧੂੜ ਪਾ ਕੇ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚੀਂਟੀ ਦਾ ਟਿੱਬਾ ‘ਨਾਗ-ਬਿਲ’ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਨਾਗ ਪਾਤਾਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਆਵਾਜਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਛਲਪੂਰਵਕ ਵਧ ਕਾਰਨ ਇੰਦਰ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਵਰਦਾਨ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਬਹੁਤ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਦਿਵ੍ਯਵਾਣੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਗ-ਬਿਲ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪਾਤਾਲ ਜਾਣ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਾਤਾਲ-ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬੇਕਾਬੂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉਸ ਰਾਹ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪਰਮ ਫਲ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 9
Nāga-bila-pūraṇa and Raktaśṛṅga-sthāpanā at Hāṭakeśvara-kṣetra (नागबिलपूरणं रक्तशृङ्गस्थापनं च)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਭੂਗਰਭ ਰਾਹ ‘ਮਹਾਨ ਨਾਗ-ਬਿਲ’ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਭਰ ਕੇ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਸਥਾਨ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੂਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇੰਦਰ ਨੇ ਸੰਵਰਤਕ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਖੱਡ ਨੂੰ ਧੂੜ ਨਾਲ ਭਰ ਦੇਵੇ; ਪਰ ਵਾਯੂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪੁਰਾਣਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਇਆ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਗੰਧਾਂ ਦਾ ਵਾਹਕ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਮੁੜ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇੰਦਰ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਤਾਂ ਦੇਵੇਜ੍ਯ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਨੇ ਹਿਮਾਲਯ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਉਪਾਅ ਦੱਸਿਆ—ਮੈਨਾਕ (ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ), ਨੰਦਿਵਰਧਨ (ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਸ਼ਰਮ ਨੇੜੇ ਅਧੂਰੀ ਦਰਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ), ਅਤੇ ਰਕਤਸ਼੍ਰਿੰਗ (ਉਪਲਬਧ); ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗ-ਬਿਲ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੀਲ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਕੇਵਲ ਰਕਤਸ਼੍ਰਿੰਗ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਹਿਮਾਲਯ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਕਤਸ਼੍ਰਿੰਗ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਤੇ ਅਧਰਮ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਪਰ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਹਟਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਧ੍ਯ ਕਰਕੇ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਰੁੱਖ, ਤੀਰਥ, ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਉੱਭਰਣਗੇ; ਪਾਪੀ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਰਕਤਸ਼੍ਰਿੰਗ ਦੀ ਸਾਨਿਧਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣਗੇ। ਫਿਰ ਰਕਤਸ਼੍ਰਿੰਗ ਨੂੰ ਨਾਗ-ਬਿਲ ਵਿੱਚ ਨੱਕ ਤੱਕ ਡੁਬੋ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬਨਸਪਤੀ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਿਤ ਲਈ ਨਗਰ ਵਸਾਏਗਾ; ਚੈਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇਗਾ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤੀ ਫੈਲਾਵੇਗਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਬੰਦ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੀਰਥ, ਦੇਵਾਲੇ ਅਤੇ ਤਪੋਵਨ ਬਣ ਗਏ।
Adhyaya 10
Śaṅkhatīrtha-prabhāvaḥ (The Efficacy of Śaṅkhatīrtha) — Chapter 10
ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਆਨਰਤ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਚਮਤਕਾਰ ਇਕ ਵਾਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਂਦੀ ਹਿਰਣੀ ਵੇਖੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਤੀਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਰਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਿਰਣੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਖ ਦੁੱਧ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਮੇਰੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਬੱਚੇ ਦੀ ਲਾਚਾਰੀ ਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ-ਧਰਮ ਦੀ ਹੱਦ ਦੱਸੀ ਕਿ ਜੋ ਜੀਵ ਸੰਭੋਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਦੁੱਧ ਪਿਲਾ ਰਿਹਾ/ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਪਾਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਕੋਢ ਵਰਗੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਧਰਮ-ਬਚਾਵ ਕੀਤਾ ਕਿ ਰਾਜਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਹਿਰਣੀ ਨੇ ਆਮ ਸਿਧਾਂਤ ਮੰਨਿਆ ਪਰ ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ-ਭੰਗ ਅਤੇ ਅਨੀਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੀ। ਹਿਰਣੀ ਦੇ ਮਰਦੇ ਹੀ ਰਾਜਾ ਰੋਗੀ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ, ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ, ਮਿੱਤਰ-ਸ਼ਤਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਭਾਵ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਅਪਣਾਈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ੰਖਤੀਰਥ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹੀ ਰੋਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ ਬਣਿਆ—ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਦੀ ਨੀਤੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੈ।
Adhyaya 11
शंखतीर्थोत्पत्तिमाहात्म्य एवं चमत्कारभूपतिना ब्राह्मणेभ्यो नगरदानवर्णनम् (Origin and Glory of Śaṅkhatīrtha; the King Camatkāra’s Gift of a Town to Brahmins)
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—ਰਾਜਾ ਚਮਤਕਾਰ ਕੋੜ੍ਹ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੌਣ ਸਨ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਤੀਰਥ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੀ ਹੈ। ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਿਆ, ਦਵਾਈਆਂ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਲੱਭੇ, ਪਰ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪੁੰਨ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਿਲੇ; ਉਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਂ ਦੈਵੀ—ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਰੋਗ-ਨਾਸ ਦਾ ਮਾਰਗ ਪੁੱਛਿਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ੰਖਤੀਰਥ ਨੂੰ ਸਰਵਰੋਗਨਾਸਕ ਕਿਹਾ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਚਿਤਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਪਵਾਸ ਸਮੇਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਂ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਸੁਣਾਈ—ਤਪਸਵੀ ਭਰਾ ਲਿਖਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਦੀ ਕਥਾ। ਲਿਖਿਤ ਦੇ ਖਾਲੀ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਸ਼ੰਖ ਨੇ ਫਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਲਿਆ; ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਤ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੰਖ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਹੱਥ ਵਾਪਸ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਨਵਜੀਵਨ, ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਉਸ ਰਾਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਜ-ਧਨ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਧ ਤੇ ਖਾਈ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਵਿਦਵਾਨ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਅਧਿਐਨ-ਕਰਮ ਦੀ ਬਸਤੀ ਮੰਗੀ; ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੁਯੋਜਿਤ ਨਗਰ ਬਣਾਇਆ, ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਦਾਨ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਤੇ ਤਪੋਮੁਖ ਜੀਵਨ ਵੱਲ ਵਧਿਆ।
Adhyaya 12
Śaṅkha-tīrtha: Brāhmaṇa-nagarī-nivedana and Rakṣaṇa-upadeśa (शंखतीर्थे ब्राह्मणनगरनिवेदन-रक्षणोपदेशः)
ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਾ ਵਸੁਧਾਪਾਲ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪੁਰੰਦਰਪੁਰੀ ਵਰਗੀ ਅਤਿ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਗਰੀ ਬਣਾਈ। ਉੱਥੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਘਰ, ਕੈਲਾਸ-ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਸਮਾਨ ਸਫਟਿਕ ਮਹਲ, ਧੁੱਜਾਂ-ਪਤਾਕਾਵਾਂ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਮਣੀਮਯ ਪੌੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰ, ਬਾਗ਼, ਕੂਏਂ ਅਤੇ ਨਗਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਪਕਰਣ ਸੁਸਜਿਤ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਨਗਰੀ ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰਾ ਮੰਨਿਆ। ਸ਼ੰਖਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪੌਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਇਸ ਨਗਰੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿਣ। ਜੋ ਸ਼ਾਸਕ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਦਭੁਤ ਤੇਜ, ਅਜੇਯਤਾ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਦੀਰਘ ਆਯੁ, ਆਰੋਗਤਾ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਵਾਧਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ, ਹਾਰ, ਪ੍ਰਿਯ-ਵਿਛੋੜਾ, ਰੋਗ, ਨਿੰਦਾ, ਵੰਸ਼-ਛੇਦ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਮਲੋਕ ਦੀ ਗਤੀ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਉਸ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਰੱਖਿਆ-ਧਰਮ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 13
अचलेश्वर-प्रतिष्ठा-माहात्म्य (The Māhātmya of Acaleśvara: Establishment and Proof-Sign)
ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਨਗਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ, ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਸਤੀ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਫਲਾਹਾਰ, ਫਿਰ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਆਹਾਰ, ਫਿਰ ਕੇਵਲ ਜਲ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ-ਆਹਾਰ ਤੱਕ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮ ਨਿਭਾਂਦਾ ਰਿਹਾ; ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵਰ ਦੇਣ ਲੱਗੇ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਰਮ ਪੁੰਨ ਖੇਤਰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸਥਾਈ ਨਿਵਾਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਉੱਥੇ ਅਚਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ “ਅਚਲੇਸ਼ਵਰ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਣਗੇ। ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ “ਘ੍ਰਿਤ-ਕੰਬਲ” ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਵਰਤ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲੀ; ਦੇਵ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋਏ ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਰ ਬਣਵਾਇਆ। ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨੇ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਛਾਂ ਸਥਿਰ ਰਹੇਗੀ ਅਤੇ ਆਮ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਚਲੇਗੀ; ਰਾਜੇ ਨੇ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਲੱਛਣ ਵੇਖ ਕੇ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਛਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਦਿਖਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਇਹ ਕਿ ਜਿਸ ਦੀ ਮੌਤ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਅੰਦਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਸ ਛਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਚਮਤਕਾਰਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਹਾਦੇਵ ਅਚਲੇਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ; ਇਹ ਤੀਰਥ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਤੀ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਿਘਨ-ਰੂਪ ਦੋਸ਼-ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 14
Cāmatkārapura-pradakṣiṇā-māhātmya (Theological Account of Circumambulation at Cāmatkārapura)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਇਕ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਵੈਸ਼੍ਯ, ਗੂੰਗਾ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਗੋਪਾਲ (ਗਾਂ-ਚਰਾਹਾ) ਬਣ ਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਇਕ ਪਸ਼ੂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਲਕ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਪਸ਼ੂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਡਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬਿਨਾ ਖਾਧੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਡੰਡਾ ਲੈ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੋਜਣ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਖੁਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਦਿਆਂ ਲੱਗਦਿਆਂ ਉਹ ਚਾਮਤਕਾਰਪੁਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੱਦ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵਾਪਸ ਸੌਂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਾਲ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਐਸੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੋਪਾਲ (ਉਪਵਾਸ, ਮੌਨ ਅਤੇ ਅਸਨਾਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ) ਅਤੇ ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੋਪਾਲ ਦਸ਼ਾਰਣ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਪੁਨਰਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਹਰ ਸਾਲ ਮੰਤਰੀ ਨਾਲ ਪੈਦਲ, ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਮੌਨ ਵਰਤ ਨਾਲ ਚਾਮਤਕਾਰਪੁਰ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਾਪਹਰਣ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਆਏ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੰਨੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਮੰਦਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਇਸੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਲਗਾਵ ਕਿਉਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਆਪ ਵੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਐਸੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜਪ, ਯਜ੍ਞ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਵੀ ਦੁਲਭ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸੱਤਾ ਬਣ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਹੈ।
Adhyaya 15
Vṛndā’s Rescue, Māyā-Encounter with Hari, and the Etiology of Vṛndāvana (तुलसी-वृंदावन-प्रादुर्भाव)
ਨਾਰਦ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਹਰੀ/ਨਾਰਾਇਣ ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਇਸਤਰੀ ਵ੍ਰਿੰਦਾ (ਵ੍ਰਿੰਦਾਰਿਕਾ) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਲ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਾ ਕੇ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸੁਵਰਨ-ਵਰਨ ਪੰਛੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਵਹਾਉਂਦੇ ਰੁੱਖ ਤੀਰਥ ਦੀ ਅਲੌਕਿਕ ਛਟਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਗੇ “ਚਿਤ੍ਰਸ਼ਾਲਾ” ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਨੂੰ ਪਤੀ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੁਰਖ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਨੇੜਤਾ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਸੰਯੋਗ ਕਰ ਬੈਠਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਹਰੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਅਭੇਦਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਾਲੰਧਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਉਹ ਭੁਲਾਈ ਗਈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹਰੀ ਵੀ ਸਮਾਨ ਮੋਹ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਣਗੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਤਪ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਯੋਗ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸੰਸਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਦੇਹ ਛੱਡੀ, ਗੋਵਰਧਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਹ ਥਾਂ “ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰੂਪਾਂਤਰ ਨਾਲ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਾਵਨਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ।
Adhyaya 16
रक्तशृङ्गसांनिध्यसेवनफलश्रैष्ठ्यवर्णनम् (Exposition on the Supremacy of the Fruits of Serving the Proximity of Raktaśṛṅga)
ਇਸ 16ਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਸੰਭਵ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਕਤਸ਼੍ਰਿੰਗ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਸੇਵਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸੇ ਥਾਂ ਵੱਸ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਾਨ, ਕ੍ਰਿਆਕਾਂਡ, ਪੂਰੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਆਦਿ ਯਜ੍ਞ, ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਵਰਗੇ ਕਠੋਰ ਵਰਤ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਤੇ ਗੰਗਾ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਜੀਵ ਵੀ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤੀਰਥ ਨਿਵਾਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਵੀ, ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਅਤਿ ਪਾਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
Adhyaya 17
चमत्कारपुर-क्षेत्रप्रमाण-वर्णनम् तथा विदूरथ-नृपकथा (Chamatkārapura Kṣetra Boundaries and the Tale of King Vidūratha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਤੋਂ ਚਮਤਕਾਰਪੁਰ-ਖੇਤਰ ਦਾ ਠੀਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਪੁੰਨ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਮੇਤ ਵਰਣਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਖੇਤਰ ਪੰਜ ਕਰੋਸ਼ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੈ—ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਗਯਾਸ਼ਿਰ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹਰਿ ਦਾ ਪਦਚਿੰਨ੍ਹ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਗੋਕਰਣੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਇਸ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੂਚਕ ਹੱਦਾਂ ਹਨ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ‘ਤੇ ਸੂਤ ਰਾਜਾ ਵਿਦੂਰਥ ਦੀ ਕਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਦੌੜ-ਧੁੱਪ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭਿਆਨਕ ਪਿੱਛਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਛਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੰਗਲ, ਤਿੱਖੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਡਰ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫੌਜ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਘੋੜਾ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਅੱਗੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮਾਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 18
प्रेतसंवादः — विदूरथस्य प्रेतैः सह संवादः तथा जैमिन्याश्रमप्रवेशः (Dialogue with Pretas and Entry into Jaimini’s Āśrama)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਭਾਗ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਕਠਿਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ ਰਾਜਾ ਵਿਦੂਰਥ ਤਿੰਨ ਡਰਾਉਣੇ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਨਾਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮਾਂਸਾਦ, ਵਿਦੈਵਤ, ਕ੍ਰਿਤਘਨ—ਅਤੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਗਾਤਾਰ ਅਧਰਮ, ਪੂਜਾ-ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਉਪੇਖਾ, ਅਕ੍ਰਿਤਘਨਤਾ, ਅਤਿਥੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ, ਅਸ਼ੌਚ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਚਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂਯੋਗ ਸਿੱਖਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਅਣਉਚਿਤ ਸਮੇਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਘੱਟ ਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ, ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕਮੀ, ਭੋਜਨ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ/ਦੂਸ਼ਣ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਮੰਗਲ ਆਦਿ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਤ ਅਰਪਣ ਜਾਂ ਅੰਨ ‘ਭੋਗ’ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰਦਾਰਗਮਨ, ਚੋਰੀ, ਨਿੰਦਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ, ਪਰਧਨ ਦਾ ਦੁਰੁਪਯੋਗ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪਤਨੀ ਦਾ ਤਿਆਗ ਆਦਿ ਪ੍ਰੇਤਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਪਰਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸਮਾਨ ਦੇਖਣਾ, ਦਾਨ, ਸਮਤਾ, ਕਰੁਣਾ, ਯਜ੍ਞ-ਤੀਰਥ ਪਰਾਇਣਤਾ ਅਤੇ ਕੂਏਂ-ਤਲਾਬ ਵਰਗੇ ਲੋਕਹਿਤ ਕਾਰਜ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਗੁਣ ਹਨ। ਪ੍ਰੇਤ ਗਯਾ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨੂੰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਉਪਾਅ ਮੰਨ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਸਰੋਵਰ-ਕੰਢੇ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਜੈਮਿਨੀ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਜੈਮਿਨੀ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜਲ-ਫਲ ਦੇ ਕੇ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਵਿਪਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਸੰਧਿਆ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾ ਦੇ ਡਰ ਨੈਤਿਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 19
सत्योपदेशः—गयाशीर्षे श्राद्धेन प्रेतमोक्षणम् (Instruction on Truthfulness—Preta-Liberation through Śrāddha at Gayāśiras)
ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਵਿਦੂਰਥ ਦੁਖੀ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮਿਲ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਾਹਿਸ਼ਮਤੀ ਵੱਲ ਵਾਪਸੀ ਦੌਰਾਨ ਗਯਾਸ਼ੀਰਸ਼ ਤੀਰਥ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ‘ਮਾਂਸਾਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਤ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸ਼ਰਾਧ-ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਤ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਫਿਰ ‘ਕ੍ਰਿਤਘਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰੇਤ—ਅਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ-ਧਨ ਦੀ ਚੋਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ—ਪਾਪ-ਬੰਧਨ ਕਾਰਨ ਅਜੇ ਵੀ ਪੀੜਤ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਉਪਾਅ ਸਤ੍ਯ ਹੈ। ਉਹ ਸਤ੍ਯ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦਾ ਹੈ—ਸਤ੍ਯ ਹੀ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਸਤ੍ਯ ਹੀ ਤਪ ਹੈ, ਸਤ੍ਯ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਧਰਮ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਸਤ੍ਯ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ, ਦਾਨ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਥਾਂ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਚਾਮਤਕਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰੇਤ ਹੇਠਾਂ ਗਯਾਸ਼ੀਰਸ਼ ਲੁਕਿਆ ਹੈ; ਪਲਕਸ਼ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਦਰਭ, ਜੰਗਲੀ ਸਾਗ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਤਿਲ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰੋ। ਵਿਦੂਰਥ ਛੋਟਾ ਕੂਆਂ ਖੋਦ ਕੇ ਪਾਣੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤੁਰੰਤ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਪ੍ਰੇਤ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਪਾ ਕੇ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕੂਏਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਨਿੱਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਤ-ਪੱਖ ਦੀ ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਕਾਲਸ਼ਾਕ, ਜੰਗਲੀ ਤਿਲ ਅਤੇ ਕੱਟੀ ਦਰਭ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਨਾਲ ‘ਕ੍ਰਿਤਘਨ-ਪ੍ਰੇਤ-ਤੀਰਥ’ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਕਈ ਪਿਤ੍ਰ-ਵਰਗ ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਹਾਜ਼ਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਆਮ ਤਿਥੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਪਿਤ੍ਰ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ।
Adhyaya 20
Pitṛ-kūpikā-śrāddha, Gokarṇa-gamana, and Bālamaṇḍana-tīrtha Śuddhi (पितृकूपिका-श्राद्धम्, गोकर्णगमनम्, बालमण्डनतीर्थशुद्धिः)
ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ‘ਪਿਤ੍ਰ-ਕੂਪਿਕਾ’ ਨਾਮਕ ਥਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਨਿਵਾਰ ਅੰਨ, ਜੰਗਲੀ ਸਾਗ, ਮੂਲ ਅਤੇ ਤਿਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਤਪਸਵੀ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਬੁਲਾਏ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵੇਲੇ ਸੀਤਾ ਲਾਜ ਕਰਕੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਹੋ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਿਤ੍ਰ-ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸੇ, ਇਸ ਲਈ ਆਚਾਰ-ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਕੋਚ ਹੋਇਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਨੀਅਤ ਨੂੰ ਧਰਮਸੰਗਤ ਮੰਨ ਕੇ ਉਹ ਗੁੰਝਲ ਸੁਲਝਾ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੇਵਾ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਕ੍ਰੋਧ ਆਇਆ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਨੁਚਿਤ ਵਿਚਾਰ ਉੱਠੇ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਮਝੌਤੇ ਨਾਲ ਨੈਤਿਕ ਮਰੰਮਤ ਹੋ ਗਈ। ਤਦ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਆਏ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦੱਸ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੇੜੇ ਬਾਲਮੰਡਨ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ—ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਵਰਗੇ ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਧੋ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥਾਂ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਇਕ ਧਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 21
बालसख्यतीर्थप्रादुर्भावः — Origin of Bālasakhya Tīrtha and Brahmā’s Grace to Mārkaṇḍeya
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਕਿੱਥੇ ਸੀ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਮਤਕਾਰਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮ੍ਰਿਕੰਡੁ ਮੁਨੀ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ; ਉੱਥੇ ਹੀ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸਮੁਦ੍ਰਿਕ ਵਿਦਿਆ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਾਲਕ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਤਦ ਮ੍ਰਿਕੰਡੁ ਨੇ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਨਿਯਮ-ਆਚਾਰ ਸਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਘੁੰਮਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਲਕ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਈ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ “ਦੀਰਘ ਆਯੁ” ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ; ਪਰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਸੱਚ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਹੀ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੀ ਸਚਾਈ ਦਾ ਸੰਕਟ ਬਣ ਗਿਆ। ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਿਯਤ ਮੌਤ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੀ ਟਾਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਗਏ, ਵੇਦਿਕ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਾਮਲਾ ਰੱਖਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਜਰਾ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤਾ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਮਰ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਅਗਨਿਤੀਰਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਸ਼ਰਮ ਸਮੀਪ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਏ। ਇਧਰ ਮ੍ਰਿਕੰਡੁ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਗੁੰਮ ਸਮਝ ਕੇ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆਤਮਦਾਹ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ; ਤਦ ਬਾਲਕ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ। ਕ੍ਰਿਤਜ्ञ ਮ੍ਰਿਕੰਡੁ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਉਪਕਾਰ ਵਜੋਂ ਉਸੇ ਥਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ। ਇਹ ਸਥਾਨ “ਬਾਲਸਖ੍ਯ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ—ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ, ਰੋਗ-ਸ਼ਮਨ, ਭਯ-ਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਭੂਤ-ਪਿਸਾਚ ਬਾਧਾ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਮਾਤਰ ਵੀ ਉੱਚ ਗਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਲ ਭਰ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Adhyaya 22
बालमण्डनतीर्थोत्पत्तिः — Origin of the Bālamaṇḍana Tīrtha and the Śakreśvara Observance
ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਤੀਰਥ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸਵਾਮਿਦ੍ਰੋਹ (ਯੋਗ ਅਧਿਕਾਰੀ/ਸੁਆਮੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦ੍ਰੋਹ) ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੀ? ਸੂਤ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦਕਸ਼ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀਆਂ—ਅਦਿਤੀ ਅਤੇ ਦਿਤੀ—ਤੋਂ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਲਵਾਨ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਜਨਮ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਦੇਵਾਂ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਦਿਤੀ ਘੋਰ ਵਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਤੋਂ ਡਰਿਆ ਇੰਦਰ ਦਿਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਤ-ਭੰਗ ਦਾ ਮੌਕਾ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਵ ਵੇਲੇ ਦਿਤੀ ਦੇ ਸੁੱਤ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਇੰਦਰ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਭ੍ਰੂਣ ਨੂੰ ਸੱਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੱਤ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨੰਜਾ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਿਤੀ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸੱਚੀ ਕਬੂਲੀਅਤ ਸੁਣ ਕੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਮੰਗਲਮਈ ਬਣਾਂਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਬਾਲ ‘ਮਰੁਤ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੈਤ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਥਾਂ ‘ਬਾਲਮੰਡਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਗਰਭਵਤੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਵ ਸਮੇਂ ਉਸ ਜਲ ਦਾ ਪਾਨ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਵਾਮਿਦ੍ਰੋਹ ਦੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਲਈ ਇੰਦਰ ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ‘ਸ਼ਕ੍ਰੇਸ਼ਵਰ’ ਦੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਇੰਦਰ ਦਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ-ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਕਸ਼ਯ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਸ਼ਵਿਨ ਸ਼ੁਕਲ ਦਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਪੂਰਨਿਮਾ (ਪੰਚਦਸ਼ੀ) ਤੱਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਸ਼ਵਮੇਧ-ਸਮ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਨਾਲ ਮਾਨੋ ਸਭ ਤੀਰਥ ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ-ਉਕਤ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਬਾਲਮੰਡਨ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਆਸ਼ਵਿਨ ਵਰਤ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 23
मृगतीर्थमाहात्म्य (Mṛgatīrtha Māhātmya — The Glory of the Deer-Tīrtha)
ਸੂਤ ਜੀ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ‘ਮ੍ਰਿਗਤੀਰਥ’ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਰੀ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਪਸ਼ੂ-ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ; ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਮਹਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਅਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਹਿਰਨ ਇੱਕ ਡੂੰਘੇ ਜਲਾਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਜਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਕੇਵਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਲੇਖਿਤ ‘ਲਿੰਗ-ਭੇਦ-ਉਦਭਵ’ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਸਰੋਤ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਵਲਮੀਕ (ਚੀਂਟੀ ਦੇ ਟਿੱਬੇ) ਦੇ ਛੇਦ ਰਾਹੀਂ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ, ਜੋ ਹੇਠਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਹਿਰਨ—ਦੋਵੇਂ—ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਾਪ-ਮਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 24
विष्णुपद-तीर्थमाहात्म्यम् (The Māhātmya of the Viṣṇupada Tīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ‘ਵਿਸ਼্ণੁਪਦ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਰਮ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਦੱਖਣਾਯਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਯਨ ਦੇ ਸੰਧਿਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭਗਤ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼్ణੂ ਦੇ ਪਦਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਆਤਮ-ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼్ణੂ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼, ਸਨਾਨ ਦੇ ਫਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਵਿਸ਼்ணੂ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਲਿਆ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਿਰਮਲ ਦਿਵ੍ਯ ਜਲ ਦਾ ਅਵਤਰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼্ণੁਪਦੀ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਖੇਤਰ ਪਾਵਨ ਹੋਇਆ। ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਦਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਪਰਮ ਗਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਗਯਾ ਵਰਗਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਮਾਘ ਸਨਾਨ ਪ੍ਰਯਾਗ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਲੰਬੀ ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਅਸਥੀ-ਵਿਸਰਜਨ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੀ ਗਾਥਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼్ణੁਪਦੀ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ, ਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਯਨ-ਵ੍ਰਤ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਜੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਅੰਦਰ ਮੌਤ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵਿਸ਼్ణੂ ਦਾ ਪਦਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਹੋਵੇ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸਾਂਝਾ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਕਰਮ ਦੀ ਧਰਮਮਈ ਪੂਰਨਤਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 25
विष्णुपदीगङ्गाप्रभावः — The Efficacy of the Viṣṇupadī Gaṅgā
ਸੂਤ ਜੀ ਗੰਗਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਘਟਨਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਚਮਤਕਾਰਪੁਰ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚੰਡਸ਼ਰਮਾ ਯੌਵਨ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਰਾਤ ਪਿਆਸ ਲੱਗਣ ਤੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਸਮਝ ਕੇ ਇਕ ਗਣਿਕਾ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਦਿਰਾ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜਲ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਇਹ ਉਲੰਘਣਾ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪੀਤੀ ਮਦਿਰਾ ਦੇ ਪਰਿਮਾਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਅਗਨੀ-ਵਰਨ ਘਿਉ ਪੀਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵੇਲੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਠੋਰ ਉਪਾਅ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਨ ਤੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਰਗੇ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ (ਮੌਂਜੀ-ਹੋਮ ਆਦਿ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ) ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਮਹਰਸ਼ੀ ਸ਼ਾਂਡਿਲ੍ਯ ਆ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਸੌਖੀ ਮਿਲੇ ਉੱਥੇ ਵਿਅਰਥ ਮੌਤ ਕਿਉਂ; ਕਠੋਰ ਤਪ ਤਾਂ ਗੰਗਾ-ਰਹਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਹੀ ਵਿਧਿਤ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੁਪਦੀ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਆਚਮਨ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਚੰਡਸ਼ਰਮਾ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਣੀ (ਭਾਰਤੀ) ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਪੱਛਮੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ‘ਪਾਪਨਾਸ਼ਿਨੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸਰਵ-ਪਾਪਹਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 26
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्योपदेशः (Instruction on the Glory of Hāṭakeśvara Kṣetra)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਕਥਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ–ਉੱਤਰ ਸੀਮਾ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ‘ਗੋਕਰਣ’ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੂਤ ਭੁੱਲਵਸ਼ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਯਮਰਾਜ ਗ਼ਲਤੀ ਠੀਕ ਕਰਕੇ ਧਰਮ-ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮਫਲ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਬਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਰੀਬੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਤਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਮਰਾਜ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ, ਕਰਮ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਦੰਡ-ਵਿਧਾਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਨਰਕਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਵੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਯਮਰਾਜ ਵੈਤਰਨੀ ਸਮੇਤ ਇਕੀ ਨਰਕਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੋਰੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ, ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ, ਹਿੰਸਾ ਆਦਿ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਜ਼ਾ-ਵਰਨਨ ਤੋਂ ਨੀਤੀ-ਆਚਰਨ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ—ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ, ਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਅਤਿਥੀ ਸੇਵਾ, ਅੰਨ-ਜਲ-ਆਸਰਾ ਦਾਨ, ਸੰਯਮ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਦੇ ਕੰਮ (ਕੂਏਂ, ਤਲਾਬ, ਮੰਦਰ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣਾ) ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਸਾਧਨ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਮਰਾਜ ਇੱਕ ‘ਗੁਪਤ’ ਤਾਰਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਆਨਰਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵੀ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਗੋਕਰਣ ਉੱਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਸੰਤਾਨ, ਧਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਤੱਕ ਫਲਦਾਇਕ। ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਸਣਾ, ਖੇਤੀ ਕਰਨੀ, ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਵੀ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਧਰਮ-ਵਿਰੋਧੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸ਼ੁਭ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 27
युगप्रमाण-स्वरूप-माहात्म्यवर्णनम् (Yuga Measures, Characteristics, and Their Theological Significance)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਚਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ (ਕਾਲ-ਮਾਨ), ਸਵਰੂਪ (ਲੱਛਣ) ਅਤੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ (ਧਰਮ-ਨੀਤੀਕ ਮਹੱਤਤਾ) ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦਾ ਪੂਰਾ ਬਿਆਨ ਕਰੋ। ਸੂਤ ਪੁਰਾਤਨ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਦੇਵ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ (ਸ਼ਕ੍ਰ) ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਬੈਠ ਕੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਬਾਰੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਚਤੁਸ਼ਪਾਦ ਪੂਰਨ, ਆਯੁ ਨੂੰ ਲੰਮਾ, ਯਜ੍ਞ-ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸੁਵਿਧਿਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਰੋਗ, ਨਰਕ-ਭੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਵਰਗੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਲੋਕ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਤ੍ਰਿਪਾਦ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੁਕਾਬਲਾ ਅਤੇ ਕਾਮ੍ਯ-ਧਰਮ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਗ੍ਰੰਥ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਕਰ-ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਤੇ ਪਾਪ ਸਮ (ਦੋ-ਦੋ) ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੰਦੇਹ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਲ ਅਕਸਰ ਸੰਕਲਪ/ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਇਕਪਾਦ, ਸਮਾਜਕ ਭਰੋਸਾ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਆਯੁ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿਗੜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇਸ ਯੁਗੋਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 28
Hāṭakeśvara-kṣetra: Tīrthānāṃ Kali-bhaya-śaraṇya (Hāṭakeśvara as a refuge of tīrthas from Kali)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੂਤ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕਥਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਦੇਵ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ ਆਦਿ ਦੇਹਧਾਰੀ ਤੀਰਥ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸ਼ੁੱਧ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਸ਼ਕਤੀ ਮਲਿਨ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਲੀ-ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਅਸਪਰਸ਼ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਆਸਰਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੀਰਥਾਂ ਲਈ ‘ਕਲੀ ਤੋਂ ਅਛੂਤਾ’ ਸਾਂਝਾ ਸ਼ਰਨ-ਸਥਾਨ ਕਿਹੜਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਅਤੁੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ‘ਪਤਨ’ ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਰਾਜੇ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਤਪ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਨੇ ਨਿੰਦਿਤ ਅਵਸਥਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਵਿਧੀਕ ਉਲਟ-ਫੇਰ/ਉੱਧਾਰ ਦਾ ਤੀਰਥ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੱਖਿਆ-ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਇੰਦਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸੰਵਰਤਕ ਹਵਾ ਨੇ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਧੂੜ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ; ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਅਚਲੇਸ਼ਵਰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਕਰੋਸ਼ ਦੀ ਹੱਦ ਵਾਲਾ ਇਹ ਖੇਤਰ ਕਲੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੀਰਥ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ‘ਅੰਸ਼’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੱਸ ਕੇ ਅੱਗੇ ਨਾਮ-ਸਥਾਨ-ਫਲ ਦੀ ਸੂਚੀ ਆਉਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣਨ, ਧਿਆਨ, ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 29
Siddheśvara-liṅga Māhātmya and the Śaiva Ṣaḍakṣara: Longevity, Release from Curse, and Ahiṃsā-Instruction
ਅਧਿਆਇ 29 ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਤਪ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਇਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਵੀ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤੀ-ਸੰਦਰਭ ਨਾਲ ਸ਼ੈਵ ਛਡੱਖਰ ਮੰਤ੍ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਪ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਆਯੁ ਵਧਦੀ ਹੈ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਵਤਸ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਛਡੱਖਰ-ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਯੌਵਨ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ, ਗਿਆਨ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਬਣੀ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਅੰਦਰਲੀ ਕਥਾ: ਇੱਕ ਧਨਵਾਨ ਨੌਜਵਾਨ ਸ਼ਿਵ-ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਬਚਨ-ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਸੱਪ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛਡੱਖਰ ਮੰਤ੍ਰ ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਵਤਸ ਜਲ-ਸੱਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਪ-ਮੋਚਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਸੱਪ ਮਾਰਨ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਪਰਮ ਧਰਮ ਮੰਨਣਾ, ਮਾਸਾਹਾਰ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝ ਪਾਉਣ ਦੇ ਭੇਦ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ-ਪਾਠ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ, ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਸਾਧਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 30
Siddheśvara at Camatkārapura: Hamsa’s Tapas, Liṅga-Pūjā, and Ṣaḍakṣara-Mantra Phala
ਅਧਿਆਇ 30 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਥਾਂ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਸੂਤ ਪੁਰਾਣੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਹੰਸ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ-ਹੀਨਤਾ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਸੀ। ਉਪਾਅ ਜਾਣਨ ਲਈ ਉਹ ਅੰਗਿਰਸ-ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤੀਰਥ, ਵਰਤ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀਕਰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਸਾਧਨ ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਮਤਕਾਰਪੁਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਤਪ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਯੋਗ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲੇਗਾ। ਹੰਸ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਨਿਯਮਬੱਧ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਪ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਗੀਤ-ਵਾਦ੍ਯ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ, ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ, ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ/ਪਰਾਕ ਵਰਗੇ ਵਰਤ ਅਤੇ ਮਹੀਨੇ-ਲੰਬੇ ਉਪਵਾਸ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਮਹਾਦੇਵ ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹੰਸ ਵੰਸ਼-ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਉੱਥੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪਾਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਜੋ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਜਪ ਕਰੇਗਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਡਕਸ਼ਰ ਮੰਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਲਾਭ ਆਦਿ ਫਲ ਮਿਲਣਗੇ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੰਸ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੁਰਲਭ ਮਨੋਰਥਾਂ ਲਈ ਸਪਰਸ਼, ਪੂਜਾ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ਡਕਸ਼ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਜਪ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 31
Nāgatīrtha–Nāgahṛda Māhātmya (श्रावणपञ्चमी-व्रत, नागपूजा, श्राद्ध-फलश्रुति)
ਅਧਿਆਇ 31 ਵਿੱਚ ਨਾਗਤੀਰਥ ‘ਨਾਗਹ੍ਰਦ’ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਡਰ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਮਾਸ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਤੱਕ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਸ ਆਦਿ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਕਾਲ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਰਣਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਗ ਮਾਤਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵਧ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਉਪਦ੍ਰਵ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੀੜਤ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੌਂ ਨਾਗ-ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤਾਨ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਤਾਂ ਪਾਤਾਲ-ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਆਉਣ ਲਈ ਪੰਚਮੀ ਦਾ ਸਮੇਂ-ਨਿਯਮ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਮ-ਨਿਯਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਔਸ਼ਧ ਨਾਲ ਰੱਖੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਹਾਨੀ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ-ਫਲ—ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਨਾਗ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ, ਸੰਤਾਨ-ਕਾਮੀ ਲਈ ਅਤੇ ਸੱਪ-ਡੰਸ ਨਾਲ ਮਰੇ ਹੋਏ ਲਈ ਵੀ। ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਟਿਕੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰਸੇਨ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਸ ਨਾਲ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਚਮਤਕਾਰਪੁਰ/ਨਾਗਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਭੋਜੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲੱਭਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵਸ਼ਰਮਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਸੱਪ-ਭਯ ਹਟਾਉਂਦਾ, ਭੋਜਨ-ਜਨਿਤ ਆਦਿ ਪਾਪ ਘਟਾਉਂਦਾ, ਗਯਾ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਸਮੇਂ ਇਹ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਵਰਤ ਜਾਂ ਕਰਤਾ-ਸੰਬੰਧੀ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 32
सप्तर्ष्याश्रम-माहात्म्य तथा लोभ-निरोधोपदेशः (Glory of the Saptarṣi Āśrama and Instruction on Restraining Greed)
ਸੂਤ ਸ਼ੁਭ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਪੂਰਨਿਮਾ/ਪੰਦਰਵੀਂ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸਾਦੇ ਫਲ‑ਮੂਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵੀ ਮਹਾਨ ਸੋਮਯਾਗਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਸ਼ੁਕਲ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਅਤ੍ਰਿ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਭਰਦ੍ਵਾਜ, ਗੌਤਮ, ਕੌਸ਼ਿਕ (ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ), ਜਮਦਗਨੀ ਅਤੇ ਅਰੁੰਧਤੀ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਕਾਲ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਵਰਖਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਲੋਕਧਰਮ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਭੁੱਖੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਅਧਰਮ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦੇ। ਰਾਜਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਦਰਭੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ (ਰਾਜਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ) ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਜਾਣ ਕੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਦੁੰਬਰ ਰੱਖ ਕੇ ਪਰਖ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀ ਲੁਕਿਆ ਧਨ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਮਤਕਾਰਪੁਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਤੇ‑ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਭਿਖਾਰੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ (ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇੰਦਰ/ਪੁਰੰਦਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਕਮਲ‑ਨਾਲ ਖੋਹ ਕੇ ਵ੍ਰਤ‑ਨਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਆਪਣੀ ਪਰਖ ਦੱਸ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰਲੋਭਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਆਸ਼ਰਮ ਲਈ ਸਦੀਵੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਤੀਰਥਤਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ; ਇੰਦਰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਭੀਸ਼ਟ ਸਿੱਧ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣਗੇ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਅਮਰਤੁਲ੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ‑ਪੂਜਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ‑ਕਥਨ ਨੂੰ ਆਯੁ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪਾਪ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 33
अगस्त्याश्रम-माहात्म्य तथा विंध्य-निग्रहः (Agastya’s Hermitage: Sanctity, the Vindhya Episode, and the Solar Observance)
ਸੂਤ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਨਿੱਤ ਉਪਾਸਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਉੱਥੇ ਆ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜੋ ਭਗਤਿ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸ਼ਰਾਧ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧਿਵਤ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਵਰਗੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਸੂਰਜ ਅਗਸਤ੍ਯ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਸੂਤ ਵਿਂਧ੍ਯ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਸੁਮੇਰੂ ਨਾਲ ਹੋੜ ਕਰਕੇ ਵਿਂਧ੍ਯ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਮਾਰਗ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਰੁੱਤਾਂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਾਦਿ ਕਰਮ-ਚੱਕਰ ਵਿਗੜਨ ਦਾ ਖਤਰਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੂਰਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਗਸਤ੍ਯ ਵਿਂਧ੍ਯ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਮੇਰੀ ਦੱਖਣ ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਉਚਾਈ ਘਟਾ ਕੇ ਐਸੇ ਹੀ ਠਹਿਰੇ ਰਹੋ। ਫਿਰ ਅਗਸਤ੍ਯ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਉਸੇ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਸੂਰਜਲੋਕ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਅਭਿਮੁਖ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਉੱਥੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 34
अध्याय ३४ — देवासुरसंग्रामे शंभोः परित्राणकथनम् (Chapter 34: Śambhu’s Intervention in the Deva–Dānava Battle)
ਅਧਿਆਇ 34 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਏ ਇਕ ਪ੍ਰਸੰਗ—ਇਕ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ (ਪਯਸਾਂ-ਨਿਧਿ)—ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਫਿਰ ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ ਸੰਕਟ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਕਾਲੇਯ/ਕਾਲਿਕੇਯ ਨਾਮ ਦੇ ਬਲਵਾਨ ਦਾਨਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਰੰਤ ਮੁਕਾਬਲਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੇਵਸੈਨਾ ਯੁੱਧ ਲਈ ਇਕੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕੰਬਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਛਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਦਾਨਵ ਕਾਲਪ੍ਰਭ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਇੰਦਰ ਦਾ ਵਜ੍ਰ ਛੀਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਗਦਾ-ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਡਰ ਨਾਲ ਦੇਵ ਅਸਤ-ਵਿਆਸਤ ਹੋ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਗਰੁੜਾਰੂੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਸਤ੍ਰ-ਜਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਛਿਤਰ-ਬਿਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਲਖੰਜ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ; ਦਾਨਵ ਉਸਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਟੱਕਰ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਸ਼ਿਵ ਨਿਰਣਾਇਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਖ਼ਲ ਕਰਕੇ ਸ਼ੂਲ-ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਹਮਲਾਵਰ ਦਾਨਵ ਦਾ ਵਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲਪ੍ਰਭ ਸਮੇਤ ‘ਕਾਲ’ ਉਪਾਧੀ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਦਾਨਵ ਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਰੌਂਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸੰਭਲ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵ ਬਾਕੀ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਘਾਇਲ ਅਤੇ ਨੇਤਾ-ਵਿਹੀਣ ਦਾਨਵ ਭੱਜ ਕੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਾਰ—ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਵਾਈ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 35
अगस्त्येन सागरशोषणं तथा कालेयदानवनिग्रहः (Agastya Dries the Ocean and the Suppression of the Kāleya Asuras)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇਯ ਦੈਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਤਪੱਸਵੀਆਂ, ਯਜ्ञ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਯਜ्ञ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਯਜ्ञ-ਭਾਗ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਓਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਤਦ ਉਹ ਚਾਮਤਕਾਰਪੁਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਕੇ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆ-ਬਲ ਅਤੇ ਯੋਗਿਨੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਸੁਕਾਉਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੀਠਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਯੋਗਿਨੀ-ਗਣਾਂ ਦੀ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕੁਆਰੀ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ—ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੋਸ਼ਿਣੀ’ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਆਕਾਸ਼ਗਾਮਿਨੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਕੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਗਸਤ੍ਯ ਸਮੁੰਦਰ ਪੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਧਰਤੀ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਬਚੇ ਹੋਏ ਪਾਤਾਲ ਵੱਲ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਲ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਭਵਿੱਖ ਕਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸਗਰ ਦੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਖੋਦਾਈ ਅਤੇ ਭਗੀਰਥ ਦੁਆਰਾ ਗੰਗਾ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਫਿਰ ਭਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ੍ਯ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਾਮਤਕਾਰਪੁਰ ਦੇ ਪੀਠ ਸਦਾ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ; ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਮਿਲੇ—ਦੇਵਤਾ ‘ਚਿਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ’ ਪੀਠ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖ ਕੇ ਪਾਪਭਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 36
चित्रेश्वरपीठ-मन्त्रजप-माहात्म्य (Glorification of Mantra-Japa at the Citreśvara Pīṭha)
ਅਧਿਆਇ 36 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਚਿਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਪੀਠ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਅਤਿਸ਼ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਰੱਖਿਆ, ਦੁੱਖ-ਨਿਵਾਰਣ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਰਾਜਕੀ ਅਨੁਕੂਲਤਾ, ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਯਾਤਰਾ-ਸਫਲਤਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਗ, ਗ੍ਰਹਪੀੜਾ, ਭੂਤ-ਬਾਧਾ, ਵਿਸ਼, ਸੱਪ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਚੋਰੀ, ਝਗੜੇ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਪ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਨਿਯਮਬੱਧ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਲੱਖ-ਜਪ, ਫਿਰ ਵਾਧੂ ਗਿਣਤੀ, ਅਤੇ ਜਪ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਮ; ਸ਼ਾਂਤੀ-ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਵਰਗੇ ਸੌਮ੍ਯ ਕਰਮਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤ-ਤ੍ਰੇਤਾ-ਦ੍ਵਾਪਰ-ਕਲੀ ਯੁਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਮਾਪ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਸਾਧਕ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਿੱਧੀ ਯਾਦ੍ਰਿਚਛਿਕ ਚਮਤਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਿਯਮਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ।
Adhyaya 37
Durvāsā, Suśīla, and the Establishment of the Duḥśīla-Prāsāda (Śiva Shrine Narrative)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ ਜੋ ਵੇਦ-ਵਿਆਖਿਆ, ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀ ਚਰਚਾ ਅਤੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਆਏ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੁਰਵਾਸਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਯਤਨ/ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਯੋਗ ਸਥਾਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੰਡਿਤਾਈ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਤਰਕ-ਆਸਕਤੀ ਕਾਰਨ ਸਭਾ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਦੁਰਵਾਸਾ ਗਿਆਨ, ਧਨ ਅਤੇ ਕੁਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਮਦਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਲੇਸ਼ ਦੀ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਪ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਵੱਡੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੁਸ਼ੀਲ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਕੇ ਖਿਮਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੰਦਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਭੂਮੀ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੁਰਵਾਸਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੰਗਲ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਬਣਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੁਸ਼ੀਲ ਦੇ ਇਕਤਰਫ਼ਾ ਦਾਨ ਤੋਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਬਹਿਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੰਦਰ-ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਕੇ ‘ਕੀਰਤੀ ਤੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਅਧੂਰਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ‘ਦੁಃਸ਼ੀਲ’ ਨਾਮ ਫੈਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਧਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਕਲਾਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਮੱਧ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਰਕ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਅਧਿਆਇ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਵ-ਫੁੱਟ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਲਿੰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 38
धुन्धुमारेश्वर-माहात्म्य (The Māhātmya of Dhundhumāreśvara)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ–ਰਿਸ਼ੀ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਧੁੰਧੁਮਾਰੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਧੁੰਧੁਮਾਰ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਬਣਵਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੋਲ ਹੀ ਇੱਕ ਵਾਪੀ/ਕੁੰਡ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ, ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਸਰਵਤੀਰਥ-ਸਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਧੁੰਧੁਮਾਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਯਮਲੋਕ ਦੇ ਨਰਕੀ ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ‘ਦੁਰਗ’ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸੂਤ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੂਰਯਵੰਸ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ, ‘ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ’ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸੰਬੰਧ, ਅਤੇ ਮਰੁ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੈਤ ਧੁੰਧੂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਕੀਰਤੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੌਰੀ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਰਾਜਾ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਣ੍ਯ ਕਾਲ ਦੱਸ ਕੇ ਸਥਾਈ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਮੋਖਸ਼-ਅਭਿਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 39
चमत्कारपुर-क्षेत्रमाहात्म्यं तथा ययाति-लिङ्गप्रतिष्ठा (Cāmatkārapura Kṣetra-Māhātmya and Yayāti’s Liṅga Consecration)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧੁੰਧੁਮਾਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਚਮਤਕਾਰਪੁਰ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇਵਯਾਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਸਮੇਤ ਇੱਕ “ਉੱਤਮ ਲਿੰਗ” ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਲਿੰਗ ਸਰਵਕਾਮਫਲ-ਪ੍ਰਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਤੇ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਰਾਜ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦਾ ਵਿਵੇਕਪੂਰਵਕ ਵਰਣਨ ਮੰਗਿਆ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਚਮਤਕਾਰਪੁਰ ਨੂੰ “ਸਰਵਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ” ਖੇਤਰ ਦੱਸਿਆ; ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਣੁਪਦੀ ਗੰਗਾ ਪਾਪਹਾਰਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਿਤਾਮਹ ਵੱਲੋਂ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਬਾਵਨ ਹਸਤ ਮਾਪ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਖੰਡ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਉਲੇਖਿਤ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਹੋਰ ਥਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਯਯਾਤੀ ਰਾਣੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਗਿਆ, ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਰ-ਚਾਰਣਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਵਿਚ, ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ—ਇਹੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ।
Adhyaya 40
Brahmī-Śilā, Sarasvata-Hrada, and the Ānandeśvara Sthala Narrative (ब्रह्मीशिला–सारस्वतह्रद–आनन्देश्वरकथा)
ਰਿਸ਼ੀ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਨੀ ਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਿਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮੀ-ਸ਼ਿਲਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕੀ ਹੈ। ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਧਿਵਤ ਕਰਮ-ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿ-ਸੰਧਿਆ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਥਰ ਭੂਲੋਕ ਵੱਲ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਚਾਮਤਕਾਰਪੁਰ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਜਲ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖੀ ਸਪਰਸ਼ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਹਿਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਲਈ ਅਪਹੁੰਚ ਮਹਾਹ੍ਰਦ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਪਰਸ਼ ਰੋਕਣ ਲਈ ਨਾਗ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮੰਕਣਕ ਰਿਸ਼ੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਕੇ ਸਨਾਨ ਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਆਦਿ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਨੂੰ ਚੋਟ ਲੱਗਣ ਤੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦਾ ਰਸ ਵਹਿਣ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਗਤ ਵਿਗੜਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਭਸਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਉੱਚ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਨ੍ਰਿਤ ਰੋਕਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਨਿੱਤ ਸਨਿਧੀ ਦੇ ਕੇ ‘ਆਨੰਦೇಶਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਆਨੰਦ’ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਨਿਰਵਿਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਸਰਸਵਤ ਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰ-ਸ਼ਿਲਾ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਦੀ ਤਾਰਕ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਯਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸੌਖਾ ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਹ੍ਰਦ ਨੂੰ ਧੂੜ ਨਾਲ ਭਰਨ ਦਾ ਸੁਧਾਰਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਮੰਕਣਕ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗ ਦੀ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ—ਪੂਜਾ ਦਾ ਮਹਾਪੁੰਨ ਫਿਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 41
अशून्यशयन-व्रतं तथा जलशायी-जनार्दन-माहात्म्यम् | Ashūnyaśayana Vrata and the Māhātmya of Jalaśāyī Janārdana
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਸੂਤ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ “ਜਲਸ਼ਾਈ” (ਜਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਪਾਪ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹਰਿ ਦੇ ਸ਼ਯਨ–ਬੋਧਨ (ਨੀਂਦ–ਜਾਗਰਣ) ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਭਗਤੀ-ਸਹਿਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਦੂਜੀ ਤਿਥੀ “ਅਸ਼ੂਨ੍ਯਸ਼ਯਨਾ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਜਲਸ਼ਾਈ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੈਤ ਰਾਜ ਬਾਸ਼ਕਲੀ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਦੇਵਗਣ ਸ਼ਵੇਤਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਉੱਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਜਲਮੱਧ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਇੰਦਰ ਨੂੰ “ਚਾਮਤਕਾਰਪੁਰ” ਨਾਮਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਨ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤਦਵੀਪ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਲਾਸ਼ਯ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸ਼ੂਨ੍ਯਸ਼ਯਨਾ ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਦੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਤੇਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਭੇਜਦੇ ਹਨ; ਬਾਸ਼ਕਲੀ ਦੀ ਹਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਹਿਤ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਸਦਾ ਸਨ੍ਨਿਧ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ, ਜਲਸ਼ਾਈ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਉੱਚ ਗਤੀ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਥਾ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਦਵਾਰਕਾ ਨਾਲ ਭੀ ਸੰਬੰਧ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 42
Viśvāmitra-kuṇḍa Māhātmya and Household-Ethics Discourse (विश्वामित्रकुण्डमाहात्म्य तथा स्त्रीधर्मोपदेशः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਤ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁੰਡ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਦਭੁਤ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਸੰਤਾਨ-ਲਾਭ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਰਣਨ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਤ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਸਵੈੰ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕੀਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤ੍ਰਪਣ ਆਦਿ ਕਰਮ ਅਖ਼ਯ ਫਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਾਨ, ਹੋਮ, ਅਰਪਣ ਤੇ ਜਪ-ਪਾਠ ਨਾਲ ਅਨੰਤ ਪੁੰਨ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਇੱਕ ਹਿਰਣੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਜਲ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਮੇਨਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਅਪਸਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਤਿਥੀ-ਯੋਗ ਆਉਣ ਤੇ ਮੁੜ ਸਨਾਨ ਲਈ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧਿਆਇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੀਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ: ਮੇਨਕਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸਤ੍ਰੀ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਆਚਰਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਪਤੀ-ਭਕਤੀ, ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਨੀਤੀ, ਸੇਵਾ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਸ਼ੌਚ, ਮਿਤਾਹਾਰ, ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਗੁਰੂ-ਸਨਮਾਨ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਤਸੰਗ ਦੀ ਚੋਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 43
ब्रह्मचर्य-रक्षा संवादः (Dialogue on Protecting Brahmacarya and Śaiva Vow-Discipline)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਤੀਰਥ-ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਗੰਭੀਰ ਧਾਰਮਿਕ-ਨੈਤਿਕ ਸੰਵਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਨਕਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਦੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ/ਵੇਸ਼ਿਆ-ਗਣ ਵਿੱਚੋਂ ਦੱਸ ਕੇ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਪਸਵੀ ਅੱਗੇ ਕਾਮਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਮਦੇਵ ਵਰਗਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੇਹ-ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦਬਾਅ ਵਾਲੀ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਜੇ ਤਪਸਵੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸਤਰੀ-ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਤਪਸਵੀ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਤੇ ਨਿੰਦਾ ਆਵੇਗੀ। ਤਪਸਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਧੀਨ ਵਰਤ-ਧਾਰੀ ਸਮੁਦਾਇ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦੱਸ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਸਭ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਲਈ; ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਕਾਮ-ਸਪਰਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ-ਸੰਗ—ਸਪਰਸ਼, ਲੰਮਾ ਸਾਥ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਗੱਲਬਾਤ ਵੀ—ਨੂੰ ਵਰਤ-ਭੰਗ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਜੋਖ਼ਿਮ ਭਰਿਆ ਮੰਨ ਕੇ ਉਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ, ਵਰਤ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੇਨਕਾ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਚਲੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਦਾ ਧਰਮਮਈ ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਚਿਆ ਰਹੇ।
Adhyaya 44
Viśvāmitrakunda-utpatti and Viśvāmitreśvara-māhātmya (विश्वामित्रकुण्डोत्पत्ति–विश्वामित्रेश्वरमाहात्म्य)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਸੰਵਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਨਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਮਤ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵ੍ਰਤਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਯਾਸਕਤੀ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਸੰਗ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕਠੋਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪਰਸਪਰ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਮੇਨਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਗੇ ਤੀਰਥ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਮਹਾਤਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਉਸ ਕੁੰਡ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹੀ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਲ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਅਤੇ ਪੁਨਰਸਥਾਪਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਹਿਮਾ ਜਾਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ‘ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਧਾਮ, ਦੇਵਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਉਚਾਰਣ ਹੈ।
Adhyaya 45
पुष्करत्रयमाहात्म्यं (The Māhātmya of the Three Puṣkaras)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ “ਪੁਸ਼ਕਰ-ਤ੍ਰਯ” (ਤਿੰਨ ਪੁਸ਼ਕਰ ਜਲਾਂ) ਦੀ ਤੀਰਥ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ-ਯੋਗ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੂਰਲੇ ਮੁੱਖ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਖੋਜਿਆ। ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਪੁਸ਼ਕਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੱਸੇ—ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕੀਤੇ ਕਮਲ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ-ਪੁਸ਼ਕਰ, ਪਾਸੇ/ਤਿਰਛੇ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਮੱਧਯਮ-ਪੁਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਕਨਿਸ਼ਠ-ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਵੇਰ, ਦੁਪਹਿਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਤਿੰਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਸਨਾਨ-ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਸਪਰਸ਼ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕਤਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਗੇ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਿਹਦਬਲ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਕਾਰ ਵੇਲੇ ਉਹ ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰੇ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਦਭੁਤ ਕਮਲ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ; ਤੁਰੰਤ ਦਿਵ੍ਯ ਧੁਨੀ ਹੋਈ, ਕਮਲ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕੋੜ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਦੋਸ਼ ਉੱਛਿਸ਼ਟ/ਅਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਸੂਰਜ-ਉਪਾਸਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੂਰਜ-ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਰੋਗਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ-ਸਨਾਨ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਥਾਪਿਤ ਸੂਰਜ-ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਤੇ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ ਮਹਾਯਜ੍ਞ-ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਉੱਨਤੀ ਤੇ ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 46
सारस्वततीर्थमाहात्म्य — Glory of the Sārasvata Tīrtha (Sarasvatī Tirtha)
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਹੋਰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰਜ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਰਸਵਤ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਕ-ਦੋਸ਼, ਗੂੰਗਾਪਣ ਆਦਿ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਬੋਲਣਹਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਜਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਬਲਵਰਧਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅੰਬੁਵੀਚੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੂਕ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਮੂਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ; ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਵਿਵਸਥਾ ਫੈਲੀ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਮੰਤਰੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਕੋਲ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰਸਵਤ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ। ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਵਾਣੀ ਤੁਰੰਤ ਖੁਲ ਗਈ। ਨਦੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕੰਢੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਚਤੁਰਭੁਜਾ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਈ, ਸ਼ੁੱਧ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ, ਧੂਪ-ਗੰਧ-ਅਨੁਲੇਪਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਾਣੀ, ਬੁੱਧੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਦੇਵੀ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸ਼ਟਮੀ ਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰ ਵਾਗਮੀ ਤੇ ਮੇਧਾਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਲ ਮੂਰਖਤਾ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਧਰਮ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਸਵਰਗ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ-ਦਾਨ/ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ-ਦਾਨ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਾਨਿਧ ਵਿੱਚ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਫਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ, ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਵਰਗੇ ਮਹਾਯੱਗਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 47
महाकाल-जागर-माहात्म्य (Glory of the Mahākāla Night-Vigil in Vaiśākhī)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਾਖੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਜਾਗਰਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਮਹਾਕਾਲ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹੋਰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਸੂਤ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰੁਦ੍ਰਸੇਨ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ ਰੀਤ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਰਾਜਾ ਹਰ ਸਾਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਚਮਤਕਾਰਪੁਰ-ਖੇਤਰ ਜਾ ਕੇ ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਪਵਾਸ, ਭਜਨ-ਕੀਰਤਨ, ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਗਾਇਨ, ਜਪ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਆਚਾਰ ਨਿਭਾ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਦੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਭਕਤੀਮਈ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਭਾ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਫਲ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਪੂਰਵਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਵਿਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸੁੱਕੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਗਰੀਬ ਵਪਾਰੀ ਸੀ; ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਮਤਕਾਰਪੁਰ ਨੇੜੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਰੋਵਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਲਈ ਕਮਲ ਵੇਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਟੁੱਟੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਿਆਂ ਪੂਜਾ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਕਾਲ-ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਪਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਰਕੇ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਤੱਕ ਵਪਾਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਆਤਮਦਾਹ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਭਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਕਾਂਤੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਪੂਰਵਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਬਣ ਕੇ ਸਵਯੰਵਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਸਾਲਾਨਾ ਜਾਗਰਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਤੇ ਮੁਕਤੀ-ਸਮੀਪ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 48
Hariścandra-āśrama and Umā–Maheśvara Pratiṣṭhā (Harishchandra’s Austerity, Boon, and Pilgrimage Merit)
ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਸ਼ਰਮ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹੇ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਪਾਲਿਆ। ਉਹ ਸੂਰਯਵੰਸ਼ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜਾ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ-ਸੁਖ, ਨਾਗਰਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਕ ਘਾਟ—ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਅਭਾਵ। ਵੰਸ਼ਧਰ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਚਾਮਤਕਾਰਪੁਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਗੌਰੀ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਤੀ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਭੁੱਲ ਕਾਰਨ ਵਿਵਾਦ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੌਤ-ਜਨਿਤ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਪੂਜਾ, ਉਪਵਾਸ-ਨਿਯਮ, ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਦਾਨ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ। ਮੁੜ ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਦੇਵੀ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਅਟੱਲ ਹੈ—ਬੱਚਾ ਮਰੇਗਾ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਜੀ ਉੱਠੇਗਾ ਅਤੇ ਦੀਰਘਾਯੂ, ਵਿਜੇਈ ਤੇ ਯੋਗ ਵੰਸ਼ਧਰ ਬਣੇਗਾ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਜੋ ਉੱਥੇ ਉਮਾ-ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ, ਉਹ ਇੱਛਿਤ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਨੋਰਥ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਰਾਜਸੂਯ-ਸਿੱਧੀ ਵੀ ਮੰਗੀ; ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਾ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਇਸ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 49
Kalaśeśvara-māhātmya: Kalaśa-nṛpateḥ Durvāsasaḥ śāpena vyāghratva-prāptiḥ (कलेशेश्वरमाहात्म्य—कलशनृपतेर्दुर्वाससः शापेन व्याघ्रत्वप्राप्तिः)
ਸੂਤ ਨਾਗਰ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਕਲੇਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ‘ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ’ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਯਦੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਕਲਸ਼ ਯਜ्ञਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਹਿਤਕਾਰੀ ਸੀ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵ੍ਰਤ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਦੁਰਵਾਸਾ ਆਏ ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸਵਾਗਤ, ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ, ਪਾਦ੍ਯ-ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਪੱਤੀ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਲੋੜ ਪੁੱਛੀ। ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਪਾਰਣ ਲਈ ਭੋਜਨ ਮੰਗਿਆ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੋਜਨ ਪਰੋਸਿਆ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਵੀ ਸੀ। ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੂੰ ਮਾਸ ਦਾ ਸਵਾਦ/ਗੰਧ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵ੍ਰਤ-ਨਿਯਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਸਮਝ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰਾਜਾ ਭਿਆਨਕ ਬਾਘ ਬਣੇਗਾ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅਣਜਾਣੇ ਦੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਸ਼ਾਪ ਹਲਕਾ ਕਰੋ। ਤਦ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਧਰਮ-ਨਿਯਮ ਸਮਝਾਇਆ—ਸ਼ਰਾਧ ਅਤੇ ਯਜ्ञ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਮਾਸ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇਸ ਨਾਲ ਵ੍ਰਤ-ਫਲ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਉਪਾਅ ਦਿੱਤਾ—ਰਾਜੇ ਦੀ ਨੰਦਿਨੀ ਨਾਮ ਦੀ ਗਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਜਿਤ ‘ਬਾਣਾਰਚਿਤ’ ਲਿੰਗ ਦਿਖਾਵੇਗੀ; ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਮੁਕਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਚਲੇ ਗਏ; ਰਾਜਾ ਬਾਘ ਬਣ ਕੇ ਆਮ ਯਾਦ ਖੋ ਬੈਠਾ, ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਦਾ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੰਤਰੀ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਤੀਰਥ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਅਤਿਥੀ-ਧਰਮ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨੀ, ਵ੍ਰਤ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 50
नन्दिनी-धेनोः सत्यव्रतं तथा लिङ्ग-स्नापन-माहात्म्यम् (Nandinī’s Vow of Truth and the Significance of Bathing the Liṅga)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗੋਕੁਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਭਰਿਆ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਨੰਦਿਨੀ ਨਾਮ ਦੀ ਗਾਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਬਹੁਤ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਲਿੰਗ-ਸਨਾਪਨ (ਅਭਿਸ਼ੇਕ) ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਬਾਘ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੈਵਯੋਗ ਨਾਲ ਨੰਦਿਨੀ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੰਦਿਨੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਗੋਕੁਲ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਆਪਣੇ ਵੱਛੇ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਜਿਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਉਸ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਘ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਜਾਣ ਦੇਵੇ; ਵੱਛੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾ ਕੇ/ਸੌਂਪ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਬਾਘ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਕੌਣ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਤਦ ਨੰਦਿਨੀ ਸਤ੍ਯ-ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦਿਆਂ ਗੰਭੀਰ ਸਹੁੰਆਂ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ—ਜੇ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਵਾਂ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ, ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ, ਅਪਵਿੱਤਰ/ਅਨੁਚਿਤ ਕਰਮ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ, ਕ੍ਰਿਤਘਨਤਾ, ਗੋ-ਕੰਨਿਆ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਿੰਸਾ, ਵਿਅਰਥ ਪਕਵਾਨ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਰੂਪ ਮਾਸਾਹਾਰ, ਵ੍ਰਤ-ਭੰਗ, ਝੂਠ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਬੋਲ—ਇਹ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗੇ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਮਰਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਅਟੁੱਟ ਹਨ; ਘੋਰ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨੈਤਿਕ ਸਚਾਈ ਹੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪਰਖ ਹੈ।
Adhyaya 51
कलशेश्वर-लिङ्गमाहात्म्ये नन्दिनी-सत्यव्रत-व्याघ्रमोक्षः (Kalāśeśvara Liṅga Māhātmya: Nandinī’s Vow of Truth and the Tiger’s Liberation)
ਸੂਤ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਭਰਿਆ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਘ ਨੰਦਿਨੀ ਗੋਮਾਤਾ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵੱਛੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾ ਕੇ ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਚੀ ਕਸਮ ਖਾ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਨੰਦਿਨੀ ਵੱਛੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸੰਕਟ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਭਕਤੀ ਤੇ ਵਨ-ਆਚਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਲੋਭ, ਪ੍ਰਮਾਦ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਭਰੋਸੇ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵੱਛਾ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਮੰਨ ਕੇ ਨਾਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨੰਦਿਨੀ ਉਸਨੂੰ ਝੁੰਡ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਕੇ ਹੋਰ ਗਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਨਾਥ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵੱਛੇ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸੰਭਾਲ ਨਿਯਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗਾਂਵਾਂ ਆਫ਼ਤ ਵੇਲੇ ਕਸਮ ਤੋੜਨ ਨੂੰ ‘ਨਿਰਦੋਸ਼ ਝੂਠ’ ਕਹਿ ਕੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਨੰਦਿਨੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਮੰਨ ਕੇ ਬਾਘ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਸੱਚਾਈ ਵੇਖ ਕੇ ਬਾਘ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਤਮ-ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਨੰਦਿਨੀ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨਾ ਦੱਸ ਕੇ ਕਲਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦਾ ਪਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਬਾਘ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਪਗ੍ਰਸਤ ਹੈਹਯ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਕਲਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਚਮਤਕਾਰਪੁਰ ਖੇਤਰ—ਸਰਵਤੀਰਥਮਯ ਤੇ ਕਾਮਦ—ਕਹਿ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਦੀਪਦਾਨ ਅਤੇ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ-ਗੀਤ/ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪਖ਼ਯ ਤੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ; ਇਸ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 52
Rudrakoṭi–Rudrāvarta Māhātmya (Kapilā–Siddhakṣetra–Triveṇī Context)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਤੀਰਥ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੁਖਮ ਭੂਗੋਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਉਮਾ–ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਿਰਮਲ ਸਰੋਵਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੰਨ-ਸਥਾਨ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਗਸਤ੍ਯ ਕੁੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਤਿ ਪਾਵਨ ਵਾਪੀ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕਪਿਲਾ ਨਦੀ (ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਦੀ ਸਾਂਖ੍ਯ-ਜਨਿਤ ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ), ਅਤੇ ਸਿੱਧਖੇਤਰ ਜਿੱਥੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸਿੱਧਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਚਾਰ-ਪਾਸੀਂ ਵਾਲੀ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਸ਼ਿਲਾ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਹਿੰਦੀ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਉੱਤੇ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ/ਅੰਤ੍ਯੇਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ; ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਜੋਂ ਗੋਸ਼ਪਦ ਵਰਗਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦਿਸਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰਕੋਟੀ/ਰੁਦ੍ਰਾਵਰਤ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ—ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ‘ਕੋਟੀ’ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ (ਆਸ਼ਾਢ, ਕਾਰਤਿਕ, ਮਾਘ, ਚੈਤਰ) ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ, ਸ਼ਰਾਧ, ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ, ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ, ਸ਼ਡਾਕਸ਼ਰ ਜਪ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਪਾਠ, ਅਤੇ ਗੀਤ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਰਗੀਆਂ ਭਕਤੀ-ਅਰਪਣਾਂ ਨੂੰ ਪੁੰਨਵਰਧਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 53
Ujjayinī-Mahākāla Pīṭha and the Bhṛūṇagarta Tīrtha: Expiation Narrative of King Saudāsa
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤੀਰਥ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਧਾਰਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਗੂੰਥੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਜਯਿਨੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਪੀਠ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਮਹਾਕਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਦੱਖਿਣਾਮੂਰਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਯੋਗਿਨੀ-ਆਰਾਧਨਾ, ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਨੂੰ ਮਹਾਪੁੰਨ ਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਅਤੇ ਜਰਾ-ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਭ੍ਰੂਣਗਰਤ ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਸੌਦਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭਕਤ ਰਾਜੇ ਦੇ ਲੰਮੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਵਿਘਨ ਪਾਇਆ; ਨਿਸ਼ਿਧ ਮਾਸ ਦੀ ਛਲ-ਭਰੀ ਭੇਟ ਕਾਰਨ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਰਾਖਸ਼ਸ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਾ ਕੀਤੀ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੂਰਬੁੱਧੀ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਤਾਂ ਮਿਲਿਆ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ-ਸਬੰਧੀ ਮਲਿਨਤਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ—ਦੁਰਗੰਧ, ਤੇਜ ਦੀ ਹਾਨੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਰਹੇਜ਼—ਉਸ ਨਾਲ ਰਹੇ। ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਗਰਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਨਿਕਲਿਆ; ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨੇ ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਅੱਗੇ ਭ੍ਰੂਣਗਰਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਕਹਿ ਕੇ ਸਨਾਨ-ਦਾਨ ਸਮੇਤ ਯਤਨਪੂਰਵਕ ਆਚਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 54
नलनिर्मितचर्ममुण्डामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Carmamuṇḍā Established by Nala
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਦੇਵੀ ਚਰਮਮੁੰਡਾ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਭਗਤ ਰਾਜਾ ਨਲ ਨੇ ਕੀਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਧ ਦੇ ਧਰਮਪਰਾਇਣ ਰਾਜਾ ਨਲ ਦੇ ਗੁਣ, ਦਮਯੰਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ, ਅਤੇ ਕਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਜੂਏ ਕਾਰਨ ਰਾਜ ਗੁਆਉਣ ਦੀ ਵਿਪਤਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਮਯੰਤੀ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਨਲ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨਵਮੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸਮੇਂ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਦੇਵੀ-ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਕੇ ਫਲ-ਮੂਲ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਮਾਂ ਅਤੇ ਉਪਾਧੀਆਂ ਵਾਲੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਤੋਤਰ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਅਤੇ ਉਗ੍ਰ-ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਰੂਪ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਨਲ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਪੁਨਰਮਿਲਨ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਸਤੋਤਰ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਦਿਨ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਾਗ ਨਾਗਰਖੰਡ ਦੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ-ਮਹਾਤਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਉਪਸੰਹਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 55
नलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Naleśvara Māhātmya: The Glory of Naleśvara)
ਅਧਿਆਇ 55 ਵਿੱਚ ਨਲੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਾ ਨਲ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਨੇੜੇ ਹੀ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨਯੋਗ ਹੈ; ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਫ਼ ਜਲ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਕੁੰਡ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੋਢ ਆਦਿ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਈ ਕਲੇਸ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁੰਡ ਕਮਲਾਂ ਅਤੇ ਜਲਚਰ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ਿਵ ਨਲ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਲ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਸਾਨਿਧਤਾ ਅਤੇ ਰੋਗ-ਨਿਵਾਰਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੋਮਵਾਰ ਪ੍ਰਾਤਯੂਸ਼ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੌਖੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੁੰਡ-ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਸ਼ਨ, ਸੋਮਵਾਰ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਲੇਪ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਤੇ ਗੰਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਲ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪਰਤਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪੂਜਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਵਰਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਕਲਿਆਣ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸੋਮਵਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 56
Vaṭāditya (Sāmbāditya) Darśana and Saptamī-Vrata Phala — “वटादित्यदर्शन-सप्तमीव्रतफलम्”
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਤੀਰਥ-ਮਹਾਤਮ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸਾਂਬਾਦਿਤ੍ਯ/ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ ਜੇ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਿਨ ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਰਕਗਤੀ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਕਥਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਗਾਲਵ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਵਾਧਿਆਇ-ਨਿਸ਼ਠ, ਸ਼ਾਂਤ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ, ਕਰਮਕੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ ਸੀ; ਪਰ ਬੁਢਾਪੇ ਤੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਘਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸੂਰਜ-ਉਪਾਸਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਿਤੂ-ਨਿਯਮ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਸਮੇਤ ਲੰਬਾ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਕੋਲ ਸੂਰਜਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਪਤਮੀ-ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵੰਸ਼-ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਵਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਨਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਵਟੇਸ਼ਵਰ’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਰ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ‘ਵਟਾਦਿਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਤਾਨ-ਦਾਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਸਪਤਮੀ/ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਸਹਿਤ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਉਪਾਸਨਾ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ-ਉਚਾਰਿਤ ਗਾਥਾ ਵੀ ਸੰਤਾਨ-ਫਲ ਨੂੰ ਉਭਾਰ ਕੇ ਇਸ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਪਾਏ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 57
Bhīṣma at Śarmiṣṭhā-tīrtha: Expiation, Śrāddha Eligibility, and Shrine-Foundation
ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤੀ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਨਾਲ ਭੀਸ਼ਮ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਅੰਬਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਯਾਦ ਕਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੀਸ਼ਮ ਆਪਣੇ ਬਚਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਉਕਸਾਉਣ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਪਾਪ ਕਿਸ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ? ਮੁਨੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਇਸਤ੍ਰੀ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਜੀਵਨ ਛੱਡਣ, ਦੋਸ਼ ਉਸੇ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਐਸਿਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚੋ। ਅੱਗੇ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਵਧ ਦੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦਾਨ, ਤਪ, ਵਰਤ ਆਦਿ ਆਮ ਉਪਾਅ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ; ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ। ਭੀਸ਼ਮ ਗਯਾਸਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਹਤਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਦੋਸ਼ ਕਾਰਨ ਅਯੋਗ ਦੱਸ ਕੇ ਵਰੁਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨੇੜੇ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ-ਤੀਰਥ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਂਗਾਰਕ-ਸ਼ਠੀ (ਮੰਗਲਵਾਰ ਯੁਕਤ ਸ਼ਠੀ) ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਭੀਸ਼ਮ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵਾਣੀ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤਨੂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਕਰਤਵ੍ਯ-ਧਰਮ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਭੇਜਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਭੀਸ਼ਮ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸੰਬੰਧੀ ਮੂਰਤੀ, ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਤ੍ਯ ਪੂਜਾ ਸੌਂਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਸਪਤਮੀ, ਸ਼ਿਵ ਅਸ਼ਟਮੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸ਼ਯਨ-ਪ੍ਰਬੋਧ ਦਿਨ, ਦੁਰਗਾ ਨਵਮੀ ਆਦਿ ਉਤਸਵ, ਕੀਰਤਨ-ਵਾਦ੍ਯ ਸਮੇਤ ਨਿਯਤ ਕਰਕੇ ਨਿਯਮਿਤ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਉੱਚ ਫਲ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 58
शिवगंगामाहात्म्यवर्णनम् (Śiva-Gaṅgā Māhātmya: Theological Discourse on the Sanctity of Śiva-Gaṅgā)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਗੰਗਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਨੀਤੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਚਤੁਸ਼ਟਯ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ‘ਤ੍ਰਿਪਥਗਾਮਿਨੀ’ ਗੰਗਾ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭੀਸ਼ਮ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ (ਕਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਕਤਾ) ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਸੇ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਝੂਠੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਛੇਤੀ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੀਰਥ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵਜੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ—ਸ਼ੂਦਰ ਜਨਮਿਆ ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਨਾਮ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਗੀਰਥੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸਹੁੰ ਵੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਸ਼ਾਸਤਰ-ਚੌਰੀ’ ਅਤੇ ਅਸੱਤ ਬੋਲ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਕੋਢ, ਸਮਾਜਿਕ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਅਸਮਰਥਤਾ ਭੋਗਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਕਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਸਹੁੰ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਣੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ ਦਾ ਧਰਮ ਸੰਯਮਿਤ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਹੈ।
Adhyaya 59
विदुरकृत-देवत्रयप्रतिष्ठा तथा अपुत्रदुःख-प्रशमनम् (Vidura’s Triadic Consecration and the Remedy for Childlessness)
ਸੂਤ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਦੁਰ ਅਪੁੱਤਰ (ਬਿਨਾ ਪੁੱਤਰ) ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪਰਲੋਕੀ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਗਾਲਵ ਰਿਸ਼ੀ ਧਰਮ-ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਗਏ ‘ਪੁੱਤਰ’ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗਿਣਾ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ-ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੁਖਦਾਈ ਫਲ ਭੋਗਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਦੁਰ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਾਲਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਕਤਸ਼੍ਰਿੰਗ ਅਤੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਮਹਾਪੁੰਨ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਸਰੂਪ ਅਸ਼ਵੱਥ ਨੂੰ ‘ਪੁੱਤਰ-ਵ੍ਰਿਖ਼’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਦੁਰ ਅਸ਼ਵੱਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਮੰਨ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਵਿਧੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਵਟ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵੱਥ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ-ਸ਼ਿਵ-ਵਿਸ਼ਣੁ ਦਾ ਤ੍ਰਿਦੇਵ ਸੰਕੁਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਥਾਨਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਾਲ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ ਦੇ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਸੂਰਜ-ਪੂਜਾ, ਸੋਮਵਾਰ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਸ਼ਯਨ-ਪ੍ਰਬੋਧਨ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨ ਅਰਾਧਨਾ। ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰ (ਪਾਕਸ਼ਾਸਨ) ਕਾਰਨ ਲਿੰਗ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਬਾਣੀ ਉਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਵਿਦੁਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਧਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਲੌਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 60
Narāditya-pratiṣṭhā and the Mahitthā Devatā: Installation, Worship-Times, and Phala
ਇਸ ਸੱਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ‘ਮਹਿਤੱਥਾ/ਮਹਿਤੱਥ’ ਖੇਤਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਅਤੇ ਸਥਾਪਨਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰੰਪਰਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਅਗਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਅਥਰਵਣ ਮੰਤ੍ਰ-ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ‘ਸ਼ੋਸ਼ਣੀ ਵਿਦਿਆ’ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ‘ਚਮਤਕਾਰਪੁਰ’ ਨਾਮਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਰਦਾਇਨੀ ਮਹਿਤੱਥਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਅਧਿਆਇ ਤੀਰਥ-ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਸੂਰਜ ‘ਨਰਾਦਿਤ੍ਯ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੋਗ-ਸ਼ਮਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਨਾਰਦਨ ‘ਗੋਵਰਧਨਧਰ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਗੋ-ਖੇਮ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਨਰਸਿੰਹ, ਵਿਘਨਹਰ ਵਿਨਾਇਕ ਅਤੇ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਥੀ ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ—ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਥਾਨਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਧਨ-ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ ਸਿਮਰਨ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਮੋਦਕ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 61
विषकन्यकोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Narrative of the Viṣakanyā) — Śarmiṣṭhā-tīrtha Context
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ‘ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ-ਤੀਰਥ’ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਫਲ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਸੋਮਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਵ੍ਰਕ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਹਿਤਕਾਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਨੇ ਅਸ਼ੁਭ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਜੋਤਿਸ਼-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਬਾਲਿਕਾ ਨੂੰ ‘ਵਿਸ਼ਕਨਿਆ’ ਦੱਸ ਕੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਪਤੀ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਹੇਗੀ ਉੱਥੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਆ ਕੇ ਘਰ ਉਜਾੜ ਦੇਵੇਗੀ; ਮਾਇਕਾ ਅਤੇ ਸਸੁਰਾਲ ਦੋਵੇਂ ਕੁਲ ਨਾਸ ਹੋਣਗੇ। ਰਾਜਾ ਧੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸਿਧਾਂਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਅਵਸ਼੍ਯ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਬਲ, ਬੁੱਧੀ, ਮੰਤ੍ਰ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਕਰਮਫਲ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਛਾ ਬਹੁਤੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਦੀਵਾ ਆਪ ਬੁੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕਰਮ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਗ੍ਯ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਬਾਰੇ ਲੋਕੋਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਨੀਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਯਤਨ ਕਰੋ, ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਦੀ ਬੰਧਨ-ਲੜੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਮੰਨੋ।
Adhyaya 62
शर्मिष्ठातीर्थमाहात्म्य (Śarmiṣṭhā-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Śarmiṣṭhā Tīrtha
ਅਧਿਆਇ 62 ਤੀਰਥਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਤਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰਾਜਾ “ਵਿਸ਼ਕਨਿਆ” ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਫਿਰ ਵੈਰੀ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਰਾਜਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਘਬਰਾਹਟ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਇਸ ਵਿਪਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰਵਾਸਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਲੋਕਨਿੰਦਾ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਵਰਗਾ ਸੰਕਲਪ ਧਾਰ ਕੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਵਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਵਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਪੇਖਿਤ ਇਸਤਰੀ ਸੀ; ਕੜਕ ਗਰਮੀ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਤ ਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ—ਇਹੀ ਪੁੰਨ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣਿਆ। ਪਰ “ਵਿਸ਼ਕਨਿਆ” ਹੋਣ ਦਾ ਹੋਰ ਕਰਮ-ਸੂਤਰ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਗੌਰੀ/ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਵੇਚਣ ਲਈ ਤੋੜ-ਫੋੜ ਕਰਕੇ ਖੰਡਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਪੱਕਿਆ। ਉਪਸ਼ਮ ਲਈ ਉਹ ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲੰਬਾ ਤਪ, ਨਿਯਮਤ ਉਪਵਾਸ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰਖ ਵਜੋਂ ਸ਼ਚੀ (ਇੰਦਰਾਣੀ) ਵਰ ਦੇਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਕੇਵਲ ਪਰਮ ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਸਮੇਤ ਪਾਰਵਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸਦੀ ਸ্তুਤੀ ਸਵੀਕਾਰਦੀ ਹੈ, ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸ਼ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਸਨਾਨ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਦੀ ਨਿਕਟਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 63
सोमेश्वर-प्रादुर्भावः (Someshvara Liṅga: Origin Narrative and Observance)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ-ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਉਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਹਰ ਸੋਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਯਕਸ਼ਮਾ (ਖ਼ਸਰਾ/ਖ਼ਯ ਰੋਗ) ਸਮੇਤ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸੋਮ ਦੇ ਰੋਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ—ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਤਾਈ ਧੀਆਂ (ਨਕਸ਼ਤਰ) ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਵੀ ਸੋਮ ਰੋਹਿਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਗਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਪਤਨੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਦਕਸ਼ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਮੁੜ ਉਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਕਸ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਯ ਰੋਗ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੋਮ ਬਹੁਤ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਵੈਦ ਲੱਭਦਾ ਹੈ ਪਰ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਵੈਰਾਗ ਧਾਰ ਕੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੇਤਰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਮਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰੋਮਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਾਪ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਟਲਦਾ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੋਮ ਨੂੰ ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਨਾਲ ਮੱਧਸਥਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਧਣ-ਘਟਣ ਦਾ ਨਿਯਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ’ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 64
Chamatkārī Devī—Pradakṣiṇā-Phala and the Jātismara King
ਅਧਿਆਇ 64 ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਤੀਰਥ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਦੇਵੀ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ‘ਚਮਤਕਾਰੀ ਦੇਵੀ’ ਨੂੰ ਇੱਕ “ਚਮਤਕਾਰ-ਨਰੇਂਦਰ” ਨੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਨਵੀਂ ਵਸਾਈ ਨਗਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਭਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਮਹਾਨਵਮੀ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇਵੀ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਲ ਭਰ ਅਭਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਦੁਸ਼ਟ ਸੱਤਾਵਾਂ, ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ, ਰੋਗਾਂ, ਚੋਰਾਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲਾਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਦੇਵੀ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸੁਖ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਜੋਂ ਦਸ਼ਾਰਣ ਦੇ ਰਾਜਾ ਚਿਤ੍ਰਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁਕਲਾਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਪੂਰਵਜਨਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਦੇਵੀ-ਸਥਾਨ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤੋਤਾ ਸੀ; ਘੋਂਸਲੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ-ਜਾਂਦਾ ਅਣਜਾਣੇ ਰੋਜ਼ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਰ ਕੇ ਉਹ ਜਾਤਿਸਮਰ ਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਣਚਾਹੇ ਵੀ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਮਹਾਫਲਦਾਇਕ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ—ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਮੋਖਸ਼-ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਇੱਕ ਸਾਲ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਨਿਭਾਏ, ਉਹ ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Adhyaya 65
Ānarteśvara–Śūdrakeśvara Māhātmya (Merit of the Ānarteśvara and Śūdrakeśvara sites)
ਸੂਤ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਾਜਾ ਆਨਰਤ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਹਯ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨੇ ‘ਆਨਰਤੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਾਰਕ-ਸ਼ਠੀ ਦੇ ਦਿਨ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਵਰਗੀ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਸਿੱਧਸੇਨ ਨਾਮ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਦਾ ਕਾਫ਼ਲਾ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਸ਼ੂਦਰ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਸੁੰਨੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ ਇੱਕ ‘ਪ੍ਰੇਤ-ਰਾਜ’ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਤਿਥ੍ਯ ਮੰਗਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੂਦਰ ਅੰਨ-ਜਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਘਟਨਾ ਹਰ ਰਾਤ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਤ-ਰਾਜ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਸੰਗਮ ਨੇੜੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਮਹਾਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਕਠੋਰ ਤਪਸਵੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਕਪਾਲ-ਪਾਤਰ ਨਾਲ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਤ-ਰਾਜ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਕਪਾਲ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਗਯਾਸ਼ਿਰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਨਾਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਲੁਕਿਆ ਧਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਕਪਾਲ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੀ ਪਰਲੋਕ ਗਤੀ ਸੁਧਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ‘ਸ਼ੂਦਰਕੇਸ਼ਵਰ’ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਸਨਾਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ ਵੀ ਮਹਾਂ ਯੱਗਾਂ ਵਰਗਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 66
रामह्रद-माहात्म्यम् (Glory of Rāmahrada) — Jamadagni, the Cow of Plenty, and Ancestral Tarpaṇa
ਅਧਿਆਇ 66 ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ‘ਰਾਮਹ੍ਰਦ’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ-ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਰੁਧਿਰ (ਲਹੂ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਰਪਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ—ਇਹ ਖਿਆਤਿ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ, ਤਿਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਧੀਸੰਮਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਲਹੂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੋਰ, ਅਨੁਚਿਤ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਨੇ ਐਸਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ? ਸੂਤ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੈ; ਹੇਹਯ ਰਾਜਾ ਸਹਸ੍ਰਾਰਜੁਨ (ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ ਅਰਜੁਨ) ਵੱਲੋਂ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਜਮਦਗਨੀ ਦਾ ਅਨਿਆਈ ਵਧ ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ—ਜਮਦਗਨੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਤਿਥੀ ਮੰਨ ਕੇ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ‘ਹੋਮਧੇਨੂ/ਕਾਮਧੇਨੂ-ਸਮਾਨ’ ਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਤਿਥ੍ਯ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੇ ਸੈਨਿਕ ਲਾਭ ਲਈ ਗਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਮਦਗਨੀ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਧਾਰਣ ਗਾਂ ਵੀ ਅਵਧ੍ਯ ਹੈ, ਗਾਂ ਨੂੰ ਵਸਤੂ ਬਣਾ ਕੇ ਹੜਪਣਾ ਘੋਰ ਅਧਰਮ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਲੋਕ ਜਮਦਗਨੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪੁਲਿੰਦ ਰਖਵਾਲੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜਸੈਨਾ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਗਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਮਦਗਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਅਤਿਥਿ-ਸਤਕਾਰ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ-ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 67
हैहयाधिपतिवधः पितृतर्पणप्रतिज्ञा च (Slaying of the Haihaya lord and the vow concerning ancestral offering)
ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਆ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਸ਼ਰਮ ਉਜੜਿਆ ਪਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਧੇਨੂ ਘਾਇਲ ਹੈ। ਤਪਸਵੀਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਾ ਦਾ ਵਧ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਅਨੇਕ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਘਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੈ। ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਵਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਵੇਦਿਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੁਨੀ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਲਈ ਜਲਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਪ੍ਰਤਿਸੋਧ-ਧਰਮ ਅਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪਿਤਾ-ਵਧ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਘਾਵਾਂ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਜੇ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ‘ਖ਼ਤਰੀਅ-ਸ਼ੂਨ੍ਯ’ ਨਾ ਕਰਾਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲੱਗੇਗਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਫਿਰ ਹੈਹਯ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੈਵਵਸ਼ ਹੈਹਯ ਰਾਜਾ ਧਨੁਸ਼, ਤਲਵਾਰ, ਗਦਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਲਾ ਸਕਦਾ; ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਕੱਟ ਕੇ ਸਿਰਛੇਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲਹੂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆਬੱਧ ਕਰਮਧਰਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 68
पितृतर्पण-प्रतिज्ञापूरणम् (Fulfilment of the Vow through Ancestral Oblations)
Chapter 68 continues the transmitted discourse with Sūta as narrator. The episode describes the aftermath of Bhārgava (Paraśurāma) establishing a kṣatriya-less order through violent retribution, after which blood is gathered and conveyed to a pit (garta) associated with ancestral origin (paitṛkī / pitṛ-sambhavā). The narrative then shifts from martial action to ritual resolution: Bhārgava bathes in the blood, prepares abundant sesame (tila), and performs pitr̥-tarpaṇa with the apasavya orientation, in the presence of brahmins and other ascetics as direct witnesses, thereby fulfilling a stated pledge and becoming “free from sorrow” (viśoka). Subsequently, in a world described as bereft of kṣatriyas, he performs an aśvamedha and gives the entire earth as dakṣiṇā to brahmins. The brahmins respond with a governance principle—‘one ruler is remembered’—and instruct him not to remain on their land. A further exchange culminates in a threat to dry the ocean with a fire-weapon; hearing this, the ocean, fearful, withdraws as desired. The chapter thus interweaves ethical tension (violence and authority), ritual technology (tarpaṇa, aśvamedha, dāna), and cosmological geography (ocean’s retreat) as an explanatory charter for place and practice.
Adhyaya 69
रामह्रद-माहात्म्य (Rāmahrada Māhātmya: The Glory of Rāma’s Sacred Lake)
ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜਦੋਂ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਖ਼ਤਰੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖੇਤਰਜ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਉਹੀ ਨਵੇਂ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣੇ। ਬਲ ਵਧਣ ਨਾਲ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸੀਏ ‘ਤੇ ਧੱਕਣ ਅਤੇ ਪੀੜਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਦੁਖੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਾਰਗਵ ਰਾਮ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾ ਕੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਧਰਤੀ ਵਾਪਸ ਦਿਵਾਉਣ ਅਤੇ ਅਤਿਆਚਾਰੀ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਨਿਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਰਾਮ ਸ਼ਬਰ, ਪੁਲਿੰਦ, ਮੇਦ ਆਦਿ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬਹੁਤ ਰਕਤ ਇਕ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਭਰ ਕੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਇਕੀ ਵਾਰ (ਸੱਤ-ਸੱਤ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ) ਖ਼ਤਰੀ-ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਹੋਈ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ। ਇਕੀਵੇਂ ਤਰਪਣ ‘ਤੇ ਇਕ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਪਿਤ੍ਰ-ਵਾਣੀ ਨਿੰਦਿਤ ਕਰਮ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਜਤਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਮੰਗਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਤੀਰਥ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ, ਰਕਤ-ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ ਹੋਵੇ। ਪਿਤਰ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਰਪਣ-ਕੁੰਡ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਰਾਮਹ੍ਰਦ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਖਿਆਤ ਹੋਵੇਗਾ; ਇੱਥੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਸਮਾਨ ਫਲ ਅਤੇ ਉੱਚ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਹਤਾਂ ਲਈ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ ਅਵਸਥਾ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪਏ ਜੀਵ ਵੀ ਉੱਧਰਦੇ ਹਨ। ਸੱਪ-ਡੰਸ, ਅੱਗ, ਵਿਸ਼, ਬੰਧਨ ਆਦਿ ਅਕਾਲ ਮੌਤਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵੀ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਦਾ ਫਲ ਗਿਆ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਪਿਤ੍ਰਮੇਧ ਅਤੇ ਸੌਤ੍ਰਾਮਣੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 70
Śakti-prakṣepaḥ and Tārakāsura Narrative (Kārttikeya-Śakti and the Origin-Logic of a Purifying Kuṇḍa)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ‘ਸ਼ਕਤੀ’ ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਬਣੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਾਲੇ ਕੁੰਡ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੇ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸੂਤ ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਦਾਨਵ ਤਾਰਕ ਗੋਕਰਣ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਨੂੰ ਐਸਾ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲਗਭਗ ਅਜੇਯ ਰਹੇ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਨਾ ਕਰਨ—ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਯਮ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਰ-ਬਲ ਨਾਲ ਤਾਰਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲੰਮਾ ਯੁੱਧ ਥੋਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਾਅ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੱਤਵ-ਨਿਆਇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੇ ਵਰ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣਾ ਕੇ ਤਾਰਕ ਨੂੰ ਜਿਤਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਸ਼ਿਵ ਪਾਰਵਤੀ ਸਮੇਤ ਕੈਲਾਸ ਵਿੱਚ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤਾ ਡਰ ਕਰਕੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਤੇਜਸਵੀ ਵੀਰਯ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਥਾਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਅਗਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਹਿਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸ਼ਰਸਤੰਭ (ਨਲਕੰਡਿਆਂ) ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾਵਾਂ ਉਸ ਬੀਜ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਥੋਂ ਸਕੰਦ/ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਤਾਰਕ-ਵਧ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ-ਕੁੰਡ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਦੇ ਉਧਾਰਕ ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 71
स्कन्दाभिषेकः तारकवधश्च — Consecration of Skanda and the Slaying of Tāraka; Stabilization of Raktaśṛṅga
ਸੂਤ ਨਾਗਰ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਕੌਮਾਰ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਕੰਦ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਤਿਕਾਵਾਂ ਆ ਕੇ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ ਪਾਲਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਬਹੁ-ਮੁਖੀ ਤੇ ਬਹੁ-ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਸਤਾਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸ਼ਿਵ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਗੀਤ-ਵਾਦਯ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਨਾਲ ਉਤਸਵ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵ ਉਸ ਨੂੰ “ਸਕੰਦ” ਨਾਮ ਦੇ ਕੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਨੂੰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਅਚੂਕ ਜੈ-ਸ਼ਕਤੀ, ਮਯੂਰ ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਕੰਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੇਵ ਤਾਰਕ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਿਆਨਕ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਦੀ ਛੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤਾਰਕ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਭੇਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੈਤ-ਭਯ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਰਕਤ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ‘ਪੁਰੋੱਤਮ’ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਕਤਸ਼੍ਰਿੰਗ ਪਹਾੜ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਹਿਲਣ ਨਾਲ ਚਮਤਕਾਰਪੁਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਕੰਦ ਸਭ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਦਲੀਲ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਮਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਰੱਖ ਕੇ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਦੇਵੀਆਂ—ਆੰਬਵ੍ਰਿੱਧਾ, ਆੰਮ੍ਰਾ, ਮਾਹਿੱਥਾ, ਚਮਤਕਰੀ—ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਅਚਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਬਸਤੀ ਸਕੰਦਪੁਰ (ਚਮਤਕਾਰਪੁਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ; ਸਕੰਦ, ਚਾਰ ਦੇਵੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਹੋਵੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਛੱਠ ਨੂੰ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਕੰਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਮਗਰੋਂ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪਿੱਠ ਸਪਰਸ਼/ਘਸਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਰੋਗ-ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 72
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये कौरवपाण्डवतीर्थयात्रा (Hāṭakeśvara-Kṣetra Māhātmya: The Kaurava–Pāṇḍava Pilgrimage Episode)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਵੰਸ਼-ਵਿਵਾਹ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਅਤੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬਾਣੁਮਤੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਯਾਦਵ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸਮਰਨ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਗਵਸ਼ ਉਲਲੇਖਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਕੌਰਵ ਅਤੇ ਪੰਜੇ ਪਾਂਡਵ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਦ੍ਵਾਰਾਵਤੀ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਆਨਰਤ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਭੀਸ਼ਮ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸ ਕੇ ਪੰਜ ਦਿਨ ਠਹਿਰਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਆਪਣੇ ਘੋਰ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਕੇ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਆਯਤਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਕਰਣ, ਸ਼ਕੁਨੀ, ਕ੍ਰਿਪ ਆਦਿ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਨਾ ਪਵੇ; ਵੇਦ-ਪਾਠ ਦੀ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵਰਣਿਤ ਹਨ—ਨਿਯਮਿਤ ਸਨਾਨ, ਗਰੀਬਾਂ ਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ, ਤਿਲ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਤਰਪਣ, ਹੋਮ-ਜਪ-ਸਵਾਧਿਆਇ, ਅਤੇ ਧਵਜ, ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਭੇਟਾਂ ਸਮੇਤ ਦੇਵਾਲਯ-ਪੂਜਾ; ਪਸ਼ੂ, ਵਾਹਨ, ਗਾਂ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਦਾਨ ਦਾ ਵੀ ਉਲਲੇਖ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਤੀਰਥਾਂ, ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮਨਿਸ਼ਠ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਚੰਭਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੁਰਯੋਧਨ ਸਮੇਤ ਸਭ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 73
धृतराष्ट्रादिकृतप्रासादस्थापनोद्यमवर्णनम् (Preparations for Palace-Temples and Liṅga Installation by Dhṛtarāṣṭra and Others)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਾਰਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਦੁਰਯੋਧਨ–ਭਾਨੁਮਤੀ ਦੇ ਰਾਜ-ਵਿਵਾਹ ਦਾ ਮਹਾਨ ਉਤਸਵ ਵਰਣਿਤ ਹੈ—ਵਾਜਿਆਂ, ਗੀਤ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਵੇਦ-ਪਾਠ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਗਰ ਉਤਸਵਮਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਦਿਨ ਕੁਰੂ–ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ (ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼/ਮਾਧਵ) ਨੂੰ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਾਣ ਨੂੰ ਮਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇੱਕ ਅਤਿ-ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਧਰਮ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਨਰਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਦਭੁਤ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ—ਜਿੱਥੇ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਿਲਪ-ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਵੰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੱਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਉਸ ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਧਵ ਉਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਮੰਨ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕੁਰੂ, ਪਾਂਡਵ ਅਤੇ ਯਾਦਵ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਭੂਮੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਚਾਰ੍ਯਤਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਥਾਂ ਦੀ ਸੀਮਿਤਤਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਨਿਰਮਾਣਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮ-ਹੇਤੂ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ ਠੁਕਰਾਉਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਆਦਿ ਨਿਯਤ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਨਿਰਮਾਣ-ਕਾਰਜ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 74
कौरवपाण्डवयादवकृतलिङ्गप्रतिष्ठावृत्तान्तवर्णनम् (Account of Liṅga Consecrations Performed by the Kauravas, Pāṇḍavas, and Yādavas)
ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੇਂਦਰਿਤ ਇਹ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਉੱਥੇ 101 ਸ਼ਿਵਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤੇ; ਨਾਲ ਹੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਕੁੰਤੀ, ਗਾਂਧਾਰੀ ਅਤੇ ਭਾਨੁਮਤੀ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਲਿੰਗ-ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਗਤੀ-ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ-ਪਰਿਸਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਾਤਰ—ਵਿਦੁਰ, ਸ਼ਲ੍ਯ, ਯੁਯੁਤ੍ਸੁ, ਬਾਹਲੀਕ, ਕਰਨ, ਸ਼ਕੁਨੀ, ਦ੍ਰੋਣ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ—‘ਪਰਮਾ ਭਕਤੀ’ ਨਾਲ, ‘ਵਰ-ਪ੍ਰਾਸਾਦ’ ਨਾਮਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਦਰ-ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੀ ਸ਼ਿਖਰ-ਯੁਕਤ ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਸਾਤਵਤ/ਯਾਦਵ—ਸਾਂਬ, ਬਲਭਦ੍ਰ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ ਆਦਿ—ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਧਨ, ਪਿੰਡ, ਖੇਤ, ਗਾਂ, ਵਸਤ੍ਰ, ਸੇਵਕ ਆਦਿ ਦਾ ਵੱਡਾ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਲਿੰਗ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 75
Hāṭakeśvara-liṅga-pratiṣṭhā and the Devayajana Merit-Statement (हाटकेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा देवयजनमाहात्म्यम्)
ਸੂਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੁੰਨ-ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਇਕ ਅਤੁੱਲ ਖੇਤਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ, ਜਿੱਥੇ ‘ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਉਹ ਖੇਤਰ ਸ਼ਣਮੁਖ (ਸਕੰਦ/ਕਾਰਤਿਕੇਯ) ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਗਾਂਗੇਯ (ਕਾਰਤਿਕੇਯ) ਉੱਥੇ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾ-ਯੋਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਕਾਲ-ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮਹਾਸੇਨ ਦਾ ਭਵਿਆ ਮਹਲ/ਮੰਦਰ ਉੱਚਾ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਤੇ ਕੌਤੂਹਲ ਨਾਲ ਆਏ, ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਪ੍ਰਾਂਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਯੱਗ ਕਰਕੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਯੱਗ-ਸਥਾਨ ‘ਦੇਵਯਜਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉੱਥੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕੀਤਾ ਇਕ ਯੱਗ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸੌ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
Adhyaya 76
Bhāskara-traya Māhātmya (The Glory of the Three Solar Manifestations: Muṇḍīra, Kālapriya, and Mūlasthāna)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ‘ਭਾਸਕਰ-ਤ੍ਰਯ’—ਮੁੰਡੀਰ, ਕਾਲਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਮੂਲਸਥਾਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ੁਭ ਸੂਰਜ-ਸਰੂਪਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ: ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮੁੰਡੀਰ, ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਕਾਲਪ੍ਰਿਯ, ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ/ਰਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਸਮੇਂ ਮੂਲਸਥਾਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰਜ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਿਆਨਕ ਕੁਸ਼ਠ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਪਤਨੀ ਬਹੁਤ ਉਪਾਅ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤਦ ਇੱਕ ਰਾਹਗੀਰ ਅਤਿਥੀ ਆਪਣੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤਿੰਨਾਂ ਭਾਸਕਰਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ—ਉਪਵਾਸ, ਸੰਯਮ, ਐਤਵਾਰ ਦਾ ਵਰਤ, ਜਾਗਰਣ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ—ਕਰਕੇ ਉਹ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ-ਕਾਰਣ (ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੋਰੀ) ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਦੰਪਤੀ ਮੁੰਡੀਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਮੌਤ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਤਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਿਤਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁਰਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਤਿੰਨ ਭਾਸਕਰ—ਅਤੇ ਰੋਗ ਨਿਵਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਭਗਤ ਤਿੰਨ ਮੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਵੱਸਾਂਗੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਐਤਵਾਰ (ਹਸਤਾਰਕ ਸੰਦਰਭ) ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ ਫੁੱਲ-ਧੂਪ ਨਾਲ ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਸਕਰ-ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤ੍ਰਯ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕਠਿਨ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵੀ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਕਥਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਨੈਤਿਕ ਸੁਧਾਰ—ਚੋਰੀ-ਤਿਆਗ ਤੇ ਦਾਨ—ਹੋਣਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 77
हाटकेश्वर-क्षेत्रे शिव-सती-विवाहकथनम् (Śiva–Satī Marriage Narrative at Hāṭakeśvara-kṣetra)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਉਮਾ ਵੇਦੀ-ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਪਹਿਲਾਂ ਓਸ਼ਧਿਪ੍ਰਸਥ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਸੂਤ ਪੂਰਵ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੱਕਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਦਕਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਆਹ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾ ਕੇ ਇਹ ਦਿੱਖਦਾ ਵਿਰੋਧ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਕਸ਼ ਮਹਾਨ ਠਾਠ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ, ਭਗ ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਐਤਵਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇਵ-ਗੰਧਰਵ-ਯਕਸ਼-ਰਾਕਸ਼ਸ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਇਕ ਨੈਤਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਘਟਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਕਾਮਾਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਤੀ ਦਾ ਘੂੰਘਟ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਮੁਖ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਯਜ੍ਞਾਗਨੀ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਂਟ ਕੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਡਿੱਗਿਆ ਬੀਜ ਅੰਗੂਠੇ-ਬਰਾਬਰ ‘ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ’ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਤਪਸਥਾਨ ਮੰਗ ਕੇ ਉੱਥੇ ਸਿੱਧੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਸਤੀ ਸਮੇਤ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਵੇਦੀ-ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਆਹ-ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗਲਤਾ, ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਜੋ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹਾਦਿ ਕਰਮ ਨਿਰਵਿਘਨ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 78
रुद्रशीर्षतीर्थमाहात्म्यम् (Rudraśīrṣa Tīrtha Māhātmya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹੜੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਤਪ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੂਤ ਦਿਸ਼ਾ-ਵਰਨਨ ਨਾਲ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਰੁਦ੍ਰਸ਼ੀਰਸ਼’ ਨਾਮਕ ਪੀਠ/ਆਸਨ ਅਤੇ ਉਥੇ ਦੇ ਕੁੰਡ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤੀਰਥ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਕਥਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਨੈਤਿਕ-ਵਿਧੀਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਅਨੁਚਿਤ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹੇਠ ਫੜੀ ਗਈ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸਤਰੀ ਆਪਣੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਵਿੱਚ “ਦਿਵ੍ਯ-ਗ੍ਰਹ” (ਲੋਕ-ਸਮੱਖ ਪਰਖ) ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਗਨੀਦੇਵ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧੀ ਉਸ ਕਰਮ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰੁਦ੍ਰਸ਼ੀਰਸ਼ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਕੁੰਡ-ਜਲ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਸਮਾਜ ਪਤੀ ਦੀ ਅਤਿ-ਕਠੋਰਤਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅੱਗੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮ-ਮੋਹ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਥੇ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਧਰਮ ਦਾ ਭੰਗ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਬਿਨਾ ਤੀਰਥ-ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਢਿੱਲ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਵਿਦੂਰਥ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡ ਨੂੰ ਪਾਟ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੀ-ਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਣਾਵੇਗਾ, ਉਹ ਉਥੇ ਹੋਏ ਕਾਮ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕਰਮ-ਭਾਰ ਵੀ ਝੱਲੇਗਾ—ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਰੋਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਘੋਸ਼ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ: ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ “ਰੁਦ੍ਰਸ਼ੀਰਸ਼” ਨਾਮ ਦਾ 108 ਵਾਰ ਜਪ ਅਤੇ ਪੂਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਫਲ, ਨਿਤ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 79
Vālakhilya-Muni-Avajñā, Garuḍotpatti, and the Liṅga–Kuṇḍa Phala (वालखिल्यमुन्यवज्ञा–गरुडोत्पत्तिः–लिङ्गकुण्डफलम्)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੂਤ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਿੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਕਸ਼ ਦੇ ਸੁਚੱਜੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਮੁਨੀ ਸਮਿਧਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਖੱਡ ਕਾਰਨ ਉਹ ਰੁਕ ਕੇ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਯਜ੍ਞ ਵੱਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਕੌਤੁਹਲ ਨਾਲ ਉਸ ਰੁਕਾਵਟ ਨੂੰ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੁਨੀਆਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੋਇਆ। ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਅਥਰਵਣ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਕਲਸ਼ ਦੁਆਰਾ, ‘ਸ਼ਕ੍ਰ’ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ; ਤਦ ਇੰਦਰ ਲਈ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੀ ਅਵਜ੍ਞਾ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ। ਇੰਦਰ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਿਆ; ਦਕਸ਼ ਨੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰਜਨਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋੜਿਆ ਕਿ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਇੰਦਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਦਵੰਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਵਾਹਨ ਗਰੁੜ ਬਣੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਅਤੇ ਦੁਰਲਭ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 80
Suparṇākhyamāhātmya (The Glory of Suparṇa/Garuḍa) — Garuḍa’s Origin, Pilgrimage Quest, and Vaiṣṇava Audience
ਅਧਿਆਇ 80 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਅਸਾਧਾਰਣ ਤੇਜ ਅਤੇ ਵੀਰਯ ਵਾਲਾ ਗਰੁੜ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਹੋਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ? ਸੂਤ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਧੀ-ਕਾਰਣ ਸੰਬੰਧ ਹੈ: ਅਥਰਵਣ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਕਲਸ਼ ਕਸ਼੍ਯਪ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਨਤਾ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ—ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਪੀ, ਤਾਂ ਮਹਾਬਲੀ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇਗਾ। ਵਿਨਤਾ ਤੁਰੰਤ ਪਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਲਈ ਭਯੰਕਰ ਗਰੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਉਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਰਥ-ਧਵਜ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਕੇ। ਫਿਰ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਠਦਾ ਹੈ—ਗਰੁੜ ਦੇ ਪੱਖ ਕਿਵੇਂ ਗਏ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਸ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਿੱਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਧੀ ਮਾਧਵੀ ਲਈ ਯੋਗ ਵਰ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲੰਬੀ ਖੋਜ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕੇਵਲ ਰੂਪ, ਕੁਲ, ਧਨ ਆਦਿ ਟੁੱਟੇ-ਫੁੱਟੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਨਾਲ ਚੋਣ ਕਰਨ ਦੀ ਖਾਮੀ ਅਤੇ ਸਮਗ੍ਰ ਸਦਗੁਣ ਦੀ ਲੋੜ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯਾਤਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਣਵ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜਲਸ਼ਾਈ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਬਲ ਵੈਸ਼ਣਵ ਤੇਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਨਮਸਕਾਰ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਧਰਤੀ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਕੰਸ ਆਦਿ ਦੁਸ਼ਟ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਦੰਡ-ਸਮਾਨ ਭਾਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਬੇਨਤੀ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਤੋਂ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਇਥੋਂ ਅਗਲੀ ਕਥਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 81
माधवी-शापकथा तथा शाण्डिली-ब्रह्मचर्य-प्रसङ्गः (Mādhavī’s Curse Episode and the Śāṇḍilī Brahmacarya Discourse)
ਅਧਿਆਇ 81 ਪਰਤਦਾਰ ਸੰਵਾਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਮਾਧਵੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਯੋਗ ਵਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਗਰੁੜ ਰੂਪ‑ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਮਝ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਨਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਸਤੇ ਲਿਆਉਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ‑ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਕਨਿਆ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਸਪਰਧਾ ਸਮਝ ਕੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ‘ਅਸ਼੍ਵਮੁਖੀ’ (ਘੋੜੇ‑ਮੁਖ ਵਾਲੀ) ਹੋਵੇਗੀ। ਲੋਕ ਘਬਰਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੋਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਬੋਲੀਂ ਕੀਤੀ ਬੇਨਤੀ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਲਾਗੂਤਾ ਸੀਮਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਭਵਿੱਖ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਗੇ ਗਰੁੜ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਬੁੱਢੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਡਿਲੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਯੌਵਨ‑ਕਾਮਨਾ ਬਾਰੇ ਗਰੁੜ ਸੰਦੇਹਪੂਰਨ ਬਚਨ ਕਹਿ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਪੰਖ ਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਾਕ‑ਸੰਯਮ, ਪੱਖਪਾਤ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਤਪਸਵਿਨੀ ਪ੍ਰਤੀ ਆਦਰ ਦੀ ਨੀਤੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 82
Garuda’s Atonement and the Merit of Worship at the Supaṛṇākhyā Shrine (गरुडप्रायश्चित्तं सुपर्णाख्यदेवमाहात्म्यं)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਗਰੁੜ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਪੰਖ ਝੜ ਗਏ ਹਨ—ਅਤੇ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਕ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਗੂੜ੍ਹਾ ਧਰਮਿਕ-ਆਤਮਿਕ ਹੈ। ਤਪਸਵਿਨੀ ਸ਼ਾਂਡਿਲੀ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਆਮ ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੇ ਤਪਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਸਰੀਰਕ ਕਰਤੂਤ ਬਿਨਾਂ, ਕੇਵਲ ਮਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਮਾਧਾਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਾਂਡਿਲੀ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਸ਼ਿਵ-ਕਿਰਪਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਰਤ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਸਨਾਨ, ਭਸਮ-ਨਿਯਮ, ਰੁਦ੍ਰ ਮੰਤਰ ਜਪ ਅਤੇ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਲਿੰਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਿਵਾਸ, ਪੰਖਾਂ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਪੀ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੁਪਰਨਾਖ੍ਯ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੁਨਰਜਨਮ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 83
सुपर्णाख्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Supaṇākhya Shrine)
ਸੂਤ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲੀ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਵੇਣੂ ਲਗਾਤਾਰ ਅਧਰਮੀ ਸੀ—ਯੱਗ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਂਦਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਹੜਪ ਲੈਂਦਾ, ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ, ਚੋਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ, ਨਿਆਂ ਉਲਟ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਮੰਗਦਾ। ਕਰਮਫਲ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਕੋੜ੍ਹ ਹੋਇਆ, ਵੰਸ਼ ਡਿੱਗ ਗਿਆ; ਬੇਔਲਾਦ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਇਕੱਲਾ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੁਪਰਨਾਖ੍ਯ ਪ੍ਰਾਸਾਦ/ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਥੱਕ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ; ਇਹ ਮੌਤ ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਉਪਵਾਸ ਵਰਗੀ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਕਿੰਨਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਇਆ। ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—ਇਹ ਨਵਾਂ ਆਇਆ ਕੌਣ ਹੈ, ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਇਹ ਗਤੀ ਮਿਲੀ? ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ਨ/ਆਹਾਰ-ਤਿਆਗ ਵਰਗੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਮਹਾ-ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੀੜੇ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਮਰਨ ਤਾਂ ਤਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋਈ; ਫਿਰ ਮੁਕਤੀ-ਕਾਮੀ ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਮਹਾਤਮ ਵਿੱਚ ‘ਸਰਬ ਪਾਪ ਨਾਸਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 84
Mādhavī’s Transformation at Hāṭakeśvara-kṣetra (माधवी-रूपपरिवर्तन-प्रसङ्गः)
ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਾਲ ਭੈਣ-ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਾਧਵੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਮੁਖੀ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ। ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਰਦ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਦੇਸ਼ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਲਕਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਿਮ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਣਾ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਦੇਵਕੀ ਤੋਂ ਭਗਵਾਨ, ਰੋਹਿਣੀ ਤੋਂ ਬਲਭਦ੍ਰ, ਅਤੇ ਸੁਪ੍ਰਭਾ ਤੋਂ ਮਾਧਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਅਸ਼ਵਮੁਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਕ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਵਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵੇਖ ਕੇ ਬਲਦੇਵ ਸਮੇਤ ਮਾਧਵੀ ਨੂੰ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਯਮਬੱਧ ਪੂਜਾ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਰਤ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਮਾਧਵੀ ਸ਼ੁਭਮੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ‘ਸੁਭਦ੍ਰਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗੀ, ਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਜਨਨੀ ਬਣੇਗੀ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤਿਆਗੀ ਹੋਈਆਂ ਜਾਂ ਨਿਸੰਤਾਨ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਤਾਂ ਮੰਗਲ ਫਲ ਪਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਇਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਉਪਜੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 85
Mahalakṣmī’s Restoration from the Gajavaktra Form (गजवक्त्रा-महालक्ष्मी-माहात्म्य / Narrative of Curse, Tapas, and Boon)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਪਦਮਾ ਵੱਲੋਂ ਮਾਧਵੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਕਮਲਾ/ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਿਵੇਂ ਗਜਵਕਤ੍ਰਾ (ਹਾਥੀ-ਮੁਖੀ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਦਾ ਸ਼ੁਭ ਮੁਖ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸੂਤ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰਿ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਥੱਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਲਕਸ਼ਮੀ ਕੇਵਲ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਗਲਮਈ ਰੂਪ ਵਾਪਸ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਹ ਰੂਪ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਸਥਾਨ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ‘ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਗਜਵਕਤ੍ਰਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਐਸ਼ਵਰਯ ਪਾ ਕੇ ਗਜਾਧਿਪਤੀ ਵਰਗਾ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਤੀਆ ਦੇ ਦਿਨ ‘ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ’ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੀਸੂਕਤ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਸਾਨਿਧ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵੈਸ਼ਣਵ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰਦਾਤਾ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 86
सप्तविंशतिका-दुर्गा माहात्म्यम् (Glory of Saptaviṃśatikā Durgā and the Regulation of Lunar Fortune)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਪਤਵਿੰਸ਼ਤਿਕਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਤਾਈ ਧੀਆਂ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਰੂਪ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸੋਮਚੰਦਰ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ; ਪਰ ਰੋਹਿਣੀ ਉੱਤੇ ਸੋਮ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਸਨੇਹ ਕਾਰਨ ਬਾਕੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਘਟਣ ਤੇ ਪਤੀ-ਪਰਿਤ੍ਯਾਗ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰਕੇ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਦੇਵੀ ਨੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਮੁੜ ਸਥਿਰ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਪਰਿਤ੍ਯਾਗ/ਵਿਯੋਗ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਅੱਗੇ ਵਰਤ-ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਇਕਾਗ੍ਰ ਸਾਧਨਾ, ਅਤੇ ਵਰਤ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਲਈ ਖਾਰ/ਨਮਕ ਆਦਿ ਦਾ ਤਿਆਗ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਸ਼ਵਿਨ ਸ਼ੁਕਲ ਨਵਮੀ ਨੂੰ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੀਬਰ ਅਤੇ ਦਿਰਘਕਾਲੀਨ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚੰਦਰ-ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਸੋਮ ਦੇ ਰਾਜਯਕਸ਼ਮਾ ਬਾਰੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਦਕਸ਼ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸੰਤੁਲਨ ਲਈ ਸੋਮ ਨੂੰ ਸਭ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਵਰਤਾਵ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤੋਂ ਸ਼ੁਕਲ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਵਾਧ-ਘਾਟ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵੀ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਤ੍ਯ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਰਹਿ ਕੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੌਭਾਗ੍ਯ-ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 87
Somaprāsāda-māhātmya (Glory of the Lunar Temple)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਦੇ ਇਕ ਅਤਿ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਾਸਾਦ/ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਤਕ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਆਸਰਾ (ਸਮਾਸ਼੍ਰਯ) ਕਿਵੇਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਜਗਤ ‘ਸੋਮਮਯ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਨ-ਧਾਨ ਸੋਮ-ਸਾਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ; ਦੇਵਤਾ ਸੋਮ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਆਦਿ ਸੋਮ-ਸੰਬੰਧੀ ਯੱਗ ਇਸ ਤੱਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਫਿਰ ਸੋਮਪ੍ਰਾਸਾਦ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਸੋਮਵਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾ ਪੁੰਨ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਵਿਧੀ-ਵਿਰੁੱਧ ਨਿਰਮਾਣ ਅਨਿਸ਼ਟ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਬਰੀਸ਼, ਧੰਧੁਮਾਰ ਅਤੇ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੂ ਵੱਲੋਂ ਬਣੇ ਕੁਝ ਹੀ ਸੋਮਪ੍ਰਾਸਾਦਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਲਤਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਣਨ-ਪਾਠ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 88
अम्बावृद्धामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Ambā-Vṛddhā (Protective Goddesses of Hāṭakeśvara-kṣetra)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਾਰ ਸਥਾਨਕ ਰੱਖਿਆ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੰਬਾ‑ਵ੍ਰਿੱਧਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ‑ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ। ਸੂਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਾ ਚਮਤਕਾਰ ਨੇ ਨਗਰ ਵਸਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ‑ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਚਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੰਬਾ ਅਤੇ ‘ਵ੍ਰਿੱਧਾ’ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਦੋ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੇਦਿਕ ਰੀਤ ਨਾਲ ਕਾਸ਼ੀ‑ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਾਲਯਵਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਪਤੀ ਦੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ‑ਭਾਵ ਨਾਲ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ‑ਖੇਤਰ ਜਾ ਕੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੇਵੀ‑ਆਰਾਧਨਾ ਅਤੇ ਤਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਮ‑ਅਗਨਿ ਤੋਂ ਉਗ੍ਰ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਨੇਕ ਮੁਖ‑ਭੁਜਾਂ, ਵੱਖ‑ਵੱਖ ਅਸਤਰ‑ਸ਼ਸਤਰ, ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ ਅਸੰਖ ‘ਮਾਤ੍ਰ’ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਭੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਤ੍ਰਗਣ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਆਹਾਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਅੰਬਾ‑ਵ੍ਰਿੱਧਾ ਧਰਮਕ ਨਿਯਮ‑ਨਿਸ਼ੇਧ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ—ਅਧਰਮੀ, ਪਾਪਾਚਾਰੀ, ਦੇਵ‑ਬ੍ਰਾਹਮਣ‑ਦ੍ਰੋਹੀ ਆਦਿ ‘ਭੱਖਣਯੋਗ’ ਮੰਨੇ ਜਾਣਗੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਆਚਰਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਦੇਵੀਆਂ ਲਈ ਭਵ੍ਯ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵੇਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖ‑ਦਰਸ਼ਨ, ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ‑ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ, ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਕੰਟਕ‑ਰਹਿਤ (ਅਵਿਘਨ) ਜੀਵਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 89
Śrīmātuḥ Pādukā-māhātmya (Glory of the Divine Pādukās in Hāṭakeśvara-kṣetra)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ ਇਕ ਸਥਾਨਕ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰਸਮੀ-ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਵਾਰਣ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਗਣ ਉਸ “ਛਿਦ੍ਰ” (ਭੇਦ) ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਅੰਬਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਰਾਤਰੀ ਅਪਹਰਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਮੰਗਦੇ ਹਨ; ਰਾਹਤ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਥਾਂ ਛੱਡਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਅੰਬਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਇਕ ਗੁਫ਼ਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੀਮਾ-ਨਿਯਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਿਚਾਰਕ ਦੇਵਤਾ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿਣ; ਜੋ ਚੰਚਲਤਾ ਨਾਲ ਸੀਮਾ ਲੰਘਣਗੇ ਉਹ ਦੇਵਤ੍ਵ ਤੋਂ ਪਤਿਤ ਹੋਣਗੇ। ਦੇਵ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੂਜਾ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਅੰਬਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਯੋਗੀ ਤੇ ਭਗਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨਗੇ, ਅਤੇ ਮਾਸ-ਮਦ੍ਯ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਅਰਪਣ-ਕ੍ਰਮ ਦੱਸ ਕੇ ਦੁਰਲਭ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ ਫੈਲਣ ਨਾਲ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਆਦਿ ਵੈਦਿਕ ਯਜ੍ਞ ਘਟਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ; ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗ ਘਟਣ ਕਰਕੇ ਦੇਵ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਅੰਬਾ ਦੀ ਅਵਧ੍ਯ ਮਹਿਮਾ ਮੰਨ ਕੇ ਇਕ “ਸੁਲਭ ਉਪਾਯ” ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਕ ਤੇਜਸਵੀ ਕੁਆਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਸਿਖਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਪਾਦੁਕਾ-ਪੂਜਾ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕੁਆਰੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਤੇ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਸੁਖ, ਪਰਲੋਕ ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 90
वह्नितीर्थोत्पत्तिः (Origin of Vahni/Agni Tīrtha) — Chapter 90
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਅਗਨਿਤੀਰਥ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਸੂਤ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਨੂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪਈ ਭਿਆਨਕ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ—ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅਨਿਯਮ ਸਮਝ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਵਰਖਾ ਰੋਕ ਲਈ; ਇਸ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਫੈਲਿਆ ਅਤੇ ਯਜ્ઞ-ਧਰਮ ਦੀ ਰੀਤ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਮਾਸ ਪਕਾਇਆ; ਨਿਸ਼ਿਧ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਅਗਨੀ ਲੋਕ ਤੋਂ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ; ਹਾਥੀ, ਤੋਤਾ ਅਤੇ ਮੇਡਕ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਲੁਕਣ ਦੇ ਥਾਂ ਦੱਸੇ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ/ਜੀਭ ਵਿੱਚ ਵਿਗਾੜ ਆ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਇੱਕ ਡੂੰਘੇ ਜਲਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਜਲਚਰ ਜੀਵ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆ ਕੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਅਗਨੀ ਜਗਤ ਲਈ ਅਤਿ-ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਹੈ—ਯਜ्ञ ਤੋਂ ਸੂਰਜ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਵਰਖਾ, ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਅੰਨ ਅਤੇ ਅੰਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣੀ ਟਿਕਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਕੇ ਵਰਖਾ ਮੁੜ ਚਲਵਾਈ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਜਲਾਸ਼ਯ ‘ਵਹਿਨੀਤੀਰਥ/ਅਗਨਿਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਤಃ ਸਨਾਨ, ਅਗਨਿਸੂਕਤ ਜਪ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਤੇ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ‘ਵਸੋਹ ਧਾਰਾ’ (ਲਗਾਤਾਰ ਘੀ ਦੀ ਆਹੂਤੀ) ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਅਨਿਵਾਰ੍ਯ, ਅਗਨੀ-ਤੋਸ਼ਕ ਅਤੇ ਦਾਤਾ ਦੀ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 91
अग्नितीर्थप्रशंसा (Agni-tīrtha Praise and the Devas’ Consolation)
ਸੂਤ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਪਾਵਕ (ਅਗਨੀ) ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਵਿਜਾਂ ਦੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਇਆ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਅਗਨੀਤੀਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਸਵੇਰੇ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਦਿਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ (ਦਿਨਜ) ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਵੇਲੇ ਗਜੇਂਦਰ, ਸ਼ੁਕ ਅਤੇ ਮੰਡੂਕ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਅਤੇ ਬੋਲੇ—“ਤੁਹਾਡੇ ਕਾਰਨ ਅਗਨੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਸਾਡੀ ਜੀਭ (ਜਿਹਵਾ) ਬਾਰੇ ਉਪਾਅ ਦੱਸੋ।” ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ—ਜੀਭ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਸਮਰੱਥਾ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਮਿਲੇਗੀ। ਅੱਗ ਨਾਲ ‘ਵਿਜਿਹਵਾ’ ਬਣੇ ਮੰਡੂਕ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧੁਨੀ-ਰੀਤੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿਣ ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਰੁਣਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਦੇਵਤਾ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਏ।
Adhyaya 92
ब्रह्मकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmakuṇḍa Māhātmya (Glorification of Brahma-Kuṇḍa)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਅਗਨੀਤੀਰਥ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਉੱਥੇ ਪਦਮਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁੰਡ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ ਵ੍ਰਤ-ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ (ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾ-ਯੋਗ), ਤਦ ਭੀਸ਼ਮ-ਵ੍ਰਤ/ਭੀਸ਼ਮ-ਪੰਚਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਨਾਰਦਨ/ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਫਲ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਉੱਚਾ ਜਨਮ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਗਵਾਲਾ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵ੍ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਜਾਤਿਸਮਰ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਮੋਹ ਰੱਖਦਿਆਂ ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੋਏ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਦੀ ਖਿਆਤੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉੱਚਾ ਜਨਮ/ਵਿਪ੍ਰਤਵ ਮਿਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਦੁਹਰਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 93
गोमुखतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Gomukha Tīrtha Māhātmya—Account of the Glory of Gomukha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ ਗੋਮੁਖ ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਗੁਪਤ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸ਼ੁਭ ਤਿਥੀ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਇੱਕ ਗਾਂ ਘਾਹ ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਉਖਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਓਥੋਂ ਜਲਧਾਰਾ ਫੁੱਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਧਦਿਆਂ ਵਧਦਿਆਂ ਵੱਡਾ ਕੁੰਡ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਹੁਤੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਓਥੇ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੋਗੀ ਗੋਪਾਲਕ ਉਸ ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਰੋਗਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਚਮਤਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਥਾਂ “ਗੋਮੁਖ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ ਸੂਤ ਅੰਬਰਿਸ਼ ਰਾਜੇ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕੋੜ੍ਹ ਸੀ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ (ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ) ਦੇ ਕਰਮਫਲ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਘੁਸਪੈਠੀਆ ਸਮਝ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵਧ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖਮ ਛਿਦਰ ਰਾਹੀਂ ਪਾਤਾਲ-ਸਥ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦਾ ਜਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਚੰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛਿਦਰ ਫਿਰ ਗੁਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੋਮੁਖ ਘਟਨਾ ਰਾਹੀਂ ਉਹੀ ਜਲ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸਨਾਨ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਕੁਝ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਰਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਣ ਉਤਰਦਾ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਐਤਵਾਰ ਸਵੇਰੇ ਦਾ ਸਨਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਚਾਰ-ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸਨਾਨ ਫਲਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 94
लोहयष्टिमाहात्म्य (The Glory of Paraśurāma’s Iron Staff)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਅਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਲੋਹਯਸ਼ਟੀ (ਲੋਹੇ ਦੀ ਲਾਠੀ) ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਸਨਾਨ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ (ਰਾਮ ਭਾਰਗਵ) ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਦੇ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁਠਾਰ (ਪਰਸ਼ੂ) ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਰਹੇ ਤਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਇਹ ਅਨੁਚਿਤ ਹੈ। ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਕੁਠਾਰ ਛੱਡ ਦਿਆਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦੁਰੁਪਯੋਗ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਦੰਡਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਅਪਰਾਧ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਾਂਗਾ। ਤਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਉਹ ਕੁਠਾਰ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਲੋਹਯਸ਼ਟੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਰਾਜ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਰਾਜੇ ਮੁੜ ਰਾਜ ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਚ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਰਵਜ੍ਞਤਾ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਿਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਸੰਤਾਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਂ ਪੁੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਮੰਦਰ ਬਣਾਕੇ ਨਿਯਮਿਤ ਪੂਜਾ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੋਕਾਮਨਾ शीਘ੍ਰ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੂਲ ਕੁਠਾਰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਲੋਹੇ ਤੋਂ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅਗਨਿਤੇਜ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।
Adhyaya 95
अजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Ajāpāleśvarī Māhātmya: The Glory of the Goddess Installed by King Ajāpāla)
ਅਧਿਆਇ 95 ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਅਜਾਪਾਲੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਫਲਦਾਇਕਤਾ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਅਧਾਰਿਤ ਤੀਰਥ ਕਥਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਅਜਾਪਾਲ ਦਬਾਉ ਵਾਲੇ ਕਰਾਂ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਜਾ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਰਾਜਸਵ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਰ-ਵਸੂਲੀ ਦੀ ਥਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਰਾਹੀਂ “ਕੰਟਕ-ਰਹਿਤ” (ਅਪਰਾਧ-ਰਹਿਤ) ਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਤੀਰਥ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵਗਣ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਡਿਕਾ ਜਲਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਸ਼ੌਚ, ਨਿਯਮਿਤ ਆਹਾਰ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਯੁਕਤ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਪਰਾਧ ਦਬਦੇ ਹਨ, ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਸੰਬੰਧ ਵਰਗੇ ਘੋਰ ਅਧਰਮ ਰੁਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਡਰ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਪਾਪ ਘਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਪਾਪ ਅਤੇ ਰੋਗ ਘਟਣ ਨਾਲ ਯਮ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਬਾਘ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਾਜਾ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣਾ ਸਵਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅਪੂਰਵ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਾ ਰਾਣੀ ਸਮੇਤ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਕੋਲ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਦੇਵੀ-ਕੁੰਡ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤਰ ਆਦਿ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਜਾਪਾਲ ਉੱਥੇ ਹੀ ਜਰਾ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਸਥਾਈ ਤੀਰਥ-ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਕੁੰਡ-ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰੋਗ-ਨਿਵਾਰਕ ਫਲਦਾਇਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 96
अध्याय ९६ — दशरथ-शनैश्चरसंवादः, रोहिणीभेद-निवारणम्, राजवापी-माहात्म्यम् (Chapter 96: Daśaratha–Śanaiścara Dialogue; Prevention of Rohiṇī-Disruption; Glory of Rājavāpī)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਖਗੋਲੀ-ਨੈਤਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਪਾਲ ਦੇ ਰਸਾਤਲ ਉਤਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਦੈਵੀ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਨੂੰ ‘ਜਿੱਤਣ’ ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਸਤਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ/ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਵ੍ਯ ਨਿਰਮਾਣ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਰਾਜਵਾਪੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਾਪੀ/ਕੂਆਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਵਾਪੀ ਉੱਤੇ ਪੰਚਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੇਤਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੋਹਿਣੀ ਦੇ ਸ਼ਕਟ-ਭੇਦ (ਆਕਾਸ਼ੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ) ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ। ਜੋਤਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਰੋਹਿਣੀ ਮਾਰਗ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਦੁਰਭਿਖ, ਸਮਾਜਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਪਤਨ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਯਜ੍ਞ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਵਿਘਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਤਦ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ੀ ਦਸ਼ਰਥ (ਅਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ) ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਬਾਣ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਜਨ-ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਰੋਹਿਣੀ ਪਥ ਛੱਡਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਨੀ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਉਗ੍ਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਦਸ਼ਰਥ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਤੇਲ-ਅਭ੍ਯੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਲ ਅਤੇ ਲੋਹਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਤਿਲ-ਹੋਮ, ਸਮਿਧਾ ਤੇ ਚਾਵਲ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਨੀ-ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਰੱਖੇ ਜਾਣ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਨਿੱਤ ਪਾਠ/ਸ਼੍ਰਵਣ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ-ਜਨਿਤ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 97
दशरथकृततपःसमुद्योगवर्णनम् (Daśaratha’s Resolve for Austerities to Obtain Progeny)
ਸੂਤ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਇਕ ਅਸਾਧਾਰਣ ਕਰਤੱਬ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦਰ (ਸ਼ਕ੍ਰ) ਆਪ ਆਇਆ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਅਨੁਪਮ ਸਿਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਰ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਧਨ ਜਾਂ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਮੰਗੀ; ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਧਰਮ-ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਚਿਰਸਥਾਈ ਮਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਸਖ਼ੀ-ਭਾਵ ਮੰਗਿਆ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਇਹ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਤ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਸੰਧਿਆ-ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੇਵ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਗੀਤ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਦਾ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਸਨ ‘ਤੇ ਜਲ ਛਿੜਕਣ (ਅਭ੍ਯੁਕ੍ਸ਼ਣ) ਦੀ ਰੀਤ ਸੀ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕਾ ਹੋਈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਗੁਪਤ ਪਾਪ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ, ਅਨਿਆਇ, ਸਮਾਜਕ ਅਵਿਵਸਥਾ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਦੀ ਉਪੇਖਾ, ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲ ਆਦਿ ਸੰਭਾਵਿਤ ਦੋਸ਼ ਗਿਣਾਏ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੇਰੇ ਸ਼ਰੀਰ, ਰਾਜ, ਵੰਸ਼, ਘਰ ਜਾਂ ਸੇਵਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਰਤਮਾਨ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਪੁੱਤਰ-ਹੀਣਤਾ ਹੀ ਪਿਤ੍ਰ-ਣ ਰੂਪ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚ ਗਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਜਲ-ਛਿੜਕਾਅ ਪਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰੋਕਥਾਮੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਣ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਭਾਰ ਸੌਂਪਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਰਥ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲਿਆ। ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਰਤਿਕੇਯਪੁਰ ਜਾਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਮਿਲੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਪ ਕਰਕੇ ਇੱਛਿਤ ਸਿਧੀ ਪਾਈ ਸੀ।
Adhyaya 98
राजस्वामिराजवापीमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Royal Well ‘Rājavāpī’ and its Merit-Discourse)
ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਪੁੰਨ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਮੁੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਕਈ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਲਈ ਮੰਦਰ ਬਣਵਾਇਆ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਾਲੀ ਸੁੰਦਰ ਵਾਪੀ/ਕੂਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਸ ਜਲ-ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਿਆਂ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਤਦ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ, ਦੇਵਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਜਨਾਰਦਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਵੰਸ਼-ਵਾਧੇ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਮੰਗੇ; ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਉਹ ਵਾਪੀ ‘ਰਾਜਵਾਪੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਪੰਚਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਿਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਤਰ-ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ—ਰਾਮ, ਭਰਤ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸ਼ਤਰੁਘਨ—ਜਨਮੇ; ਇੱਕ ਧੀ ਲੋਮਪਾਦ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ, ਲਕਸ਼ਮਣੇਸ਼ਵਰ ਤੇ ਸੀਤਾ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਆਦਿ ਰਾਮ-ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 99
Rāma–Lakṣmaṇa Saṃvāda, Devadūta-Sandeśa, and Durvāsā-Āgamanam (Chapter 99)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿੱਖਦੇ ਵਿਰੋਧ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਇਕੱਠੇ ਆਏ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਵਨ ਨੂੰ ਗਏ, ਪਰ ਫਿਰ “ਉੱਥੇ” ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਨਾਂ/ਅਵਸਰਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸ ਕੇ ਗੁੰਝਲ ਸੁਲਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ। ਅਗੇ ਕਥਾ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ-ਨਿੰਦਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਰਾਮ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਤਦ ਇੰਦਰ ਦਾ ਹੁਕਮ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਦੇਵਦੂਤ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਵਣ-ਵਧ ਦਾ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਵਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੁੱਖੇ ਦੁਰਵਾਸਾ ਮੁਨੀ ਆ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਰਾਜੇ ਦੀ ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਵਾਲੀ ਆਗਿਆ ਨਿਭਾਈਏ ਜਾਂ ਮੁਨੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਬਚਾਈਏ? ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਕੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਦੇਵਦੂਤ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਵਿਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ-ਪਾਦ੍ਯ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਭੋਜਨਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਧਰਮ, ਦੇਵ-ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਆਤਿਥ੍ਯ-ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 100
Lakṣmaṇa-tyāga at Sarayū and the Ethics of Royal Truthfulness (लक्ष्मणत्यागः सरयूतटे)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੁਰਵਾਸਾ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤਲਵਾਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਦੀ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਅਟੁੱਟ ਰਹੇ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇ ਕੇ ਵਧ ਕਰ ਦਿਓ। ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਬਣਾਏ ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਧਰਮਵੇਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਿਰਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਧਾ ਵਧ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਤਿਆਗ/ਨਿਰਵਾਸਨ ਹੀ ਦੰਡ ਹੈ—ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਮੌਤ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਰਾਜ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਮੁੜ ਕਦੇ ਨਾ ਮਿਲਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਬਿਨਾ ਬੋਲੇ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਯੋਗ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ‘ਬ੍ਰਹਮ-ਦੁਆਰ’ ਰਾਹੀਂ ਯੋਗਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤੇਜ/ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਘੋਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਨਵਾਸ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੰਤਰੀ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ਬਾਣੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਨਿਸ਼ਠ ਸੰਨਿਆਸੀ ਲਈ ਹੋਮ ਜਾਂ ਦਾਹ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਯੋਗ-ਨਿਰਗਮਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਬਿਨਾ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੁਸ਼ ਨੂੰ ਰਾਜਭਾਰ ਦੇਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮਿੱਤਰ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਅਵਵਸਥਾ ਰੋਕਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਯੂ-ਤੀਰਥ, ਰਾਜ-ਸੱਤਿਆ ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਰੀਤਾਂ ਇਕੱਠੇ ਗੂੰਥੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Adhyaya 101
सेतुमध्ये श्रीरामकृतरामेश्वरप्रतिष्ठावर्णनम् (Rāma’s Installation of the Rāmeśvara Triad in the Midst of the Setu)
ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਰਾਤ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਸਵੇਰੇ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਸੁਸ਼ੇਣ, ਤਾਰਾ, ਕੁਮੁਦ, ਅੰਗਦ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਾਨਰਾਂ ਸਮੇਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਯੁੱਧ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਆਇਆ, ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਰਾਮ ਅੱਗੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਘਰ-ਕਾਰਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ-ਵਿਯੋਗ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦੇ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਨੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੱਸੀ—ਰਾਜ-ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਮਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੋ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਐਸੀ ਸੀਮਾ-ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਓ ਕਿ ਰਾਕਸ਼ਸ ਰਾਮ-ਸੇਤੂ ਲੰਘ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਹਨ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਲੋਭ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਦੱਸੀ। ਤਦ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਅਤਿਕ੍ਰਮਣ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਨੇ ਸੇਤੂ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਰਾਹ ਅਗਮ੍ਯ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੀ ਚੋਟੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਧਾਰੀ ਉੱਚਾ ਭਾਗ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਉੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਗਰ ਵੱਲ ਚਲੇ; ਸੇਤੂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ, ਸੇਤੂ ਦੇ ਆਰੰਭ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ‘ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਤ੍ਰਯ’ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਈ।
Adhyaya 102
Hāṭakeśvara-kṣetra-prabhāvaḥ (The Glory of Hāṭakeśvara and the Foundations of Rāmeśvara–Lakṣmaṇeśvara)
ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਰਾਮ ਪੁਸ਼ਪਕ-ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਵਿਮਾਨ ਠਹਿਰ ਗਿਆ। ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਵਾਯੁਸੁਤ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਜਾਂਚ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹੇਠਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਅਸ਼ਵਿਨ ਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਧਗਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਵ੍ਯ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਘਣਤਾ ਕਰਕੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦਾ। ਰਾਮ ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਸਮੇਤ ਉਤਰ ਕੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਦੇਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁੰਡ ਦਾ ਉਲੇਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਪੁੰਨ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਵ ਪਰੰਪਰਾ (ਕੇਸ਼ਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਅਨੁਸਾਰ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਸਵਰਗਾਰੂੜ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਸ਼ੁਭ, ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਰੂਪ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੰਜ ਪ੍ਰਸਾਦ/ਮੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ—ਨਿੱਤ ਸਵੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰਾਮਾਇਣ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਮੀ ਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਰਾਮਚਰਿਤ ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਸਮਾਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 103
Ānarttīya-taḍāga Māhātmya and Kārttika Dīpadāna (आनर्त्तीयतडाग-माहात्म्यं तथा कार्तिकदीपदानम्)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਅਤੇ ਫਲ ਕੀ ਹੈ। ਸੂਤ ਦਿਸ਼ਾ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਬਾਲਮੰਡਨਕ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਮੁਖ-ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਵਾਨਰ-ਦਲ ਵੀ ਮੁਖ-ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਰਾਖਸ਼ਸ ਚਤੁਰਮੁਖ ਲਿੰਗ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਂ ਵਾਲਾ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਪੁੰਨ-ਧਾਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਆਨਰੱਤੀਯ ਤੜਾਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਕੂਪਿਕਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਦੱਖਿਣਾਯਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸ਼ਰਾਧ ਅਸ਼ਵਮੇਧ-ਤੁੱਲ ਪੁੰਨ ਦੇ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਉੱਚੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਦੀਪਦਾਨ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਤਨ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹਤਾ ਆਦਿ ਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਸੂਤ ਆਨਰੱਤੀਯ ਤੜਾਗ ਦੀ ਅਪਾਰ ਮਹਿਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਰਾਮ-ਅਗਸਤ੍ਯ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਆਪਣਾ ਰਾਤ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਆਨਰੱਤ ਦੇ ਪੂਰਵ ਰਾਜਾ ਸ਼ਵੇਤ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੀਪੋਤਸਵ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਤੜਾਗ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਰੀਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਭੱਖਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਰਮ-ਫਲ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਦੋਸ਼ ਮੰਨਦਾ ਹੈ—ਦਾਨ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅੰਨਦਾਨ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਮੋੜਨਾ; ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਲੋਭੀ ਅਪਹਰਨ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਅਲਸਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾਪਣ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਰਤਨ-ਜੜਿਆ ਕਂਠਾਭਰਣ ‘ਅੰਨ-ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਯ’ ਵਜੋਂ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ, ਦਾਮੋਦਰ ਨੂੰ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਰਤਨ-ਦੀਪ ਭੇਟ ਕਰਨਾ, ਯਮ/ਧਰਮਰਾਜ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਉੜਦ ਦਾ ਦਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਰਪਣ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਭੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੜਾਗ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦੀਪਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਪਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਥਾਨ ਆਨਰੱਤੀਯ ਤੜਾਗ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਕੂਪਿਕਾ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Adhyaya 104
Rākṣasa-liṅga-pratiṣṭhā, Kuśa–Vibhīṣaṇa-saṃvāda, and the Tri-kāla Worship of Rāmeśvara
ਅਧਿਆਇ 104 ਤੀਰਥ-ਵਾਰਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਕਾਜ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇਕ ਘਟਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੀ ਹੈ? ਸੂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੰਕਾ ਤੋਂ ਆਏ ਬਲਵਾਨ ਰਾਖਸ਼ਸ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰਰਾਜ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆ ਕੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਭੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਕੁਸ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਰਾਖਸ਼ਸ-ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਚਤੁਰਮੁਖ ਲਿੰਗ ਹਿੰਸਕ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਣਜਾਣੇ ਪੂਜਾ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਐਸੀ ਧਾਰਣਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁਸ਼ ਨੂੰ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਲਈ ਡਾਂਟਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮੰਨ ਕੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਦਾ ਹੈ। ਦੂਤ ਸੇਤੂ ਖੇਤਰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲ ਟੁੱਟਣ ਕਾਰਨ ਅੱਗੇ ਜਾਣਾ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਲੋਕ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਕੜੀ ਭਗਤੀ-ਚਰਿਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਦਿਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੇਲਿਆਂ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਗਟਾਵਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਸਵੇਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਸੇਤੂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਆ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਵਿਆਪੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਵਿੱਚ ਘੀ। ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ, ਗਹਿਣਿਆਂ, ਵਾਜਿਆਂ-ਗਾਇਨ ਨਾਲ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਕੁਸ਼ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਅਣਜਾਣੇ ਹੋਈ ਹਾਨੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਦੋਸ਼ੀ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕੇ ਭੁੱਖੇ ਤੇ ਦਿਨ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਡਿਗਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੂਤ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਲਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਉਖਾੜਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੀਤੇ ਵਰਤ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਯਮ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਿੰਗ—ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਸਥਾਨਾਂਤਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕੁਸ਼ ਵਿਹਾਰਕ ਹੱਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਲਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ‘ਹਟਾਏ’ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ/ਢੱਕ ਕੇ ਨੁਕਸਾਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਨਿਯਮ ਵੀ ਬਚੇ। ਉਹ ਸ਼ਾਪਿਤ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ, ਦਾਨ-ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਅਣਉਚਿਤ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨੈਤਿਕ ਫਲ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਕੋਲ ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਲਈ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗ ਕੇ ਭਰੋਸਾ ਮੁੜ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਨ, ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਵਸਥਾ ਫਿਰ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 105
राक्षसलिङ्गच्छेदनम् (Rākṣasa-liṅga-cchedanam) — “The Episode of the Severed/Damaged Rākṣasa Liṅgas”
ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਤੁਲਾ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸੰਧਿਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਾਕਟਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਧੂੜ ਅਤੇ ਜਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਢੱਕ ਗਈ। ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਲੁਕ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ‘ਖੇਮ’ (ਸੁਰੱਖਿਆ) ਮੁੜ ਬਣਿਆ; ਦਿੱਖ ਵਾਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਣ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਫੈਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਯੁਗ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਵ-ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਿਹਦਸ਼ਵ ਉੱਥੇ ਆਇਆ। ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੂਮੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਕਾਰੀਗਰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਡੂੰਘੀ ਖੁਦਾਈ ਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਖੁਦਾਈ ਦੌਰਾਨ ਅਨੇਕਾਂ ਚਤੁਰਮੁਖ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਉਸ ਤੀਬਰ ਤੇਜ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦ ਕਾਰੀਗਰ ਤੁਰੰਤ ਮ੍ਰਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸਰੋਵਰ ਜਾਂ ਕੂਆਂ ਖੋਦਦਾ ਹੈ—ਭੈ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ; ਇਹੀ ਸਥਾਨਕ ਮਨਾਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਡਰ ਦੀ ਯਾਦ ਬਣ ਗਈ।
Adhyaya 106
Luptatīrthamāhātmya-kathana (Theological Account of Lost Tīrthas)
ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਧੂੜ ਨਾਲ ਭਰੀ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਕਾਰਨ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਲਿੰਗ ‘ਲੁਪਤ’ (ਗੁਪਤ/ਢੱਕੇ) ਹੋ ਗਏ? ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਣਗਿਣਤ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਓਹਲੇ ਹੋ ਗਏ; ਫਿਰ ਮੁੱਖ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਜੋਂ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ (ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਚਕ੍ਰ ਰੱਖਿਆ) ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਤੀਰਥ (ਜਿੱਥੇ ਸਕੰਦ/ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਤੇ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਉਲੇਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਭੂਮੀ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਸੰਕਟ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰੇਤ ਧੂੜ-ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਭਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਤੀਖੀ ਹਵਾ ਧੂੜ ਉਡਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਤ ਰਾਜਾ ਕੁਸ਼ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਾਜਾ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਖੇਤਰ ਮਾਤ੍ਰਗਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ; ਕੁਝ ਲਿੰਗ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਜਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਅਪਾਯਕਾਰਕ—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਿਸ਼ਿਧ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਉਖਾੜਣੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਸਥਿਰ-ਸਵਰੂਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਪਸਵੀਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਾਨ ਛੱਡਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਕੰਦ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਾਂ, ਇਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਵਾਸ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ਟਾਸ਼ਸ਼ਠੀ (68) ਰੁਦ੍ਰ-ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਵਾਸ ਦੇ ਕੇ ਉੱਚ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਹਟਣ ਮਗਰੋਂ ਪ੍ਰੇਤ ਲਗਾਤਾਰ ਧੂੜ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਅੰਤर्धਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਗਰਖੰਡ ਦੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ, ਅਧਿਆਇ 106 ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ।
Adhyaya 107
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्राह्मणचित्रशर्मलिङ्गस्थापनवृत्तान्तवर्णनम् (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya: Account of Brāhmaṇa Citraśarman’s Liṅga Installation)
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘ਅਸ਼ਟਾਸ਼ਸ਼ਟੀ’ (ਅਠਾਹਠ) ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਇਕੋ ਥਾਂ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕੇ? ਸੂਤ ਚਮਤਕਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਵਤਸ ਵੰਸ਼ੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚਿਤ੍ਰਸ਼ਰਮਾ ਦਾ ਪੂਰਵ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਵਾਉਣ/ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਲੰਮਾ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਚਿਤ੍ਰਸ਼ਰਮਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਬਣਾਕੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦੀ ਖਿਆਤੀ ਫੈਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀ ਆਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਚਿਤ੍ਰਸ਼ਰਮਾ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਵਧੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵੇਖ ਕੇ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਕ/ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ ਸਮਾਨ ਮਰਯਾਦਾ ਲਈ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ (ਆਤਮਦਾਹ) ਕਰਨ ਤੱਕ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਦਖ਼ਲ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੰਗ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ/ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਓਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੋਸ ਮਿਟੇ। ਚਿਤ੍ਰਸ਼ਰਮਾ ਐਤਰਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਮੱਧਸਥ ਬਣ ਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸੰਕਟ ਆਵੇਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਇੱਥੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣਗੇ; ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਮਿਲੇਗਾ। ਚਿਤ੍ਰਸ਼ਰਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਧ-ਤਰਪਣ ਵਿੱਚ ਨਾਮ-ਉਚਾਰਣ ਦੀ ਰੀਤ ਰਾਹੀਂ ਸਦੀਵੀ ਵੰਸ਼-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗੋਤ੍ਰ-ਗੋਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਬਣਾਕੇ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਠਾਹਠ ਦਿਵ੍ਯ ਧਾਮ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਸੰਤੋਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਸਥਿਰ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ‘ਅਕਸ਼ੈ’ ਸ਼ਰਾਧ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 108
अष्टषष्टितीर्थवर्णनम् (Enumeration and Definition of the Sixty-Eight Tīrthas)
ਅਧਿਆਇ 108 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂਯੋਗ ਸੂਚੀ ਲਈ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ‘ਅਠਾਹਠ’ ਖੇਤਰ-ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮੁੜ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੁਣਾਓ। ਸੂਤ ਜੀ ਕੈਲਾਸ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ–ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਪੂਰਵ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਦੇ ਫੈਲਣ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਅਤੇ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ‘ਤੀਰਥ’ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਸਤਸੰਗ, ਧਰਮ-ਚਿੰਤਨ, ਯਮ-ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ-ਸਿਮਰਨ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਦਰਸ਼ਨ, ਸਿਮਰਨ ਜਾਂ ਸਨਾਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਵੀ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਸਨਾਨ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ-ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸਰਵਭਾਰਤੀ ਨਾਮਾਵਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰਪੂਰਕ ਵਰਣਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 109
Tīrthas and the Kīrtana of Śiva’s Localized Names (तीर्थेषु शिवनामकीर्तनम्)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੈਵ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਤੀਰਥਸਮੁੱਚਯ’ ਦਾ ਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਉਹ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸਨਿੱਧ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਿਵ-ਨਾਮ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਮੋਖਸ਼-ਅਭਿਮੁਖ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਹਰ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜਾ ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਹੈ—ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੂਚੀ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਈਸ਼ਵਰ ਅਨੇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਮ-ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਵਾਰਾਣਸੀ—ਮਹਾਦੇਵ, ਪ੍ਰਯਾਗ—ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਉੱਜਯਿਨੀ—ਮਹਾਕਾਲ, ਕੇਦਾਰ—ਈਸ਼ਾਨ, ਨੇਪਾਲ—ਪਸ਼ੁਪਾਲਕ, ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ—ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਆਦਿ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੂਚੀ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ/ਪਾਠ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਸਾਧਕ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਤಃ, ਦੁਪਹਿਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ—ਤਿੰਨਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ਪੜ੍ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਦੀਖ਼ਿਤ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖ ਕੇ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਵੀ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਉਪਦ੍ਰਵ, ਰੋਗ, ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਡਰ, ਚੋਰਾਂ ਦਾ ਡਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਾਨੀਆਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Adhyaya 110
अष्टषष्टितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Sixty-Eight Tīrthas; the Supreme Eightfold Tīrtha Cluster)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵੀ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ ਕਿੰਨੀ ਔਖੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ‘ਸਾਰ’ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ‘ਅਨੁੱਤਮ’ ਤੀਰਥਾਸ਼ਟਕ ਹੈ—ਨੈਮਿਸ਼, ਕੇਦਾਰ, ਪੁਸ਼ਕਰ, ਕ੍ਰਿਮਿਜੰਗਲ, ਵਾਰਾਣਸੀ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਅਤੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਕਲਿਯੁਗ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਈਸ਼ਵਰ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ‘ਹਾਜ਼ਰ’ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਜਾਂ ਪਾਠ ਸਨਾਨ-ਜਨਿਤ ਪੁੰਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥ-ਸ੍ਰਵਣ/ਪਾਠ ਵੀ ਤੀਰਥਕਰਮ ਦੇ ਸਮਾਂਤਰ ਪੁੰਨ-ਸਾਧਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 111
दमयन्त्युपाख्याने—दमयन्त्या विप्रशापेन शिलात्वप्राप्तिः (Damayantī Episode—Petrification by a Brāhmaṇa’s Curse)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ-ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਗੋਤ੍ਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਵੇਰਵਾ ਦੱਸੋ। ਸੂਤ ਪੁਰਾਣੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਨਰਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਰਾਜਾ ਕੋਢ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਪਰ ਸ਼ੰਖ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹੀ ਤੀਰਥ-ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਰੋਗ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਕ੍ਰਿਤਜਨ ਰਾਜਾ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਭੌਤਿਕ ਭੇਟਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਥੇ ਨੀਤੀ-ਵਾਕ ਉਭਰਦਾ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਤਘਨਤਾ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁਸ਼ਕਰ-ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਗਏ ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਦਮਯੰਤੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ-ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਗਹਿਣੇ ਦੇ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾ ਟੁੱਟਣ। ਕੁਝ ਤਪਸਵਿਨੀਆਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਗਹਿਣੇ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਚਾਰ ਔਰਤਾਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ‘ਵਿਕਾਰਿਤ’ ਦੇਖ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇਂਦੇ ਹਨ; ਦਮਯੰਤੀ ਤੁਰੰਤ ਪੱਥਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਮਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਉਪਾਅ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਵੀ ਜੇ ਆਸਕਤੀ, ਪ੍ਰਤਿਸਪਰਧਾ ਜਾਂ ਵਰਤ-ਭੰਗ ਕਰਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਹੱਦ ਲੰਘ ਕੇ ਅਧਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 112
Ūṣarotpatti-māhātmya (The Māhātmya of the Origin of the Barren Tract) — Damayanty-upākhyāna Continuation
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ-ਧਾਰਾ ਰਾਹੀਂ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਚਰਚਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਠਾਹਠ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਪਸਵੀ ਪੈਦਲ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹਨ। ਭੁੱਖੇ ਤੇ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਹ ਸਿੰਗਾਰ ਕਿਵੇਂ; ਤਦ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਰਾਣੀ ਦਮਯੰਤੀ ਰਾਜ-ਦਾਤਾ ਵਾਂਗ ਆਈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਸਤ੍ਰ-ਆਭੂਸ਼ਣ ਦਾਨ ਕਰ ਗਈ। ਤਪਸਵੀ ‘ਰਾਜ-ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ’ ਨੂੰ ਤਪਸਵੀਆਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਦੋਸ਼ ਮੰਨ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲ ਲੈ ਕੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਪਤਨੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਵਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੀ ‘ਉੱਤਮ’ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਜੀਵਿਕਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਮੰਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਆਤਮਹਾਨੀ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਪਫਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਵੇਗਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਾਪ-ਜਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਜਲ ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਸਥਾਈ ਲੂਣੀ ‘ਊਸਰ’ ਧਰਤੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਫਸਲ ਨਹੀਂ ਉਗਦੀ ਅਤੇ ਜਨਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਫਾਲਗੁਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਉਹ ਪੂਰਨਿਮਾ ਜੋ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਪਵੇ, ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਘੋਰ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਏ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਧਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 113
अग्निकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् (Agni-kuṇḍa Māhātmya: Account of the Glory of the Fire-Pond) — त्रिजातकविशुद्धये (for the purification/verification regarding Trijāta)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਬਹੁ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਾਲੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਕੋਲ ਆਦਰ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ‘ਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਾਲੀ ਬਸਤੀ ਬਣਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਘਰ, ਦਾਨ-ਭੋਗ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਪਾਲਣਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਾਵ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਆਨਰਤ ਦੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਭੰਜਨ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਜੋਤਿਸ਼ੀ ਅਸ਼ੁਭ ਗ੍ਰਹਿ-ਦੋਸ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਰਮ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰੋਗ, ਪਸ਼ੂਹਾਨੀ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸੰਕਟ ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਅਗਨੀਦੇਵ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ‘ਤ੍ਰਿਜਾਤ’ (ਵਿਵਾਦਿਤ/ਹੋਰ ਜਨਮ) ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਕਾਰਨ ਕਰਮ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਧਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਅਗਨੀ ਆਪਣੇ ਪਸੀਨੇ ਦੇ ਜਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕੁੰਡ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਫੋੜਿਆਂ ਵਰਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਨਿਯਮ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਗਨੀਕੁੰਡ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਪਰੀਖਿਆ ਲਈ ਸਥਾਈ ਤੀਰਥ ਰਹੇਗਾ; ਅਯੋਗ ਸਨਾਨੀ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੁਆਰਾ ਸਮਾਜਿਕ-ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਠੀਕ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਨਿਰੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪਾਪਖ਼ਯ ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 114
नगरसंज्ञोत्पत्तिवर्णनम् / Origin Narrative of the Name “Nagara” (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya)
ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਮਾਤਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਕਾਰਨ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿੰਦਾ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਪਸਵੀ ਤ੍ਰਿਜਾਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਜਲ-ਸਰੋਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਾਮਤਕਾਰਪੁਰ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚ ਉੱਚ ਮਰਤਬਾ ਪਾਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਚਾਮਤਕਾਰਪੁਰ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਰਾਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਥ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਨਾਗ-ਤੀਰਥ ਦੇ ਕੋਲ ਰੁਦ੍ਰਮਾਲਾ ਨਾਮ ਦੇ ਨਾਗ-ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਗ-ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਨਾਗ-ਸਮਾਜ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਥ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਕੇ ਨਗਰ ਉਜਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਲਾਕਾ ਜਨ-ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਵਾਸ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਦਾਖ਼ਲੇ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਡਰੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤ੍ਰਿਜਾਤ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਜਾਤ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਅੱਗੇ ਨਾਗ-ਨਾਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨਾਗ-ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਪੰਚਮੀ ਦੇ ਦਿਨ ਨਾਗ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਅੰਧ ਦੰਡ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ “ਨ ਗਰੰ ਨ ਗਰੰ” ਨਾਮ ਦਾ ਤ੍ਰਿਅਕਸ਼ਰ ਸਿੱਧ ਮੰਤ੍ਰ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਹਿ ਜਾਣ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਜਾਤ ਬਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਘੋਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਾਗ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਦਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ਬਸਤੀ “ਨਗਰ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇਸ ਆਖਿਆਨ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਪਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Adhyaya 115
त्रिजातेश्वरस्थापनं गोत्रसंख्यानकं च (Establishment of Trijāteśvara and the Enumeration of Gotras)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਜਾਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ, ਉਤਪੱਤੀ, ਗੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰਿਜਾਤ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਿਆ। ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਂਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ; ‘ਪ੍ਰਭਾਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ‘ਦੱਤ’ ਨਾਮ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਮੀ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਜਾਤ ਨੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਮੰਦਰ ‘ਤ੍ਰਿਜਾਤੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਨਿਰੰਤਰ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੁਵ ਸਮੇਂ ਦੇਵ ਦਾ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ‘ਤ੍ਰਿਜਾਤ’ ਜਨਮ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਗੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉਹ ਗੋਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ। ਸੂਤ ਕੌਸ਼ਿਕ, ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ, ਕੌਂਡਿਨ੍ਯ, ਗਰਗ, ਹਾਰਿਤ, ਗੌਤਮ ਆਦਿ ਕਈ ਗੋਤ੍ਰ-ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਾਗਜ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਹੋਈ ਵਿਘਟਨ ਅਤੇ ਇਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਇਕੱਠ ਹੋਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਇਸ ਗੋਤ੍ਰ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਪਾਠ/ਸ਼੍ਰਵਣ ਵੰਸ਼-ਛੇਦ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਨ-ਚੱਕਰ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯ-ਵਿਯੋਗ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 116
अम्बरेवती-माहात्म्य (Ambarevatī Māhātmya): स्थापना, शाप-वर, नवमी-पूजा-फल
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੇਵੀ ਅੰਬਰੈਵਤੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਫਲ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਨਗਰ-ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਮਿਲੇ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਉਸ ਕਾਰਨ ਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਰੇਵਤੀ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰ-ਵਧ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਰੇਵਤੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਤਦ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਤਪਸਵਿਨੀ ਭੈਣ ਭਾਟਿਕਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰੇਵਤੀ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਤ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ, ਪਤੀ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਜਨਿਤ ਦੁੱਖ ਭੋਗਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਰੇਵਤੀ ਦਾ ਤਪਸਵਿਨੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੀਲੇ ਦੰਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੁੱਭਦੇ—ਤਪੋਬਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਨਾਗ ਵੀ ਅਸਫਲ ਹੋ ਕੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਗਰਭਧਾਰਣ ਅਤੇ ਨਾਗ-ਰੂਪ ਖੋਹ ਜਾਣ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਰੇਵਤੀ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਅੰਬਿਕਾ ਦੀ ਗੰਧ-ਫੁੱਲ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਗੀਤ-ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਵਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਰੇਵਤੀ ਦਾ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਦਿਵ੍ਯ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਮੁੜ ਰਾਮ-ਰੂਪ ਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੇਗੀ, ਦੰਦ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਕਲਿਆਣ ਦੇਵੇਗੀ। ਰੇਵਤੀ ਉਸ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਥਾਈ ਨਿਵਾਸ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਗ-ਸੰਬੰਧੀ ਪੂਜਾ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਸ਼ਵਿਨ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਮਹਾਨਵਮੀ ਨੂੰ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅੰਬਰੈਵਤੀ-ਪੂਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕੁਲ-ਜਨਿਤ ਵਿਪਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ, ਭੂਤ, ਪਿਸਾਚ ਆਦਿ ਬਾਧਾਵਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Adhyaya 117
भट्टिकोपाख्यानम् (Bhaṭṭikā’s Legend) and the Origin of a Tīrtha at Kedāra
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭੱਟਿਕਾ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਧਰ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਦੰਸ਼-ਦੰਦ ਕਿਉਂ ਝੜ ਗਏ—ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਤਪ ਹੈ ਜਾਂ ਮੰਤ੍ਰ? ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭੱਟਿਕਾ ਅਲਪ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਕੇ ਕੇਦਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਰਹੀ; ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਧੁਰ ਗੀਤ ਗਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਗੀਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ-ਭਕਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤਕਸ਼ਕ ਅਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਏ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤਕਸ਼ਕ ਭਿਆਨਕ ਨਾਗ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਭੱਟਿਕਾ ਨੇ ਨੈਤਿਕ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਜ਼ਬਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਤ ਸਮੇਤ ਸ਼ਾਪ ਉਚਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਕਸ਼ਕ ਨੂੰ ਸਮਝੌਤਾ ਲੱਭਣਾ ਪਿਆ। ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਨਾਗ-ਪਤਨੀਆਂ ਕਾਰਨ ਟਕਰਾਅ ਹੋਇਆ; ਰੱਖਿਆ-ਵਿਦਿਆ ਜਪੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਾਗਿਨੀ ਦੇ ਡੰਗ ਨਾਲ ਦੰਸ਼-ਦੰਦ ਝੜ ਗਏ—ਇਹੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਭੱਟਿਕਾ ਨੇ ਹਮਲਾਵਰ ਨਾਗਿਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ—ਤਕਸ਼ਕ ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਜਨਮੇਗਾ ਅਤੇ ਭੱਟਿਕਾ ਅੱਗੇ ‘ਖ਼ੇਮੰਕਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮਿਲੇਗੀ। ਕੇਦਾਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਸਮਾਜ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕੀਤਾ। ਭੱਟਿਕਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦੀ ਪਰਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ; ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਬਣ ਗਈ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦੂਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸ਼ਯਨ/ਬੋਧਨ ਵਰਤਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਫਲ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੱਟਿਕਾ ਤਪ-ਉਪਾਸਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਕੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 118
Kṣemaṅkarī–Raivateśvara Utpatti and Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya (क्षेमंकरी-रैवतेश्वर-उत्पत्तितीर्थमाहात्म्यवर्णन)
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ/ਆਨਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇਹ ਰਾਜਕਥਾ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਯ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਕੇਦਾਰ ਵਰਗੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਖੇਮੰਕਰੀ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਨਾਮਕਰਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ—ਕਲਹ ਅਤੇ ਨਿਰਵਾਸਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ‘ਖੇਮ’ ਅਰਥਾਤ ਕਲਿਆਣ ਉੱਭਰਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਖੇਮੰਕਰੀ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਰੈਵਤ ਅਤੇ ਖੇਮੰਕਰੀ ਦੇ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਸੀ ਪਰ ਸੰਤਾਨ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਵਧੀ। ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਭਾਰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ (ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰਮਰਦਿਨੀ) ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਦੇਵੀ ਨੇ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਖੇਮਜਿਤ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ, ਜੋ ਵੰਸ਼ਵਰਧਕ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਦਮਨਕਾਰੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਰੈਵਤ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਗਏ, ਆਸਕਤੀ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੰਦਰ-ਸਮੂਹ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਲਿੰਗ ‘ਰੈਵਤੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ; ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ‘ਸਰਵ ਪਾਤਕ ਨਾਸ਼ਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਖੇਮੰਕਰੀ ਨੇ ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਦੁਰਗਾ ਲਈ ਵੀ ਮੰਦਰ ਬਣਵਾਇਆ; ਦੇਵੀ ਖੇਮੰਕਰੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਖਿਆਤ ਹੋਈ। ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਦੇਵੀ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਵਰਤ ਦੱਸ ਕੇ ਅਧਿਆਇ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਭਕਤੀਧਰਮ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 119
Mahīṣa-śāpa, Hāṭakeśvara-kṣetra-tapas, and the Tīrtha-Phala Discourse (महिषशाप-हाटकेश्वरक्षेत्रतपः-तीर्थफलप्रसङ्गः)
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਦੇਵੀ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ ਨੇ ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਦਾ ਵਧ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਅਸੁਰ ਮਹਿਸ਼-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ। ਸੂਤ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: ‘ਚਿਤ੍ਰਸਮ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਦੈਤ ਮਹਿਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਾਹਨ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਹਨਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮਹਿਸ਼ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦਿਆਂ ਉਸ ਦਾ ਮਹਿਸ਼ ਧਿਆਨ-ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੁਨੀ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਭੰਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਮੁਨੀ ਸ਼ਾਪ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਜੀਵਨ ਭਰ ਮਹਿਸ਼ ਹੀ ਰਹੇ। ਉਪਾਅ ਲਈ ਉਹ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਏਕਨਿਸ਼ਠ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਤਪ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਖੇਤਰ ਕਠਿਨ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਤਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਾਪ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ‘ਸੁਖੋਪਾਯ’ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਨੇਕ ਭੋਗ ਅਤੇ ਜੀਵ ਉਸ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਆ ਮਿਲਣਗੇ। ਅਜੈਤਾ ਦਾ ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੇ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੈਤ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ। ਸ਼ਿਵ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਨਾਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਰਵਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ, ਵਿਘਨ-ਨਾਸ, ਤੇਜ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ੁਕਾਮ-ਜਵਰ ਆਦਿ ਰੋਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੈਤ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਦਿਵ੍ਯ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸੈਨਾ ਹਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮਰਾਵਤੀ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੁੰਨੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਦਾਨਵ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਉਤਸਵ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਮਹਾਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਕੈਲਾਸ ਵਰਗੀ ਦੇਵਾਲਯ-ਰਚਨਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੇਤਰ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਮਹਿਮਾ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 120
कात्यायनी-प्रादुर्भावः (Manifestation of Kātyāyanī and the Devas’ Armament Bestowal)
ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੇਵਗਣ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਏ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਮਹਿਸ਼ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ—ਵਾਹਨ, ਧਨ, ਰਤਨ ਅਤੇ ਪਿਆਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ—ਸਭ ਬਲਪੂਰਵਕ ਛੀਨ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਡੋਲ ਗਈ। ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਉਪਾਅ ਸੋਚਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ; ਤਦ ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਏ ਅਤੇ ਮਹਿਸ਼ ਦੇ ਜੁਲਮ, ਪ੍ਰਜਾ-ਪੀੜਨ ਅਤੇ ਪਰਧਨ-ਅਪਹਰਨ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਹੋਰ ਭੜਕ ਉਠਿਆ। ਉਸ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਐਸੀ ਦਾਹਕ ਜੋਤਿ ਉੱਠੀ ਕਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਜਾਪਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਥੇ ਕਾਰਤਿਕੇਯ (ਸਕੰਦ) ਆਏ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ; ਨਾਰਦ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਬੇਲਗਾਮ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਲੁੱਟਮਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ। ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਕ੍ਰੋਧ-ਤੇਜ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਕੁਮਾਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਕਾਰਣਵਸ਼ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਜ੍ਰ, ਸ਼ਕਤੀ, ਧਨੁਸ਼, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਪਾਸ਼, ਬਾਣ, ਕਵਚ, ਖੜਗ ਆਦਿ ਸਭ ਆਯੁਧ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਸਾਮਗਰੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਸੰਭਾਲੇ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਕਰੇਗੀ। ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਿਸ਼ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਤੋਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ, ਅਜੇਯ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਇਕ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਤੇਜ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਂਧ੍ਯ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਮਹਿਸ਼-ਸੰਹਾਰ ਤੇ ਦੇਵ-ਰਾਜ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਆਸ ਕੀਤੀ ਗਈ।
Adhyaya 121
महिषासुरपराजय–कात्यायनीमाहात्म्यवर्णनम् (Defeat of Mahīṣa and the Māhātmya of Kātyāyanī/Vindhyavāsinī)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਵਿਂਧ੍ਯ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਦੇਵੀ-ਲੀਲਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਤਪ ਵਧਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹੋਰ ਪ੍ਰਖਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਤਪਸਵਿਨੀ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਿਸਾਸੁਰ ਦੇ ਚਰ ਸੂਚਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਮ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਮਹਿਸਾਸੁਰ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਆ ਕੇ ਰਾਜ ਦੇਣ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖ ਕੇ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਵੀ ਆਪਣਾ ਦਿਵ੍ਯ ਉਦੇਸ਼—ਉਸ ਦੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਦਾ ਅੰਤ—ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਅਸੁਰ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਮਹਿਸ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਸਹਾਇਕ ਯੋਧਾ-ਗਣ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦੈਤ੍ਯ ਬਲ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਹਿਸਾਸੁਰ ਸਿੱਧਾ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਅਚਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਤੁਰੰਤ ਵਧ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮੋਟੀ ਗਰਦਨ ਕੱਟ ਕੇ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧਰਮਕ ਤਣਾਅ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਮਹਿਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਾਪ-ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਦਇਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਲੋਕ-ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਭੈ ਨਾਲ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮਾਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਸਦਾ ਲਈ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਰੱਖਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ‘ਵਿੰਧ੍ਯਵਾਸਿਨੀ/ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ’ ਵਜੋਂ ਭਵਿੱਖੀ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਸ਼ਵਿਨ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ, ਆਰੋਗਤਾ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਉਤਸਵ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 122
केदार-प्रादुर्भावः (Kedāra Manifestation and the Kuṇḍa Rite)
ਅਧਿਆਇ 122 ਸੂਤ–ਰਿਸ਼ੀ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਪਿਛਲੇ ਦੈਤ੍ਯ-ਵਧ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਕੇਦਾਰ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਿਨੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਿਮਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕੇਦਾਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਇਆ। ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਰਿਤੂ-ਧਰਮ ਹੈ: ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹਿਮਾਲਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਅਗਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਪੂਰਕ ਵਿਵਸਥਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ ਦੈਤ੍ਯ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਕਰਕੇ ਪਦਚ੍ਯੁਤ ਇੰਦਰ ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਮਹਿਸ਼ (ਭੈਂਸ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਸਵੀਕਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਆਗ੍ਰਹ ‘ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਲੋਕ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗਾ ਨਿਰਮਲ ਕੁੰਡ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਕੁੰਡ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੱਥ/ਦਿਸ਼ਾ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਲ ਪੀਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵੰਸ਼ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਹ-ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਨਿਤ੍ਯ ਪੂਜਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੇਵ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਕੇਦਾਰ’ ਰੱਖਦਾ ਹੈ (ਛੇਦਕ/ਵਿਦਾਰਕ ਅਰਥ ਨਾਲ) ਅਤੇ ਭਵ੍ਯ ਮੰਦਰ ਬਣਵਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਹਿਮਾਲੇ ਦਾ ਮਾਰਗ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਬੰਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਸੂਰਜ ਵ੍ਰਿਸ਼ਚਿਕ ਤੋਂ ਕੁੰਭ ਤੱਕ ਹੋਵੇ—ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਆਨਰਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਰੂਪ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਮੰਦਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਰਿਤੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਭਗਤੀ ਵੀ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਵਿਦਵਾਨ ਗੀਤ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ-ਉਧ੍ਰਿਤ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ ਕੇਦਾਰ-ਜਲ ਪਾਨ ਅਤੇ ਗਿਆ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ-ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਸੁਣਨਾ, ਪੜ੍ਹਨਾ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਵਾਉਣਾ ਵੀ ਪਾਪ-ਰਾਸ਼ੀ ਨਾਸ਼ ਕਰਕੇ ਕੁਲ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 123
शुक्लतीर्थमाहात्म्य — The Glory of Śuklatīrtha (Purificatory Water-Site)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਸ਼ੁਕਲ ਦರ್ಭਾ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ‘ਅਨੁਪਮ’ ਸ਼ੁਕਲਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਾਮਤਕਾਰਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਰਜਕ, ਜੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਧੋਂਦਾ ਸੀ, ਭੁੱਲ ਨਾਲ ਕੀਮਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਸਤ੍ਰ ਨੀਲੀਕੁੰਡੀ/ਨੀਲੀ ਦੇ ਰੰਗ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੰਧਨ/ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੱਜਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਆਪਣੀ ਦਾਸ-ਕਨਿਆ ਸਹੇਲੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਦੋਸ਼ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਹੇਲੀ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇੱਕ ਦੁਰਲਭ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਜਲਾਸ਼ਯ ਦਾ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਰਜਕ ਉੱਥੇ ਕੱਪੜੇ ਧੋਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਸਫਟਿਕ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਕਾਲੇ ਵਾਲ ਵੀ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਕੱਪੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਵਾਲ ਵੀ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਬਲ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਦੁਰੁਪਯੋਗ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉੱਗਦਾ ਹੈ ਉਹ ਜਲ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਚਿੱਟਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਲੇਪ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਦರ್ಭਾ ਅਤੇ ਵਨ-ਤਿਲ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਮਹਾਯਜ्ञ/ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੱਤਵ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਸ਼ਵੇਤਦਵੀਪ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲਤਾ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Adhyaya 124
मुखारतीर्थोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Narrative of Mukharā Tīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਮੁਖਰਾ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਸਮੇਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਖਰਾ ਨੂੰ ‘ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਆਏ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ (ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ) ਇੱਕ ਲੁਟੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲੋਹਮਜੰਘ—ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦਾ ਭਗਤ; ਪਰ ਲੰਮੇ ਸੁੱਕੇ ਕਾਰਨ ਪਏ ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਚੋਰੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਭੁੱਖ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੁਰਾਚਾਰ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਚੋਰੀ ਨੂੰ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕਰਮ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਹਮਜੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਮਕਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛ—ਕੀ ਉਹ ਤੇਰੇ ਪਾਪ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਗੇ? ਉਹ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਮ-ਫਲ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪ ਹੀ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਪੁਲਹ ਰਿਸ਼ੀ ‘ਜਾਟਘੋਟੇਤੀ’ ਮੰਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵਲਮੀਕ (ਚੀਂਟੀਆਂ ਦੇ ਟਿੱਬੇ) ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ; ਵਲਮੀਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਵਾਲਮੀਕੀ’ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਥਾਂ ਮੁਖਰਾ-ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ—ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਚੋਰੀ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪਾਪ ਧੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਸਿੱਧ-ਪੁਰਖ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ਟਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ।
Adhyaya 125
सत्यसन्धनृपतिवृत्तान्तवर्णनम् — The Account of King Satyasaṃdha (and the Karṇotpalā/Gartā Tīrtha Frame)
ਸੂਤ ਕਰਣੋਤਪਲਾ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਯੋਗ’ (ਵਿਛੋੜਾ) ਦਾ ਡਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਇක්ෂਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਤ੍ਯਸੰਧ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਗੁਣਵਾਨ ਧੀ ਕਰਣੋਤਪਲਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਯੋਗ ਮਨੁੱਖ ਵਰ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸੰਧਿਆ-ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਡੀਕ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਸਿਧਾਂਤ ਭਰਿਆ ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਅਤਿ ਲੰਮਾ ਕਾਲ ਬੀਤ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਧੀ ਦਾ ਵਿਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਮਨੁੱਖੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਵਾਪਸੀ ‘ਤੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਧੀ ਨੂੰ ਕਾਲ-ਵਿਸਥਾਪਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਬੁਢਾਪਾ, ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਣਪਛਾਣ; ਇਸ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਮਰਤਬੇ ਦੀ ਨਾਸ਼ਵੰਤਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਗਰਤਾ-ਤੀਰਥ/ਪ੍ਰਾਪਤਿਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਿਹਦਬਲ ਵੱਲੋਂ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਤ੍ਯਸੰਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਬਸਤੀ/ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਸਥਾਈ ਧਰਮ-ਕੀਰਤੀ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਣੋਤਪਲਾ ਵੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਗੌਰੀ-ਭਕਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਨੀ ਬਸਤੀ ਤੋਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਵੈਰਾਗੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਕੇ ਦਾਨ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਤਪੋਧਰਮ ਦੀ ਨੀਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 126
मर्यादास्थापनम्, गर्तातीर्थद्विज-नियुक्तिः, तथा कार्तिक-लिङ्गयात्रा (Establishment of Communal Boundaries, Appointment of Gartātīrtha Brahmins, and the Kārttika Liṅga Procession)
ਸੂਤ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਮਤਕਾਰਪੁਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇੱਕ ਐਸੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ ਯੁੱਧ-ਬਲ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਾ ਤੇ ਝਗੜਿਆਂ ਵਿਚ ਹਾਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਦਰਜੇ-ਦਾਵਿਆਂ ਕਾਰਨ ਸਮਾਜਕ ਕ੍ਰਮ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਜੀਵਿਕਾ-ਦਾਨ (ਵ੍ਰਿੱਤੀ) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਠੋਸ ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਗਰਤਾਤੀਰਥ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਸੰਬੰਧੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਤੇ ਨਿਰਣੇਕ ਬਣ ਕੇ ਮਰਯਾਦਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ, ਸ਼ੰਕਾਵਾਂ ਦੂਰ ਕਰਨ, ਵਿਵਾਦ ਨਿਪਟਾਉਣ ਅਤੇ ਰਾਜਕਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਸਲੇ ਦੇਣ; ਸਮੁਦਾਇ ਦੀ ਵਧੱਤਰ ਲਈ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਵਰਧਕ ਹੱਦਾਂ/ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਤਪੱਸਿਆ ਰਾਹੀਂ ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਥ-ਯਾਤਰਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਜੇ 27 ਲਿੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 28ਵਾਂ ਲਿੰਗ ਹੈ; ਹਰ ਸਾਲ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਬਲੀ, ਵਾਜੇ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਸਾਮਗਰੀ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕਾਰਤਿਕ ਭਰ ਸਨਾਨ/ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 127
कर्णोत्पलातीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Karnotpalā Tīrtha)
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਲੇਖਿਤ ਕਰ্ণੋਤਪਲਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਪੁੱਛੀ। ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਗੌਰੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਥਾਨ ਤੇ ਤਪ ਕਰਦੀ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵੀ ਗਿਰਿਜਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਅਤੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਕਰ্ণੋਤਪਲਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਦੱਸਿਆ—ਪਿਤਾ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਬੁੱਢੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਪਤੀ ਅਤੇ ਮੁੜ ਯੌਵਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਖ ਵਾਪਸ ਮਿਲੇ। ਦੇਵੀ ਨੇ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ—ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ, ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ, ਵਾਸੁਦੇਵ-ਸੰਬੰਧੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਯੌਵਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ; ਉਸ ਦਿਨ ਜੋ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਵੀ ਐਸੀ ਹੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਪਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਕਰ্ণੋਤਪਲਾ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਤੇ ਯੌਵਨ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਆਈ; ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਗੌਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਕਾਮਦੇਵ (ਮਨੋਭਵ) ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਮੰਗਣ ਆਇਆ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ “ਪ੍ਰੀਤੀ” ਹੋਵੇਗਾ। ਕਰ্ণੋਤਪਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਵਿਧਿਵਤ ਬੇਨਤੀ ਕਰੋ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਤਪ ਅਤੇ ਗੌਰੀ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਯੌਵਨ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਕੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਾਮਦੇਵ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ; ਪਿਤਾ ਨੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ੀ ਮੰਨ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਕਨਿਆਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ “ਪ੍ਰੀਤੀ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਖਿਆਤ ਹੋਇਆ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਰੂਪਵਾਨ ਤੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Adhyaya 128
Aṭeśvarotpatti-māhātmya (Origin and Glory of Aṭeśvara) | अटेश्वरोत्पत्तिमाहात्म्य
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਦੋ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਸਤ੍ਯਸੰਧ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਨੇੜੇ ਯੋਗਾਸਨ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦੇਹ ਅਚਾਨਕ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਧਾਮ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਨਿਤ੍ਯ ਵਰਦਾਤਾ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਮਲ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੰਸ਼ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਰਾਜਾ-ਹੀਣ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ “ਮਤ੍ਸ੍ਯ-ਨ੍ਯਾਯ” ਵਰਗੀ ਅराजਕਤਾ ਦਾ ਡਰ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਤ੍ਯਸੰਧ ਮੁੜ ਰਾਜਧਰਮ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਉਦਾਹਰਨ ਅਧਾਰਿਤ ਰਿਤੁਆਲ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਕਸ਼ਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸ਼ਤ੍ਰੀ ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਸੰਤਾਨ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ‘ਖੇਤਰਜ’ ਰਾਜੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ-ਕੁੰਡ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਦ ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਗਰਭਧਾਰਣ ਫਲਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਅਟ (ਅਟੋਨ) ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਗਮਨ ਵੇਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਟ ਅਟੇਸ਼ਵਰ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਾਘ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਦ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨੂੰ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 129
याज्ञवल्क्यसमुद्रव-आश्रममाहात्म्य (The Māhātmya of Yājñavalkya’s Sacred Water-Site and Āśrama)
ਸੂਤ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਸ਼੍ਰਮ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਲਪ-ਵਿਦਿਆ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਦਾ ਪੂਰਵ ਗੁਰੂ ਕੌਣ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਹਰਨ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਸੂਤ ਸ਼ਾਕਲ੍ਯ ਨਾਮਕ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਚਾਰਯ ਅਤੇ ਰਾਜਪੁਰੋਹਿਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਰਾਜਸਭਾ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਰਮ ਲਈ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਚਿਤ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨੂੰ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਸਤੰਭ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜਲ ਛੱਡਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਸਤੰਭ ਉੱਤੇ ਪੱਤੇ-ਫੁੱਲ-ਫਲ ਉੱਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਵਿਧੀ-ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਪਰਗਟਾਵਾ। ਰਾਜਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਥਾਵਿਧਿ ਹੋਮ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੰਤ੍ਰਫਲ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸ਼ਾਕਲ੍ਯ ਮੁੜ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਜਾਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਹੰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕਰਤਵ੍ਯ-ਭ੍ਰਾਂਤ ਗੁਰੂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸ਼ਾਕਲ੍ਯ ਅਥਰਵਣ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਜਲ ਰਾਹੀਂ ਸਿਖਾਈ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਤਿਆਗ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ; ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਅਧੀਤ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਿੱਧੀ-ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਫਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਉਹ ਤਪ ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਸਕਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ-ਸਮ ਮੰਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਜਪ ਨਾਲ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਤੁਰੰਤ ਧਾਰਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੱਤਵਾਰਥ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਲਘਿਮਾ-ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਕੇ ‘ਵਾਜਿਕਰਣ’ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧਾ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਸਨਾਨ, ਸੂਰਜ-ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ‘ਨਾਦਬਿੰਦੂ’ ਜਪ ਮੋਖਸ਼-ਅਭਿਮੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 130
Kātyāyanī–Śāṇḍilī Upadeśa and the Hāṭakeśvara-kṣetra Tṛtīyā Vrata (कात्यायनी-शाण्डिली-उपदेशः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਤੋਂ ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ—ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਅਤੇ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ—ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦੋ ਤੀਰਥ/ਕੁੰਡਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਪ੍ਰਤੀ ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਦੀ ਲਗਨ ਵੇਖ ਕੇ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ ਨੂੰ ਸਪਤਨੀ-ਦੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਨਾਨ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਹਾਸੇ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਪਾਅ ਲਈ ਉਹ ਦਾਂਪਤ੍ਯ-ਸੌਹਾਰਦ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ ਸ਼ਾਂਡਿਲੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਤੀ ਦਾ ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕੇ। ਸ਼ਾਂਡਿਲੀ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਿਛੋਕੜ ਦੱਸ ਕੇ ਨਾਰਦ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਵਰਤ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੌਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੰਚਪਿੰਡ ਪੂਜਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਅਟੁੱਟ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤਿਥੀ ਨੂੰ। ਦੇਵੀ-ਦੇਵ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਗੰਗਾ-ਧਾਰਣ ਦਾ ਲੋਕਹਿਤਕਾਰੀ ਕਾਰਨ ਵੀ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਵਰਖਾ, ਖੇਤੀ, ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਇਸ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 131
Īśānotpatti–Pañcapīṇḍikā-Gaurī Māhātmya and Vararuci-sthāpita Gaṇapati Māhātmya (ईशानोत्पत्तिपंचपिंडिकागौरीमाहात्म्य–वररुचिस्थापितगणपतिमाहात्म्य)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਤਾਤ্তਵਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਵਰਤ-ਪਰੰਪਰਾ ਇਕੱਠੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਵੈਰੀ ਸੱਤਾਵਾਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਰੂਪ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਧਿਆ-ਜਲਦਾਨ ਦੀ ਧਰਮਯੁਕਤਿ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ‘ਸੰਧਿਆ’ ਨੂੰ ਦੇਵੀ-ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਰਤ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੁਖਮ ਮੰਤਰ-ਜ੍ਞਾਨ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਮੁਖੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾਧਾਨ ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੌਰੀ ਦੇ ਪੰਚਪਿੰਡਮਯ (ਪੰਜ ਪਿੰਡ) ਰੂਪ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਭਕਤੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ। ਇਸ ਨਾਲ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਸੁਖ, ਇੱਛਿਤ ਵਰ, ਸੰਤਾਨ-ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਰਨ ਤੇ ਉੱਚ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ–ਸ਼ਾਂਡਿਲ੍ਯ–ਸੂਤ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ ਸਾਲ-ਭਰ ਦੇ ਵਰਤ ਨਾਲ ਯਾਜ਼੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ ਨੂੰ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਪਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਰੁਚਿ-ਸਥਾਪਿਤ ਗਣਪਤੀ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਦਿਆ, ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਪ੍ਰਵੀਣਤਾ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 132
वास्तुपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Vāstupada-Utpatti Māhātmya: The Glory of the Origin of Vāstupada)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੀਰਥ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਕਿਹੜੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ ਨੇ ‘ਵਾਸਤੁਪਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਰਵਕਾਮ-ਪ੍ਰਦ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਨਿਯਤ ਦੇਵਤਾ-ਸਮੂਹ (ਤ੍ਰੇਤਾਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜ) ਦੀ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਉਤਪੱਤੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਧਰਤੀ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਜੀਵ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦੈਤ੍ਯ ਮੰਤ੍ਰ-ਬਲ ਕਰਕੇ ਅਵਧ੍ਯ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਿਯਮ-ਬੰਧਨ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪੂਜਾ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਵਾਸਤੁ’ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਸੰਹਿਤਾਬੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਯਾਜ਼੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਆਸ਼ਰਮ-ਸਥਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਵਾਸਤੁ-ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ; ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ ਨੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਇਹ ਕਰਮ ਫੈਲਾਏ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹ-ਦੋਸ਼, ਸ਼ਿਲਪ-ਦੋਸ਼, ਕੁਪਦ, ਕੁਵਾਸਤੁ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਵੈਸ਼ਾਖ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਿਤੀਆ, ਰੋਹਿਣੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਧਿਵਤ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 133
अजागृहोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् | Ajāgṛhā: Origin Narrative and Site-Glory
ਅਧਿਆਇ 133 ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਜਾਗ੍ਰਿਹਾ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼੍ਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜਾਗ੍ਰਿਹਾ ਨਾਮਕ ਦੇਵਤਾ/ਦੇਵੀ ਕਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਰੋਗ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀ ਥੱਕ ਕੇ ਬਕਰੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਕੋਲ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਾਗਣ ‘ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਯਕਸ਼ਮਾ, ਕੁਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪਾਮਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੋਗ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਇੱਕ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਅਜ (ਅਜਪਾਲ) ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਕਰੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕਿਤ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੋਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਬ੍ਰਹਮਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਆਮ ਮੰਤਰ-ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਸੌਖੇ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੇ; ਤੀਜਾ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਔਖਧੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ‘ਤੇ ਰਾਜਾ ਲੰਮਾ ਹੋਮ ਅਤੇ ਭਗਤੀ-ਵਿਧੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅਥਰਵਵੇਦ-ਅਧਾਰਿਤ ਜਪ, ਖੇਤਰਪਾਲ ਅਤੇ ਵਾਸਤੂ-ਸਤੁਤੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਖੇਤਰਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਾ ਥਾਂ ਨੂੰ ਰੋਗਦੋਸ਼-ਰਹਿਤ ਕਰਕੇ ਉਪਚਾਰ-ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਚੰਦਰਕੂਪਿਕਾ ਅਤੇ ਸੌਭਾਗ੍ਯਕੂਪਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਖੰਡਸ਼ਿਲਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ/ਸਮੀਪਗਮਨ, ਅਤੇ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਅਪਸਰਾਸਾਂ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਾਮਾ ਦਾ ਸ਼ਮਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਹ ਵਿਧੀ ਨਿਭਾ ਕੇ ਕ੍ਰਮਸ਼਼ ਰੋਗਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ‘ਤੇ ਅਜਾਗ੍ਰਿਹਾ ਸਦਾ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 134
खण्डशिलासौभाग्यकूपिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् | Origin-Glory of Khaṇḍaśilā and the Saubhāgya-Kūpikā
ਅਧਿਆਇ 134 ਸ਼੍ਰੀਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ/ਕਾਮੇਸ਼ਵਰਪੁਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸੂਤ–ਰਿਸ਼ੀ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਕੁਸ਼ਠ ਰੋਗ ਦਾ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਦੋ ਸਥਾਨਕ ਪਾਵਨ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ—ਸ਼ਿਲਾਖੰਡਾ/ਖੰਡਸ਼ਿਲਾ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਸੌਭਾਗ੍ਯ-ਕੂਪਿਕਾ—ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਹਰਿਤ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਉਸ ਦੀ ਅਤਿ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਪਤਨੀ ਕਾਮ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਮਨੋਂ ਡੋਲ ਗਈ; ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਹਰਿਤ ਨੇ ਧਰਮ-ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ—ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਠ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਨਿੰਦਾ ਦੀ ਪੀੜ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਸ਼ਿਲਾ-ਰੂਪ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਪਾਪ ਦੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧਤਾ (ਮਾਨਸਿਕ, ਵਾਚਿਕ, ਕਾਇਕ) ਸਮਝਾ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਦੁਰਬਲਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਨਨ-ਧਾਰਾ ਰੁਕਣ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਪਾਅ ਮੰਗਿਆ। ਖੰਡਸ਼ਿਲਾ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਲ-ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਆਦਿ ਕਰਮ ਦੱਸੇ ਗਏ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਤੀਰਥ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਖੰਡਸ਼ਿਲਾ ਅਤੇ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵਰਤ-ਸਮਾਨ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਅਪਵਾਦ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ, ਰੂਪ-ਲਾਵਣ੍ਯ/ਭਾਗ੍ਯ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹ-ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 135
दीर्घिकातीर्थमाहात्म्य — The Glory of Dīrghikā Tīrtha and the Pativratā Narrative
Sūta describes a celebrated lake named Dīrghikā, renowned as a destroyer of sins. Bathing there at sunrise on the fourteenth lunar day (caturdaśī) of the bright fortnight of Jyeṣṭha is presented as especially efficacious for release from sins. The chapter then narrates an exemplum: a learned brāhmaṇa, Vīraśarman, has a daughter marked by unusual bodily proportions, leading to social rejection due to a stated social-ritual fear regarding marriage. She adopts severe austerities and regularly attends Indra’s assembly, where a purity-related sprinkling of her seat prompts her inquiry; Indra explains a perceived impurity due to remaining unmarried despite reaching maturity and advises marriage to restore ritual acceptability. She publicly seeks a husband; a brāhmaṇa afflicted with leprosy agrees to marry her on the condition of lifelong obedience. After marriage, he requests bathing in sixty-eight tīrthas; she constructs a portable hut and carries him on her head across pilgrimage sites, and his body gradually regains radiance. Exhausted at night near the Hāṭakeśvara region, she accidentally disturbs the impaled sage Māṇḍavya, who curses that her husband will die at sunrise; she counters with a truth-act (satya) that the sun will not rise if her husband must die. The sun’s rise is halted, producing social and cosmic disruption: criminals and libertines rejoice, while ritualists and devas suffer due to suspended yajña and dharmic routines. Devas petition Sūrya, who cites fear of the pativratā’s power; they negotiate with the woman, offering compensations. She permits sunrise; her husband dies upon sun-contact but is revived by the devas and restored to youthful form, and she too is transformed into an idealized youthful figure. Māṇḍavya is released from suffering, and the episode concludes as a demonstration of tīrtha merit, satya potency, and the theological valuation of pativratā-dharma within a sacred-geographic frame.
Adhyaya 136
दीर्घिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Origin of Dīrghikā)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਰਮ-ਫਲ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਅਨੁਪਾਤਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ-ਨਿਆਂਕ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੌਤ ਨਾ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਭਿਆਨਕ ਪੀੜਾ ਭੋਗਦਾ ਹੋਇਆ ਧਰਮਰਾਜ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਧਰਮਰਾਜ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਬਚਪਨ ਦੌਰਾਨ ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਨੇ ਇੱਕ ਬਕ (ਪੰਛੀ) ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ੂਲ ਉੱਤੇ ਚੁਭੋ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਉਸ ਛੋਟੇ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਹੀ ਅੱਜ ਦੀ ਇਹ ਵੇਦਨਾ ਹੈ। ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਸਮਝ ਕੇ ਧਰਮਰਾਜ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਤੂੰ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦੁੱਖ ਸਹੇਂਗਾ; ਪਰ ਸ਼ਾਪ ਸੀਮਿਤ ਹੈ—ਉਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਪਦ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ। ਉਪਾਏ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧਰਮਰਾਜ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਮੁਕਤੀ-ਰੂਪ ਮੌਤ ਮਿਲੇਗੀ। ਦੇਵਤਾ ਹੋਰ ਵਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੂਲਿਕਾ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਪਰਸ਼-ਵਸਤੂ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਸਵੇਰੇ ਉਸਨੂੰ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਪਾਪ ਮਿਟਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਖੋਦੀ ਹੋਈ ਝੀਲ/ਖਾਈ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਦੀਰਘਿਕਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ; ਦੇਵ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਾਤಃਕਾਲ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਲ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਸੂਰਜ ਕਨਿਆ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੰਚਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਦੀਰਘਿਕਾ-ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੰਧਿਆਪਨ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਸੰਤਾਨ-ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਆਪਣੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਭਕਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਦੀਰਘਿਕਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪੋਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 137
माण्डव्य-मुनिशूलारोपण-प्रसङ्गः (Mandavya Muni and the Episode of Impalement)
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਲਾ (ਖੂੰਟੀ ਉੱਤੇ ਗੋਡ ਕੇ) ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ? ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਗਹਿਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਸ ਪੁੰਨ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਕ ਮਹਾਪਾਵਨ ਤੀਰਥ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ‘ਵਿਭ੍ਰਾਟ’ ਪਦ ਵਾਲਾ ਭਾਸਕਰ-ਪ੍ਰਿਯ ਸਤੋਤਰ ਜਪਿਆ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਇਕ ਚੋਰ ਲੋਪਤ੍ਰ (ਗੰਢ/ਪੋਟਲੀ) ਚੁਰਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਭੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੌਨ-ਵ੍ਰਤੀ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪੋਟਲੀ ਮੁਨੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਏ, ਮੁਨੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੋਟਲੀ ਵੇਖ ਕੇ ਚੋਰ ਕਿਧਰ ਗਿਆ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ। ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਨੂੰ ਚੋਰ ਦੀ ਓਟ ਦਾ ਪਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੌਨ-ਵ੍ਰਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲੇ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਛੁਪਿਆ ਚੋਰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੂਲਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਥਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਵਕਰਮ-ਵਿਪਾਕ ਨਾਲ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਠੋਰ ਫਲ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਨੈਤਿਕ ਫੈਸਲੇ, ਵ੍ਰਤ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਕਾਰਣਤਾ ਦੀ ਜਟਿਲਤਾ ਉੱਤੇ ਧਰਮ-ਚਿੰਤਨ ਕਰਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 138
धर्मराजेश्वरोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Account of Dharmarāja’s Manifestation as Vidura)
ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਮੁਨੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਤਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਇੱਕ ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਪર્દਿਨ (ਸ਼ਿਵ) ਲਈ ਮੰਦਰ-ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਵਰਗਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾਕੇ ਫੁੱਲਾਂ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਚੰਦਨ-ਲੇਪ ਨਾਲ ਭਕਤੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ—ਸਵਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੂਦਰ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਮਿਲਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਜ਼ਨਾਤੀ-ਨਾਸ ਦਾ ਡਰ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਬਚਨ ਟਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਤੂੰ ਸ਼ੂਦਰ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇਗਾ, ਪਰ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਗਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਵੇਖੇਂਗਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟੇਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤੇਰੇ ਨਿਸ਼ੇਧ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਗੇ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਭਾਰ ਵੀ ਘੱਟ ਰਹੇਗਾ। ਅੱਗੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ—ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਤੂੰ ਧਰਮਪਰਾਇਣ ਰਹਿ ਕੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੇਵੇਂਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸ਼ਰਧਾਹੀਨ ਅਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਹੋਣ। ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮ-ਦ੍ਵਾਰ ਰਾਹੀਂ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਧਰਮਰਾਜ ਦਾ ਵਿਦੁਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਹੈ—ਵਿਆਸ (ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯ) ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਦਾਸੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 139
धर्मराजेश्वर-माहात्म्य (Dharmarājeśvara Māhātmya) — The Glory of Dharmarājeśvara and the Hāṭakeśvara-kṣetra Liṅga
ਸੂਤ ਧਰਮਰਾਜ (ਯਮ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਪਾਧਿਆਯ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯਮਲੋਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਯਮ ‘ਪੁੱਤਰਹੀਣ’ ਹੋਵੇ, ਲੋਕ-ਪੂਜਾ ਘਟੇ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯਮ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵਿਘਨ ਪੈਣ। ਆਪਣਾ ਨਿਯਤ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਯਮ ਬ੍ਰਹਮ-ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇੰਦਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਐਸਾ ਉਪਾਅ ਹੋਵੇ ਕਿ ਯਮ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਚਲੇ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਦੋਸ਼ ਵੀ ਨਾ ਲੱਗੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਾਪ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਇਕ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਵਿਆਧੀਆਂ (ਰੋਗ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਕਾਰਜ ਨਿਭਾਉਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਯਮ ਉੱਤੇ ਨਾ ਆਵੇ। ਯਮ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਉੱਤਮ ਲਿੰਗ’ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਵ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਹੈ; ਜੋ ਭਗਤ ਸਵੇਰੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਯਮਦੂਤ ਦੂਰ ਰਹਿਣ। ਫਿਰ ਯਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਹੌਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਯਮ ਨੂੰ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ-ਜਨਮ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇਕ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ; ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਾਜ ਯੱਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਯਮ ਦਾ ‘ਉੱਧਾਰ’ ਕਰੇਗਾ। ਪੂਜਾ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗੀ, ਪਰ ਪਹਿਲੇ ਵੈਦਿਕ ਉਚਾਰਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮਨੁੱਖ-ਉਤਪੰਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਯਮ-ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ, ਇਕ ਸਾਲ ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪੰਚਮੀ ਦਾ ਜਪ ਅਪਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਦੋਵੇਂ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 140
धर्मराजपुत्राख्यानवर्णनम् | Account of Dharmarāja’s Son (Yudhiṣṭhira) and Pilgrimage-Linked Merit
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ–ਉੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਧਰਮਰਾਜ (ਯਮ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਨੁੱਖੀ ਅਵਤਾਰ ਪੁੱਤਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਵੰਸ਼/ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਵੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਜਕਾਜ ਅਤੇ ਯੱਗ-ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਨੀਤੀਵਚਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਤੇ ਚਾਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਗਿਆ ਜਾ ਕੇ ਪਿਤ੍ਰਕਰਮ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਨੀਲਵ੍ਰਿਸ਼ਭ (ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਬੈਲ) ਨੂੰ ਮੁਕਤ/ਉਤਸਰਗ ਕਰੇ। ਸੂਤ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਧਰਮਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਹਿ ਕੇ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਸੰਬੰਧੀ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 141
मिष्टान्नदेश्वरमाहात्म्य (Glory of Miṣṭānneśvara, the ‘Giver of Sweet Food’)
ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਮਿਸ਼ਟਾਨ্নਦੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਸ਼ਟਾਨ্ন (ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਪੋਸ਼ਕ ਅੰਨ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਨਰਤ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵਸੁਸੇਨ ਰਤਨਾਂ, ਵਾਹਨਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਉਦਾਰ ਸੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਰਗੇ ਪੁੰਨ-ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ; ਪਰ ਅੰਨ ਅਤੇ ਜਲ ਦੇ ਦਾਨ ਨੂੰ ਆਮ ਸਮਝ ਕੇ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾਨ-ਫਲ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਉੱਥੇ ਤੀਬਰ ਭੁੱਖ-ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਹੀ ਨਰਕ ਸਮਾਨ ਜਾਣ ਕੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਆਉਂ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਅੰਨ-ਜਲ ਦਾਨ ਅਤਿ-ਆਵਸ਼ਕ ਹੈ; ਹੋਰ ਦਾਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੀ। ਵਸੁਸੇਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਤ੍ਯਸੇਨ ਵੱਲੋਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਅੰਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਪਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਨਾਰਦ ਆ ਕੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸਤ੍ਯਸੇਨ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਤ੍ਯਸੇਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਟਾਨ্ন ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵੰਡਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਸੁੱਕਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਕਾਲ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਨ ਰੁਕਾਵਟ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਅੰਨ-ਜਲ ਅਰਪਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਤ੍ਯਸੇਨ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਰਤ-ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਚੁਰ ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਅੰਨ-ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਾਤಃ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਮਿਸ਼ਟਾਨ্ন ਮਿਲੇਗਾ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਗਤ ਸ਼ੂਲਿਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ—ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ।
Adhyaya 142
Heramba–Gaṇeśa Prādurbhāva and the Triple Gaṇapati: Svargada, Mokṣada, and Martyadā
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ “ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਗਣਪਤੀ” ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਵਰਗ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਮੋਖਸ਼-ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਮਰਤ੍ਯ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਪਸ਼ਕੁਨ/ਅਪਾਯ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਗਣੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਘਨਹਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ, ਯਸ਼ ਆਦਿ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਨੁੱਖੀ ਆਕਾਂਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ—ਉੱਤਮ (ਮੋਖਸ਼-ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ), ਮੱਧਮ (ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਭੋਗ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ), ਅਧਮ (ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ)—ਦੱਸ ਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਮਰਤ੍ਯਦਾ” ਗਣਪਤੀ ਕਿਉਂ ਮੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਦੇਵ-ਸੰਕਟ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵਧਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ‘ਤੇ ਦਬਾਅ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਵਤੀ ਗਜਮੁਖ, ਚਤੁਰਭੁਜ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਗਣੇਸ਼-ਰੂਪ ਰਚ ਕੇ ਸਵਰਗ/ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਕਰਮਕਾਂਡ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵਿਘਨ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸੌਂਪਦੀ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਵਿਘਨ ਨੂੰ ਜਗਤ-ਨਿਯਮਨ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਭੂਮਿਕਾ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਣ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਸ਼ਸਤ੍ਰ, ਅਖ਼ਯ ਪਾਤ੍ਰ, ਵਾਹਨ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਬੁੱਧੀ-ਸ਼੍ਰੀ-ਤੇਜ-ਪ੍ਰਭਾ ਆਦਿ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਈਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੋਖ਼ਸ਼ਦ ਗਣਪਤੀ (ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ ਸਾਧਕਾਂ ਲਈ), ਸਵਰਗਦ੍ਵਾਰ-ਪ੍ਰਦ ਹੇਰੰਬ (ਸਵਰਗਕਾਮੀਆਂ ਲਈ), ਅਤੇ ਮਰਤ੍ਯਦਾ ਗਣਪਤੀ ਜੋ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਪਤਿਤ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਨੀਚ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਕਲ ਮਾਘ ਚਤੁਰਥੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਵੀ ਬਾਧਾਵਾਂ ਨਾਸ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Adhyaya 143
जाबालिक्षोभण-नाम अध्यायः (Chapter on the Disturbance of Jābāli) / Jābāli’s Temptation and the Local Merit of Cītreśvara
ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਿਤ੍ਰਪੀਠ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸ਼੍ਰੀ ਚਿਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ‘ਚਿਤ੍ਰ-ਸੌਖ੍ਯ’ ਅਰਥਾਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਲਿਆਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਅਨੈਤਿਕ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਬਹੁਤ ਫਲਦਾਇਕ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਰਾਜਾ ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦ, ਰਿਸ਼ੀ ਜਾਬਾਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਕ ਕੁੜੀ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਜੀਬ ਤੇ ਚਰਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਤਪਸਵੀ ਜਾਬਾਲੀ ਨੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਰੰਭਾ ਨੂੰ ਵਸੰਤਾ ਸਮੇਤ ਭੇਜਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਰੁੱਤ-ਬਦਲਾਅ ਵਰਗਾ ਮੋਹਕ ਮਾਹੌਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਰੰਭਾ ਸਨਾਨ ਲਈ ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰੀ; ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਜਾਬਾਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖਲਬਲੀ ਮਚੀ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਧਿਆਨ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਰੰਭਾ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਪਲਬਧ ਦੱਸ ਕੇ ਪ੍ਰਲੋਭਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਜਾਬਾਲੀ ਇਕ ਦਿਨ ਲਈ ਕਾਮ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਯਮ ਵਾਪਸ ਪਾ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੁੜ ਤਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਏ; ਰੰਭਾ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਤਪ, ਪ੍ਰਲੋਭਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 144
Phalavatī–Citrāṅgada Narrative and the Establishment of Citreśvara-pīṭha (फलवती–चित्राङ्गदोपाख्यानम् / चित्रेश्वरपीठनिर्णयः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਫਲਵਤੀ–ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ-ਪੀਠ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਾਬਾਲੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਪਸਰਾ ਰੰਭਾ ਇੱਕ ਧੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਧੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਫਲਵਤੀ’ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਣ ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਪਤ ਮਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਜਾਬਾਲੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧੀ ਨਾਲ ਕਠੋਰਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਅਤੇ ਉੱਡਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਗਵਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਥਾ ਸ਼ੈਵ-ਯੋਗਿਨੀ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਗਣਾਂ ਅਤੇ ਉਗ੍ਰ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਚਿਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ-ਪੀਠ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਬਲੀ/ਉਪਹਾਰ ਮੰਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦ ਅਤੇ ਫਲਵਤੀ ਪਰਮ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ‘ਮਾਸ’ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਕਾਰਣ ਪੁੱਛ ਕੇ ਉਪਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਥੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਰੋਗ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਮੁੜ ਮਿਲੇਗੀ। ਫਲਵਤੀ ਉਸ ਪੀਠ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਯੋਗਿਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਨਗਨ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਉਹ ਪੂਜਣਯੋਗ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਾਬਾਲੀ ਅਤੇ ਫਲਵਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਮੁੱਲ ਬਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਲਵਤੀ–ਜਾਬਾਲੀ–ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦੇਸ਼ਵਰ ਤ੍ਰਿਯ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਿਤ੍ਯ ਸਿੱਧੀਦਾਇਨੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਥਾ ਇਹ-ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਰਵਕਾਮ-ਦਾਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 145
अमराख्यलिङ्गप्रादुर्भावः (The Manifestation of the Amara Liṅga and the Māgha Caturdaśī Vigil)
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—ਪਿਛਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਚੋਟ ਲੱਗਣ ਬਾਵਜੂਦ ਮੌਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਈ? ਸੂਤ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਮਰੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਮੌਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਖੇਤਰ-ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਮਿਟਦਾ ਹੈ। ਦੈਤਿਆਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਾਰਨ ਦੇਵਤਾ ਹਾਰ ਗਏ ਤਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਦਿਤੀ (ਦਿਤੀ ਦੀ ਭੈਣ) ਨੇ ਲੰਮਾ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਤਪ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨੇ ਵਰ ਦਿੱਤੇ—ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਅਜੇਯ ਰਹਿਣਗੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਾਘ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਲ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਮੌਤ ਆਪ ਹੀ ਤੀਰਥ-ਪਰਿਸਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸੀ; ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਗਏ। ਦੈਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਨਕਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸੇ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੌਤ-ਨਿਵਾਰਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਅਮਰ’ ਪਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਨੇੜੇ ਪਾਠ ਦਾ ਫਲ, ਅਦਿਤੀ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਨੇੜਲੇ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਅਤੇ ਸਨਾਨ-ਦਰਸ਼ਨ-ਜਾਗਰਣ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਮੁੱਖ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Adhyaya 146
अमरेश्वरकुण्डमाहात्म्यवर्णन — Description of the Glory of Amareśvara Kuṇḍa
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੂ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨ ਦੇਵ-ਗਣਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਠੀਕ ਗਿਣਤੀ ਸਮੇਤ ਦੱਸੋ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਦਿਨ-ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੋ। ਸੂਤ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ, ਸ਼ਰਵ, ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਆਦਿ ਰੁਦ੍ਰਗਣ; ਧ੍ਰੁਵ, ਸੋਮ, ਅਨਿਲ, ਅਨਲ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਆਦਿ ਅੱਠ ਵਸੂ; ਵਰੁਣ, ਸੂਰਜ, ਇੰਦਰ, ਆਰ੍ਯਮਨ, ਧਾਤਾ, ਭਗ, ਮਿਤ੍ਰ ਆਦਿ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ; ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵੈਦ ਨਾਸਤ੍ਯ ਤੇ ਦਸ੍ਰ—ਇਹ ਦੋ ਅਸ਼ਵਿਨ ਕੂਮਾਰ। ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤੇਤੀਹ ਦੇਵਾਧਿਪਤੀ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਦਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਨਿੱਧ ਹਨ। ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ; ਵਸੂਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਸ਼ਮੀ ਨੂੰ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ); ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸ਼ਸ਼ਠੀ ਅਤੇ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਰੋਗ-ਸ਼ਮਨ ਲਈ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਨਿਯਮਬੱਧ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਪਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ (ਅਕਾਲ ਮੌਤ) ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ, ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਉੱਚ ਗਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਆਰੋਗ੍ਯ-ਲਾਭ ਦੇ ਫਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Adhyaya 147
Vatikēśvara-Māhātmya and the Discourse on Śuka’s Renunciation (वटिकेश्वरमाहात्म्य–शुकवैराग्यसंवादः)
ਅਧਿਆਇ 147 ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਕਟ ‘ਵਟਿਕੇਸ਼ਵਰ’ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ‘ਵਟਿਕਾ’ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਪਿੰਜਲ/ਸ਼ੁਕ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਰਵਜ੍ਞ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵਿਆਸ ਨੇ ਧਰਮ-ਹਿਤ ਲਈ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਾਬਾਲੀ ਦੀ ਧੀ ਵਟਿਕਾ (ਵਟਿਕਾ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ। ਉਸ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬਾਲਕ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਰਿਹਾ; ਗਰਭਸਥ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਵੇਦ-ਵੇਦਾਂਗ, ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਘੋਰ ਕਲੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਗਰਭਸਥ ਬਾਲਕ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਲਕ ਪੂਰਵਜਨਮ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਤਿਭੂ’ (ਜ਼ਮਾਨਤ/ਸਾਕਸ਼ੀ) ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਾਸੁਦੇਵ ਪ੍ਰਤਿਭੂਤਵ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਜਨਮ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰ ਲਗਭਗ ਯੁਵਕ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਵਨ-ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਆ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਕ੍ਰਮ ਬਨਾਮ ਤਤਕਾਲ ਸੰਨਿਆਸ ਬਾਰੇ ਵਿਆਸ-ਸ਼ੁਕ ਵਿਚ ਲੰਬੀ ਨੈਤਿਕ-ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਆਸਕਤੀ ਦਾ ਦੋਸ਼, ਲੋਕ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਸੁਖ ਦੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕ ਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਵੰਸ਼-ਧਰਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਤਣਾਅ ਉਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 148
Vāpī-Snāna and Liṅga-Pūjā Phala: Pingalā’s Tapas and Mahādeva’s Boons
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਇੱਕ ਸੁਚੱਜੀ ਤੀਰਥ-ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਮੀ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਪਿੰਗਲਾ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ (ਸੰਦਰਭ ਵਜੋਂ ਵਿਆਸ ਦਾ ਉਲੇਖ) ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਾਪੀ ਬਣਵਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਸਨਾਨ-ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਸਦਗੁਣੀ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਭ ਲਈ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਇਸਤਰੀਆਂ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮਾਂ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਪਿੰਜਲ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੇਲੀਵਰੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਉਲੇਖ ਸਰਬਤ੍ਰ ਸਫਲਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵਜੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 149
Keliśvarī Devī-prādurbhāva and Andhaka-upākhyāna (केलीश्वरी देवीप्रादुर्भावः तथा अन्धकोपाख्यानम्)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੂਤ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵੀ ਇਕੋ ਆਦਿ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਅਤੇ ਉਪਦ੍ਰਵੀ ਬਲਾਂ ਦੇ ਦਮਨ ਲਈ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਹਿਸਾਸੁਰ-ਵਧ ਲਈ ਕਾਤਿਆਯਨੀ, ਸ਼ੁੰਭ-ਨਿਸ਼ੁੰਭ-ਵਧ ਲਈ ਚਾਮੁੰਡਾ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਭਯ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਮਾਤਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਕੇਲੀਸ਼ਵਰੀ ਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਧਕ ਦੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਦਚ੍ਯੁਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਸ਼ਿਵ ਅਥਰਵਣ-ਢੰਗ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਨਾਰੀ-ਰੂਪ ਉਸੇ ਦੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਅੰਧਕ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਲਈ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ‘ਕੇਲੀ-ਮਯ’—ਲੀਲਾਮਯ, ਬਹੁ-ਰੂਪੀ ਭਾਵ ਧਾਰ ਕੇ ਅਗਨੀ-ਸੰਨਿਧੀ ਵਿੱਚ ਆਹਵਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ‘ਕੇਲੀਸ਼ਵਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ—ਇਹ ਨਾਮ-ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕੇਲੀਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵੇਲੇ ਰਾਜਦੂਤ ਜੇ ਉਸ ਦਾ ਸਤਵ ਪਾਠ ਕਰੇ ਤਾਂ ਘੱਟ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਵੀ ਜਿੱਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਅੰਧਕ ਦੀ ਵੰਸ਼ਕਥਾ—ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਵਰ ਮੰਗਣਾ, ਪੂਰਨ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਇਨਕਾਰ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ੋਧ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ। ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਗਮਨ, ਮਾਤ੍ਰ-ਯੋਗਿਨੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣਾ, ‘ਪੁਰਖ-ਵ੍ਰਤ’ ਕਹਿ ਕੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਅੰਧਕ ਦਾ ਹਠ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਮੋਅਸਤ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਦੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 150
Kelīśvarī Devī: Amṛtavatī Vidyā, Devotional Authority, and Phalaśruti
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਧਾਰਮਿਕ-ਤੱਤਵਕ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੈਤ੍ਯ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਧੀ-ਪ੍ਰਦ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਅਥਰਵਣੀ ਰੌਦ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਕੁੰਡ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਯਜ੍ਞ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕੇਲੀਸ਼ਵਰੀ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਭੇਟਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਵਰ ਦੇਣ ਵੱਲ ਗੱਲ ਮੋੜਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁਨਰਜੀਵਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵੀ ਨਵੇਂ ਭਖ਼ਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ‘ਯੋਗਿਨੀ-ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼’ ਕਹੇ ਗਏ ਦੈਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ‘ਅਮ੍ਰਿਤਵਤੀ ਵਿਦਿਆ’ ਨਾਮ ਦੀ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਰੇ ਹੋਏ ਫਿਰ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਅੰਧਕ ਨੂੰ ਦੱਸ ਕੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਭਗਤੀ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਗਤ-ਵਿਆਪੀ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਬਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਧਕ ਪਿਛਲੇ ਕ੍ਰੋਧ ਲਈ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਕਰ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਭਗਤ ਇਸ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨ-ਇੱਛਤ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲੇ। ਦੇਵੀ ਸਥਾਪਕ ਨੂੰ ਮੋਖ਼ਸ਼, ਅਸ਼ਟਮੀ/ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੇ ਉਪਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਭੋਗ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਦੇ ਅੰਤਧਾਨ ਮਗਰੋਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਮਾਰੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਮੁੜ ਰਾਜ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ-ਵੰਸ਼ਜ ਦੁਆਰਾ ਉੱਥੇ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਪਾਠ/ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਤਿਤ ਰਾਜਾ ਵੀ ਨਿਰਵਿਘਨ ਰਾਜ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਸੁਣਨਾ ਜਿੱਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 151
Andhaka–Śaṅkara Saṃvāda: Śūlāgra-stuti, Gaṇatā-prāpti, and Hāṭakeśvara-Bhairava Upāsanā
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਣ ਨਾਲ ਅਹੰਕਾਰਿਤ ਅੰਧਕ ਕੈਲਾਸ ਵੱਲ ਦੂਤ ਭੇਜ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਅੱਗੇ ਦਬਾਅ ਵਾਲੀ ਮੰਗ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵੀਰਭਦ੍ਰ, ਮਹਾਕਾਲ, ਨੰਦੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਸ਼ੰਕਰ ਆਪ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦੇ ਹਨ। ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਦਾ ਯੁੱਧ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਨੇੜਲਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅੰਧਕ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ‘ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ-ਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ‘ਤੇ ਵੇਧ ਕੇ ਸ਼ੂਲਾਗ੍ਰ ‘ਤੇ ਟਿਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੂਲਾਗ੍ਰ ‘ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਅੰਧਕ ਲੰਬੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਰ ਛੱਡ ਕੇ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪੀ ਭਗਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ; ਦੈਤ-ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਗਣਤਵ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਅੰਧਕ ਵਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਮਰਤ੍ਯ ਭੈਰਵ-ਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਦੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ‘ਤੇ ਵੇਧੇ ਅੰਧਕ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਸਮੇਤ, ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਖ ਮਿਲੇ; ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸੁਰਥ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਹੈ। ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਸੁਰਥ ਵਸਿਸ਼ਠ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ-ਦਾਇਕ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸੁਰਥ ਭੈਰਵ-ਰੂਪ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਅੰਧਕ-ਸ਼ੂਲਾਗ੍ਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਸਿੰਹ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅਰਪਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਪ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਭੈਰਵ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਾਪਸ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਥਾ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਮੰਤਰ-ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਾਚਾਰ ਇੱਕ ਸਥਾਨ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਜੁੜਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 152
चक्रपाणिमाहात्म्यवर्णनम् | Cakrapāṇi Māhātmya (Glorification of Cakrapāṇi)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਕਿਹੜੇ ਤੀਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ? ਸੂਤ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧਾਨ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੰਖ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਸਰਵ-ਪੁੰਨ ਦਾਇਕ ਹੈ; ਏਕਾਦਸ਼-ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਸਭ ਮਹੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਵਟਾਦਿਤ੍ਯ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਸੂਰਜ-ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੌਰੀ-ਦੁਰਗਾ ਆਦਿ ਦੇਵੀ ਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਕ੍ਰਪਾਣੀ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਚਕ੍ਰਪਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ; ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਮਹਾਪਾਪ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ–ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਨਰ–ਨਾਰਾਇਣ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਧਰਮ-ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਇਸ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਉਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਨਿਯਮ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨੂੰ, ਨਾ ਵੇਖੇ; ਇਹ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਅਰਜੁਨ ਵੱਲੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀਆਂ ਚੋਰੀ ਹੋਈਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਮੰਦਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਅਤੇ ਚੈਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਵਾਸਰ ਨੂੰ ਹਰੀ ਦੇ ਸ਼ਯਨ-ਬੋਧਨ ਉਤਸਵ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਨੂਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 153
Apsaraḥ-kuṇḍa / Rūpatīrtha Utpatti-Māhātmya (Origin and Glory of the Apsaras Pond and Rūpatīrtha)
ਸੂਤ ਜੀ ਰੂਪਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਇੱਥੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬੇਰੂਪਤਾ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਤਪੱਤੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਬ੍ਰਹਮਾ ਤਿਲੋੱਤਮਾ ਨਾਮ ਦੀ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਅਪਸਰਾ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਕੈਲਾਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਉਸ ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦੇ ਰੁਖਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਧੂ ਮੁਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖਿਝ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਨਾਰਦ ਸਮਾਜਕ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਵਾਲੀ ਕਠੋਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਉਸ ਖਿਝ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੜਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਰਵਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨੇਤਰ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਅਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਤੀਜਾ ਨੇਤਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ “ਤ੍ਰਯੰਬਕ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪਾਰਵਤੀ ਤਿਲੋੱਤਮਾ ਨੂੰ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਤਿਲੋੱਤਮਾ ਸ਼ਰਨ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪਾਰਵਤੀ ਆਪਣੇ ਸਥਾਪਿਤ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਿਤੀਆ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਦੇ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿਲੋੱਤਮਾ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਪਸਰਾ-ਕੁੰਡ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਸੁਹਾਗ, ਆਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੰਤਾਨ, ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਰੂਪ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 154
Citreśvarīpīṭha–Hāṭakeśvarakṣetra Māhātmya (चित्रेश्वरीपीठक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम्)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਿਧੀਬੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲਿਕ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੌਰੀ-ਕੁੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖਾਸ ਕੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ-ਵਚਨ ਹਨ—ਨਿਯਤ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਸੌਭਾਗ, ਦਾਂਪਤ੍ਯ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ, ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਬਾਂਝਪਨ ਵਰਗੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਿਵਿਰਤੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਤੱਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸੂਤ ਇੱਕ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸਾਧਨਾ-ਮਾਰਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿਚ ਉਪਾਸਨਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ, ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ ਗਣੇਸ਼ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋਚਿਤ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਸ਼ਨਾਨ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨ, ਸਵੇਰੇ ਤਿਲ-ਦਾਨ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਨਿਯਮਬੱਧ ਉਪਵਾਸ/ਵੈਰਾਗ ਜੋ ਮੋਖਸ਼-ਅਭਿਮੁਖ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ, ਵਿਆਸ/ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ—ਵਿਆਪਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 155
हाटकेश्वरक्षेत्रे वसवादिदेवपूजाविधानम् तथा पुष्पादित्य-माहात्म्ये मणिभद्रवृत्तान्त-प्रस्तावः (Hāṭakeśvara Kṣetra: Rites for Vasus–Ādityas–Rudras–Aśvins and the Puṣpāditya Māhātmya with the Maṇibhadra Narrative Prelude)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਦੇਵ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਤੱਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਦੇਵ-ਸਮੂਹ—ਅੱਠ ਵਸੂ, ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ, ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਜੁੜਵਾਂ—ਗਿਣਾ ਕੇ, ਪੰਚਾਂਗ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਤਿਆਰੀ (ਸਨਾਨ, ਸਾਫ਼ ਵਸਤ੍ਰ), ਕਰਮ-ਕ੍ਰਮ (ਪਹਿਲਾਂ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ, ਫਿਰ ਪੂਜਾ) ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਯੁਕਤ ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਧੂਪ, ਆਰਾਰਤੀ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਦਾ ਨਿਯਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਧੁ-ਮਾਸ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਵਸੂ-ਪੂਜਾ, ਸਪਤਮੀ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਐਤਵਾਰ—ਨੂੰ ਫੁੱਲ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਲੇਪਨ ਨਾਲ ਆਦਿਤ੍ਯ-ਪੂਜਾ, ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਪਾਠ ਸਮੇਤ ਰੁਦ੍ਰ-ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਆਸ਼ਵਿਨ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਿਨੀ-ਸੂਕਤ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਦਵੈ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪੁਸ਼ਪਾਦਿਤ੍ਯ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਨ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ, ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਦੀ ਕਥਾ-ਭੂਮਿਕਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਅਪਾਰ ਧਨ, ਕੰਜੂਸੀ, ਦੇਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਲਾਲਸਾ—ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਿ ਧਨ ਕਿਵੇਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 156
मणिभद्रकृतपुष्पब्राह्मणविडंबनवर्णनम् (Humiliation of the Brāhmaṇa Puṣpa by Maṇibhadra)
ਸੂਤ ਜੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਣੀਭੱਦਰ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ (ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਮਧੂਸੂਦਨ ਸੌਂ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ) ਵਿਆਹ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਨ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਆਪਣੀ ਦੁਖੀ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਣੀਭੱਦਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਬੁਰਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖੁਸਰੇ ਨੂੰ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਲਈ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇੱਕ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਰੱਖਣਗੇ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਗੇ। ਪੁਸ਼ਪ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਵੇਦ-ਪਾਠੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਦੌਰਾਨ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵੱਸ ਪੁਸ਼ਪ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮਣੀਭੱਦਰ ਉਸਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਟਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਚੌਰਾਹੇ 'ਤੇ ਸੁੱਟਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਣੀਭੱਦਰ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 157
सूर्यसकाशात्पुष्पब्राह्मणस्य वरलब्धिवर्णनम् (The Account of Puṣpa Brāhmaṇa Receiving Boons from Sūrya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਸ਼ਪ ਨਾਮ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੁਖੀ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਮਝੇ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਉਪਾਅ ਮਿਲਣ ਤੱਕ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਮਤਕਾਰਪੁਰ ਦੇ ਸੂਰਜ ਮੰਦਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਸਪਤਮੀ ਤਿਥੀ ਦੇ ਦਿਨ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫਲ ਫੜ ਕੇ 108 ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸ਼ਾਰਦਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਪ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, 108 ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਸਤੁਤੀ-ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੁਸ਼ਾਂਡਿਕਾ ਆਦਿ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਹੋਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮੰਤ੍ਰ ਨਿਆਸ, ਸਥਾਪਨਾ, ਆਹੁਤੀਆਂ ਆਦਿ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਤਾਮਸਿਕ ਹਠ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਮਾਸ ਤੱਕ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਸੂਰਜਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਿੱਟੀ ਤੇ ਕਾਲੀ ਦੋ ਗੋਲੀਆਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੂਪ ਬਦਲ ਕੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵੈਦੀਸ਼ਾ ਦੇ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਨਾਮਕ ਧਨਵਾਨ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਪ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ 108 ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਾ ਤਤਕਾਲ ਫਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ; ਸੂਰਜ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਾਮਸਿਕ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਬਾਹਰੀ ਵਿਧੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਨੀਅਤ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਸੂਰਜ ਉਸ ਦੇ ਘਾਵ ਭਰ ਕੇ ਅੰਤਰਧਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਪਦੇਸ਼ ਇਹ ਕਿ ਕਰਮਫਲ ਦਾ ਨਿਰਣੇ ‘ਭਾਵ’ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 158
मणिभद्रोपाख्याने मणिभद्रनिधनवर्णनम् (Maṇibhadra-Upākhyāna: Account of Maṇibhadra’s Death)
ਸੂਤ ਜੀ ਨਾਗਰ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਮਣਿਭਦ੍ਰ-ਉਪਾਖਿਆਨ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਪ ਨਾਮ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਗੁਟਿਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਛਦਮ-ਵੇਸ ਨਾਲ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਭਰਮ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਉਂਦੇ ਨਕਲੀ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਦਰਬਾਨ ਸ਼ੰਡ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਅਸਲੀ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਹੀ ਚੋਟ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਰੋਸ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਪ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਪਹਿਚਾਣ ਦਾ ਗੁੰਝਲ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਵਾਦ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਅਸਲ ਲੱਛਣ ਪਛਾਣ ਕੇ ਧਰਮਯੁਕਤ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਛਦਮਧਾਰੀ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਠੱਗ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੰਡ ਵੇਲੇ ਦੋਸ਼ੀ ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਖਤਰੇ, ਧੋਖੇ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਤੀਜੇ ਅਤੇ ਕੰਜੂਸੀ ਦੀ ਕੜੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਲੰਮਾ ਨੀਤੀ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅੰਜਾਮ ਹਨ—ਦਾਨ, ਭੋਗ ਜਾਂ ਨਾਸ; ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਬੇਫ਼ਾਇਦਾ ਤੀਜਾ ਅੰਜਾਮ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨੈਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 159
पुष्पविभवप्राप्तिवर्णनम् (Account of Puṣpa’s Attainment and Distribution of Prosperity)
ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੇਤਰ ਦੇ ਦੇਵਾਲਯ-ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਉੱਤੇ ਪੁਸ਼ਪ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ-ਸਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੰਖ, ਭੇਰੀ ਅਤੇ ਢੋਲ-ਨਗਾੜਿਆਂ ਦੇ ਮੰਗਲ ਨਾਦ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਭਾਸਕਰਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਪੁਸ਼ਪ ਆਪਣੇ ਕੁਟੰਬ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਲੰਮੇ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਨ ਦੀ ਅਨਿਤਤਾ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਸਤ੍ਯ-ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਰਤਬੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਵੰਡਦਾ ਹੈ, ਵੇਦ-ਵਿਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਧਨ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਟ-ਗਾਇਕ ਆਦਿ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ-ਵਸਤ੍ਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਰੀਬਾਂ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਨ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਨ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਧਰਮਿਕ ਉਪਯੋਗ ਦਾਨ ਅਤੇ ਸਮੁਦਾਇਕ ਸੰਭਾਲ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 160
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्पस्य पापक्षालनार्थं हाटकेश्वरक्षेत्रगमन-पुरश्चरणार्थ-ब्राह्मणामन्त्रणवर्णनम् (Puṣpa’s Journey to Hāṭakeśvara for Sin-Removal and the Invitation of Brāhmaṇas for Puraścaraṇa)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਚਮਤਕਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਸ਼ਪ ਨੇ ਮਨਮੋਹਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਮਾਹੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰੂਪ-ਬਦਲਾਅ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਹੈ, ਮੰਤ੍ਰ-ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਦੇਵ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ? ਪੁਸ਼ਪ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਠੱਗੀ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਅਨਿਆਇਕ ਹਰਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਝੂਠੀ ਨੀਂਹ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਘੋਰ ਪਛਤਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮਹਾਪਾਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਪਾਪ-ਖ਼ਾਲਸੇ ਲਈ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਜਾਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਰੂਪ ਪੁਰਸ਼ਚਰਣ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧਨ ਵੰਡ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ ਸੀ ਉੱਥੇ ਸੂਰਜ-ਸੰਬੰਧੀ ਭਵਿਆ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਚਾਤੁਸ਼ਚਰਣ (ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਾਠ-ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ) ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੱਜੀ ਨੈਤਿਕਤਾ, ਸਵੀਕਾਰੋਕਤੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਕਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 161
Puṣpāditya-māhātmya (Glorification of Pushpāditya and allied rites)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਪ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਭਕਤੀ-ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਦਵਿਜਾਂ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਦੇ ਮੰਦਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲਈ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਨਾਮ “ਪੁਸ਼ਪਾਦਿਤ੍ਯ” ਰੱਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਰਾਣੀ ਕੀਰਤੀ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਜਤਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੇ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ “ਲੱਖ” ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਮਹਾਹੋਮ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਪ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੁਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਕੀਰਤਨ-ਸਤੁਤੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦੇਵੀ-ਨਾਮ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਵੀ ਸਨਮਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਦੇਵਤਾ “ਪੁਸ਼ਪਾਦਿਤ੍ਯ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵੀ “ਮਾਹਿਕਾ/ਮਾਹੀ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਲਾਭ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਪੁਸ਼ਪਾਦਿਤ੍ਯ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਐਤਵਾਰ ਦੇ ਪਾਪ ਦਾ ਨਾਸ; ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਸਪਤਮੀ ਯੋਗ ਵਿੱਚ 108 ਤੱਕ ਫਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ; “ਮਾਹਿਕਾ” ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਨਿਯਮਿਤ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ; ਅਤੇ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸਾਲ ਭਰ ਅਨਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ।
Adhyaya 162
पुरश्चरणसप्तमीव्रतविधानवर्णनम् (Puraścaraṇa-Saptamī Vrata: Procedure and Rationale)
ਅਧਿਆਇ 162 ਨੈਤਿਕ-ਆਨੁਸ਼ਠਾਨਕ ਕਥਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਵਰਤ-ਵਿਧੀ ‘ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਣਿਭਦ੍ਰ-ਵਧ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਵਾਦਿਤ ਕਰਮਾਂ ਕਾਰਨ ਪੁਸ਼ਪ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਨਿੰਦਾ ਸਹਿਣੀ ਪਈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ‘ਤੇ ਮਹਾਪਾਤਕੀ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਘਨ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਵਿਹਲਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਨਾਗਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਉਪਾਅ ਲੱਭਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਚੰਡਸ਼ਰਮਾ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਕੰਦਪੁਰਾਣੋਕਤ ‘ਪੁਰਸ਼ਚਰਣ-ਸਪਤਮੀ’ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਪ ਉਹ ਵਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁਰਾਤਨ ਉਪਦੇਸ਼-ਸੰਵਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਰਾਜਾ ਰੋਹਿਤਾਸ਼ਵ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਕਿਵੇਂ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੁਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਮਾਨਸਿਕ ਦੋਸ਼ਾਂ ਲਈ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ, ਵਾਚਿਕ ਦੋਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸੰਯਮ/ਅਸੰਪ੍ਰਯੋਗ, ਅਤੇ ਕਾਇਕ ਦੋਸ਼ਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਜਾਂ ਰਾਜ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦੰਡ-ਨਿਯਮ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ‘ਪੁਰਸ਼ਚਰਣ-ਸਪਤਮੀ’ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਮਕਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ, ਸ਼ੁਚਿਤਾ, ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਪੂਜਾ, ਲਾਲ ਫੁੱਲ ਤੇ ਭੇਟਾਂ, ਲਾਲ ਚੰਦਨ-ਯੁਕਤ ਅਰਘ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਅਤੇ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਸੇਵਨ। ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਸਾਲ ਭਰ ਦੱਸ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 163
ब्राह्मनागरोत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनम् (Account of the Brahma-Nāgara origin narrative and communal expiation discourse)
ਅਧਿਆਇ 163 ਬ੍ਰਹਮਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੇ ਇਕ ਸਮੁਦਾਇਕ-ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਤੁ-ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਨਾਗਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਾਤਰ ਲੱਭ ਕੇ ਸਭਾ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਭ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਅਨੁਚਿਤ ਹੜਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਖਾਮੀ ਉੱਤੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਬਿਨਾਂ ਇਕਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਚੰਡਸ਼ਰਮਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ‘ਬਾਹਰਲਾ’ ਮੰਨ ਕੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਪ ਧਨ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਭਰਪਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਭਾ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਫੈਸਲਾ ਧਨ-ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ-ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਠੀਕ ਸੰਸਥਾਗਤ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਉਹ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਾਧੂ ਆਚਾਰਿਆਂ/ਤਵਿਜਾਂ ਸਮੇਤ, ਯੋਗ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਨਾਲ, ਵਿਧੀਵਤ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਪ ਕਠੋਰ ਸਵੈ-ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਵਾਂਗ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਭਾਸਵਾਨ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਅਤਿਸ਼ੀਘਰ ਕਦਮ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਚੰਡਸ਼ਰਮਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ‘ਬ੍ਰਾਹਮ-ਨਾਗਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਮਾਣ ਪਾਵਣਗੇ, ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮੁੜ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਲੋਭ-ਨਿਯੰਤਰਣ, ਸਮੁਦਾਇਕ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਕਤ ਵੈਧਤਾ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 164
Nāgareśvara–Nāgarāditya–Śākambharī Utpatti-varṇanam (Origin and Establishment Narratives)
ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਸ਼ਪ ਨਾਮਕ ਭਗਤ ਨੇ ਆਤਮ-ਤਿਆਗ ਭਰੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚੰਡਸ਼ਰਮਾ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਚੰਡਸ਼ਰਮਾ ਦਾ ਦੇਹ-ਪਤਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਨਾਗਰਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗੀ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਆਸ਼ਰਮ-ਸਮਾਨ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਚੰਡਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਸਤਾਈ ਲਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਿਯਮ-ਸਾਧਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ—ਸਰਸਵਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਸ਼ੌਚ-ਨਿਯਮ, ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ, ਲਿੰਗ-ਨਾਮ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਉਹ ਕਾਦੇ/ਮਿੱਟੀ (ਕਰਦਮ) ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਬਣਾਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਹ ਧਰਮ ਨਿਭਾਇਆ ਕਿ ਗਲਤ ਥਾਂ ਪਏ ਲਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਘਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਕਰਕੇ ਸਤਾਈ ਲਿੰਗ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ। ਅਤਿਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸਤਾਈ ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਵੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜੇ, ਉਹ ਵੀ ਉਹੀ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਡਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਬਣਾਕੇ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ‘ਨਾਗਰੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਗਰ ਦੇ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਜੋੜਿਆ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਪੁਸ਼ਪ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ‘ਨਾਗਰਾਦਿਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸੂਰਜ-ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਰ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉੱਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਚਾਮਤਕਾਰਪੁਰ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜ-ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਚੰਡਸ਼ਰਮਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਾਕੰਭਰੀ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ; ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਮਿਲੇਗਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਸ਼ਵਿਨ ਸ਼ੁਕਲ ਮਹਾਨਵਮੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਸ਼ਾਕੰਭਰੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਅੱਗੇ ਦੀ ਵਧੋਤਰੀ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 165
अश्वतीर्थोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Account of Aśvatīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਪੁੰਨ ਤਟ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਸਮੂਹਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਸਮਾਜਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਮਿਲੀ। ਪਰ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਸਰਸਵਤੀ ਰਕਤਵਾਹਿਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਭੂਤ, ਪ੍ਰੇਤ ਅਤੇ ਪਿਸਾਚ ਵਰਗੀਆਂ ਸੀਮਾਂਤ ਸੱਤਾਵਾਂ ਆ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਡਰ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਵੱਲ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੇੜੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਵੱਲ, ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸੂਤ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ–ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਵੈਰ ਅਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਨ ਦੀ ਆਕਾਂਖਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀ ਰੁਚੀਕ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨਦੀ ਨੇੜੇ ਭੋਜਕਟ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਗਾਧੀ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ (ਗੌਰੀ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮ-ਵਿਵਾਹ ਰਾਹੀਂ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਾਧੀ ਕਨਿਆ-ਸ਼ੁਲਕ ਵਜੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਲੇ ਕੰਨ ਵਾਲੇ ਸੱਤ ਸੌ ਤੇਜ਼ ਘੋੜੇ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਰੁਚੀਕ ਕਾਨ੍ਯਕੁਬ੍ਜ ਜਾ ਕੇ ਗੰਗਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ‘ਅਸ਼੍ਵੋ ਵੋਢਾ’ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਛੰਦ-ਰਿਸ਼ੀ-ਦੇਵਤਾ-ਵਿਨਿਯੋਗ ਸਮੇਤ ਜਪ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਨਦੀ ਵਿਚੋਂ ਲੋੜੀਂਦੇ ਘੋੜੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਲਈ ਸੁਲਭ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 166
परशुरामोत्पत्तिवर्णनम् / Account of the Origins of Paraśurāma’s Line
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀਕ ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ-ਸੁੰਦਰੀ’ ਕਹੀ ਗਈ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਵੰਸ਼-ਰਚਨਾ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੁਚੀਕ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ‘ਚਰੁ-ਦ੍ਵੈ’ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮ੍ਯ ਤੇਜ ਅਤੇ ਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਰ ਤੇਜ ਦਾ ਭੇਦ ਕਾਇਮ ਰਹੇ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਚਰੂਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਕਰਮ ਵੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਲਈ ਅਸ਼ਵੱਥ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਅਲਿੰਗਨ ਕਰਨਾ, ਦੂਜੇ ਲਈ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ ਨੂੰ—ਤਾਂ ਕਿ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਚਰੁ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਰੁੱਖ-ਅਲਿੰਗਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਅਦਲ-ਬਦਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਭੰਗ ਦਾ ਅਸਰ ਗਰਭ-ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਤਨੀ ਦੇ ਦੋਹਦ ਅਤੇ ਰੁਚੀਆਂ ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਯੁੱਧ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਰੁਚੀਕ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮ ਉਲਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਮਝੌਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਤੁਰੰਤ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸਵਰੂਪ ਹੀ ਰਹੇ, ਪਰ ਤੀਬਰ ਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਰ ਤੇਜ ਪੌਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਵੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਮਦਗਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਉਸੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਮ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਵਰਣਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰਵਕ੍ਰਿਤ ਯਜ੍ਞ-ਤੇਜ ਅਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸ ਕੇ, ਨੈਤਿਕ ਕਾਰਣਤਾ, ਵਿਧੀ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਨਿਯਤੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 167
विश्वामित्रराज्यपरित्यागवर्णनम् (Viśvāmitra’s Renunciation of Kingship)
ਸੂਤ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਜਨਮ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਆਰੰਭਿਕ ਘੜਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਤਪੱਸਵਿਨੀ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਪਰਾਇਣ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਗਾਧੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ; ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਰੱਖਦਾ ਧਰਮ ਨਾਲ ਰਾਜ ਚਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਉਹ ਜੰਗਲ-ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਥੱਕ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੰਨ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਅਰਘ੍ਯ-ਮਧੁਪਰਕ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਆਤਿਥ੍ਯ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੁੱਖੀ ਫੌਜ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋਈ; ਤਦ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਾਮਧੇਨੁ ਨੰਦਿਨੀ ਰਾਹੀਂ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਅਪਾਰ ਅੰਨ-ਪਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੈਰਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਨੰਦਿਨੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ, ਫਿਰ ਰਾਜ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਕੇ ਬਲ ਨਾਲ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਧਰਮ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਮਧੇਨੁ ਵਰਗੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਵਸਤੂ ਬਣਾ ਕੇ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਹਰਨ ਕਰਨਾ ਨਿਸ਼ਿਧ ਦੱਸ ਕੇ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਨੰਦਿਨੀ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਮਾਰਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਬਰ, ਪੁਲਿੰਦ, ਮਲੇਛ ਆਦਿ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਟੋਲੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ ਰਾਜਸੈਨਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਹੋਰ ਹਿੰਸਾ ਰੋਕੀ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਾਇਆ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਅਪਮਾਨਿਤ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਖ਼ਤਰੀ ਬਲ ਬ੍ਰਹਮ-ਬਲ ਅੱਗੇ ਅਧੂਰਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਵਸਹ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ।
Adhyaya 168
धारोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Dhārā in Hāṭakeśvara-kṣetra)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ‘ਧਾਰਾ’ ਦੇਵੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਹਿਮਾਲੇ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ—ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ, ਜਲ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ, ਪੰਚਾਗਨੀ-ਸਾਧਨਾ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਯੁ-ਭਕਸ਼ਣ ਤੱਕ। ਉਸ ਦੇ ਤਪ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਇੰਦਰ ਵਰ ਦੇਣ ਆਇਆ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਜ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਆਦਿ ਸਭ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਵ) ਦੀ ਹੀ ਯਾਚਨਾ ਕੀਤੀ—ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਸਰਵੋਚ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਵਰ ਦੇਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਉਹੀ ਇਕ ਵਰ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੁਚੀਕ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ਿਤਵ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਚਰੂ-ਆਹੁਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਿਯਤ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਕਸ਼ਤਰੀ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਨਾ ਅਯੋਗ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨਰਤ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ-ਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਸ਼ਿਲਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਸਾਮਵੇਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਭਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰਿਤਿਆ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਦਿਵ੍ਯਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਅਥਰਵ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਤੰਭਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਤਿਆ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ ਭਰ ਰੋਗ-ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਦੇਵੀ ‘ਧਾਰਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਨਾਗਰ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਸਮੇਤ ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 169
धारानामोत्पत्तिवृत्तान्तः तथा धारादेवीमाहात्म्यवर्णनम् (Origin of Dhārā-nāma and the Māhātmya of Dhārā-devī)
ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਤੁਸ਼ਟੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ (ਤੁਸ਼ਟੀਦਾ) ਦਾ ਨਾਗਰ ਸਮੁਦਾਇ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਬੰਧ ਕਿਉਂ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ‘ਧਾਰਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਚਾਮਤਕਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਧਾਰਾ ਦੀ ਤਪਸਵਿਨੀ ਅਰੁੰਧਤੀ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਹੋਈ। ਅਰੁੰਧਤੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨਾਲ ਸ਼ੰਖਤੀਰਥ ਤੇ ਸਨਾਨ ਲਈ ਆਈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਘੋਰ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਪੁੱਛਿਆ। ਧਾਰਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਾਗਰ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਿਧਵਾ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਖੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਦੱਸਿਆ। ਅਰੁੰਧਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਸਵਤੀ-ਕੰਢੇ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਨਿੱਤ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵਸਣ ਦਾ ਨਿਯੋਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ–ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਸਥਿਰ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਬਣਾਇਆ। ਧਾਰਾ ਨੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਮਹਲ-ਸਮਾਨ ਮੰਦਰ ਬਣਾਕੇ ਸਤੋਤਰ ਪਾਠ ਕੀਤਾ—ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸ਼ਚੀ, ਗੌਰੀ, ਸ੍ਵਾਹਾ, ਸ੍ਵਧਾ, ਤੁਸ਼ਟੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰਿਆ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਤੇ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਵਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ‘ਧਾਰਾ’ ਨਾਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਆਚਾਰ-ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ—ਨਾਗਰ ਜੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਨ, ਤਿੰਨ ਫਲ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਅਤੇ ਸਤੋਤਰ ਪੜ੍ਹਨ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਫਲ—ਬਾਂਝ ਨੂੰ ਸੰਤਾਨ, ਦੁર્ભਾਗ੍ਯ-ਨਿਵਾਰਣ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇਸ ਉਤਪੱਤੀ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦਾ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨਾਗਰਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 170
धारातीर्थोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Dhārā-tīrtha Origin and Its Sacred Merit)
ਸੂਤ ਜੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੋਰ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਉੱਤੇ ਛੱਡੀ ਗਈ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਥਰਵਣ ਮੰਤਰ-ਬਲ ਨਾਲ ਰੋਕ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਪਸੀਨਾ ਉੱਠਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਠੰਢਾ, ਸਾਫ਼, ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਵਗਦਾ ਹੋਇਆ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਨਿਰਮਲ ਧਾਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਗੰਗਾ-ਜਲ ਵਰਗੀ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਤੀਰਥ-ਧਾਰਾ। ਇਸ ਧਾਰਾ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਤਾਨਹੀਣ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਸੰਤਾਨ-ਲਾਭ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵੀ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧਨ-ਧਾਨ੍ਯ, ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਰਾਜਸੁਖ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਅਸ਼ਟਮੀ ਦੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਤੇ ਬਲੀ-ਪਿੰਡਿਕਾ ਅਰਪਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਉਸ ਪਿੰਡਿਕਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਭੋਗ ਕਰਨਾ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕਈ ਨਾਗਰ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕੁਲਦੇਵੀ ਕਹਿ ਕੇ, ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਨਾਗਰਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਅਨਿਵਾਰ੍ਯ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 171
वसिष्ठविश्वामित्रयुद्धे दिव्यास्त्रनिवर्तनवर्णनम् (Restraint of Divine Weapons in the Vasiṣṭha–Viśvāmitra Conflict)
ਸੂਤ ਵਸਿਸ਼ਠ–ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦীক্ষਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ—ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ ਸਮੇਤ—ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਲਕਾ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਹਾਰ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਵਧਣਾ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਕੰਬਣਾ, ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਅਤੇ ਲਹੂ ਵਰਗੀ ਵਰਖਾ ਜਿਹੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਾ ਡਰ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ-ਯੁੱਧ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਸਮੇਤ ਰਣਭੂਮੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਗਤ-ਵਿਨਾਸ਼ ਰੋਕਣ ਲਈ ਯੁੱਧ ਰੁਕਵਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਮੰਤ੍ਰ-ਬਲ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਵਾਸਤੇ ਆਏ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੋਲ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਧਾਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤਣਾਅ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ ਤੇ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਉਸਨੂੰ ਖ਼ਤਰੀ ਜਨਮ ਦਾ ਮੰਨ ਕੇ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣ’ ਪਦ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਤੇਜ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੀ ਬਲ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ—ਸੰਯਮ, ਸਹੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ।
Adhyaya 172
सारस्वतजलस्य रुधिरत्व-प्रसङ्गः (The Episode of the Sarasvata Water Turning to Blood)
ਸੂਤ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ‘ਛਿਦ੍ਰ’ ਲੱਭਦਾ ਹੋਇਆ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਮਹਾਨ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਦੀ ਇਸਤਰੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਉਤਰੇ, ਤੂੰ ਵੇਗ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਸਕਾਂ। ਸਰਸਵਤੀ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਮਹਾਤਮਾ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੀ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਅਧਰਮ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮ-ਵਚਨ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਤਿਆ ਦਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਕਲਪ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਠੋਰ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਐਸੀ ਹਤਿਆ ਦੀ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਹਿਮਾਇਤ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਂਦਾ ਹੈ—ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾ ਮੰਨਣ ਕਰਕੇ ਤੇਰਾ ਜਲ ਲਹੂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਬਣੇਗਾ। ਉਹ ਸੱਤ ਵਾਰ ਜਲ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ; ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸ਼ੰਖ ਵਰਗਾ ਚਿੱਟਾ, ਪਰਮ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਸਰਸਵਤੀ-ਜਲ ਵੀ ਲਹੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ-ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਪੀਂਦੇ ਤੇ ਮੌਜ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਦੂਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਰਬੁਦ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਚਾਮਤਕਾਰਪੁਰ ਜਾ ਕੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਣ ਜੋਗਾ ਸਮਰੱਥ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਜਲ ਲਹੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਚੰਡਸ਼ਰਮਾ ਆਦਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਥਾਂ ਬਦਲੀ।
Adhyaya 173
सरस्वती-शापमोचनं तथा साभ्रमत्युत्पत्तिवृत्तान्तः (Release of Sarasvatī from the Curse and the Origin Account of Sābhramatī)
ਅਧਿਆਇ 173 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸੂਤ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸ਼ਾਪ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਜਲ ਰਕਤ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਦੀ ਰਕਤੌਘ ਵਾਂਗ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀ। ਦੁਖੀ ਸਰਸਵਤੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੀ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਪ੍ਰਵਾਹ ਰਕਤ-ਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤਪਸਵੀ ਉਸਨੂੰ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਘਨਕਾਰੀ ਜੀਵ ਉੱਥੇ ਆਵਾਜਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਸ਼ੁੱਧ ਸਲਿਲ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੀ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੱਸ ਕੇ ਪਲਕਸ਼-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰੁਣ-ਸੰਬੰਧੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਪ੍ਰਚੁਰ ਜਲਧਾਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਨਿਕਾਸ ਵਰਣਿਤ ਹਨ—ਇੱਕ ਤੋਂ ਸਰਸਵਤੀ ਨਵੀਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਕੇ ਤੇਜ਼ ਵੇਗ ਨਾਲ ਰਕਤ-ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਬਹਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਵੱਖਰੀ ਨਦੀ ਬਣ ਕੇ ‘ਸਾਭ੍ਰਮਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਰਸਵਤ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 174
Pippalāda-utpatti-varṇana and Kaṃsāreśvara-liṅga Māhātmya (पिप्पलादोत्पत्तिवर्णनं; कंसारेश्वरलिङ्गमाहात्म्यम्)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਪਿੱਪਲਾਦ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ‘ਕੰਸਾਰੇਸ਼ਵਰ’ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪਾਪ-ਖ਼ਯ, ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ-ਨਿਵਿਰਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਪਿੱਪਲਾਦ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਜਨਮ-ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਦੀ ਭੈਣ ਕੰਸਾਰੀ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਵਸਤ੍ਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਜਲ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗੁਪਤ ਪ੍ਰਸਵ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ਵੱਥ (ਪਿੱਪਲ) ਦੇ ਹੇਠ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯਵਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਤਥ੍ਯ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਵਤਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਪਲਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਪਿੱਪਲਾਦ’ ਹੋਵੇਗਾ। ਕੰਸਾਰੀ ਲਾਜ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਬਾਲਕ ਪਿੱਪਲ ਕੋਲ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਥਰਵਵੇਦ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਦਿਆ/ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਪਿੱਪਲਾਦ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਨਾਰਦ ਦੀ ਮਧ੍ਯਸਥਤਾ ਨਾਲ ਸਤੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਯਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਤੇਲ ਲਗਾਉਣਾ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦਾਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਪਿੱਪਲਾਦ ਨੂੰ ਚਮਤਕਾਰਪੁਰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੂੰ ਸੌਂਪਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਸ਼, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਇਕਠੇ ਜੁੜਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 175
याज्ञवल्क्येश्वरोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Yājñavalkyeśvara Liṅga)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦੀ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਯਾਜ਼্ঞਵਲਕ੍ਯ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਹਲਤਾ ਨਾਲ ਯਾਜ਼्ञਵਲਕ੍ਯ ਚਿੱਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਐਸਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਤਮਿਕ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦੇਵੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਅਤਿ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਲਿਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ; ਇਹ ਖੇਤਰ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਤੱਤ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ, ਪਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਦਰ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਭਗਤੀ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜੋਦਯ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਅਪਵਾਦ ਮੰਨ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਮਗਰੋਂ ਯਾਜ਼्ञਵਲਕ੍ਯ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਮੀ ਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਲਿੰਗਾਭਿਸ਼ੇਕ (ਸਨਾਪਨ) ਕਰਨ ਦਾ ਵਰਤ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਧੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਲਿੰਗ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ “ਯਾਜ਼্ঞਵਲਕ੍ਯੇਸ਼ਵਰ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 176
कंसारीश्वर-उत्पत्तिमाहात्म्य-वर्णनम् (Origin and Glory of Kaṃsārīśvara)
ਸੂਤ ਇੱਕ ਤੀਰਥ-ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੱਪਲਾਦ ਮੁੱਖ ਕਰਤਾ ਬਣ ਕੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕਂਸਾਰੀ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਲਿੰਗ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਮਾਨਤਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੋਵਰਧਨ ਨੂੰ ਨਾਗਰ ਸਮੁਦਾਇ ਨੂੰ ਨਿਤ ਪੂਜਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਨਿਤ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਅਤੇ ਉਪੇਖਾ ਨਾਲ ਪਤਨ—ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਦਾਅਵਾ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਨਾਮ “ਕਂਸਾਰੀਸ਼ਵਰ” ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ-ਆਚਰਨ ਦੇ ਫਲ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ, ਨੀਲਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੁਦ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ, ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਅਥਰਵਵੇਦ ਦਾ ਪਾਠ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸੰਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਵਿਜੈ, ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਵਰਖਾ, ਰੋਗ-ਦੁਖ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਅਤੇ ਧਰਮਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦਾ ਉਦੇ—ਇਹ ਫਲ ਪਿੱਪਲਾਦ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਅਤੇ ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 177
पञ्चपिण्डिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Origin of Pañcapinḍikā)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ‑ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ “ਪੰਚਪਿੰਡਿਕਾ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜ੍ਯੇਠ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇਵੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਜਲਯੰਤਰ (ਜਲਧਾਰਾ ਦਾ ਉਪਕਰਣ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਈ ਕਠਿਨ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਕਲਪ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ‑ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪੁੰਨਕਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ “ਪੰਜ ਪਿੰਡਾਂ” ਦੇ ਤੱਤਵਿਕ ਆਧਾਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵੀ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ—ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਜਲ, ਅਗਨੀ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼—ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਿਧ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਰੂਪ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਬਹੁਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਰਾਣੀ ਪਦਮਾਵਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਪਦਮਾਵਤੀ ਜਲ‑ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪੰਚਪਿੰਡਿਕਾ ਦੀ ਨਿਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਹ‑ਰਾਣੀਆਂ ਭੇਦ ਪੁੱਛਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਦਮਾਵਤੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ “ਪੰਚ‑ਮੰਤਰ” ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨੀ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਰੇਤ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਦੇਵੀ‑ਕਿਰਪਾ ਪਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਚ‑ਮੰਤਰ (ਤੱਤ‑ਨਮਸਕਾਰ) ਸਪਸ਼ਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਪਤੀ‑ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਪਾਪ‑ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Adhyaya 178
Pañcapinḍikā-Gauryutpatti Māhātmya (The Glory of the Emergence of Pañcapinḍikā Gaurī) | पञ्चपिण्डिकागौर्युत्पत्तिमाहात्म्यम्
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੁਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧਾਰਮਿਕ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਪਣੀ ਪੀੜ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—ਗੌਰੀ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਰਾਜ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਤਾਂ ਮਿਲੀ, ਪਰ ਸੰਤਾਨ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਆਨਰਤ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦੁਰਵਾਸਾ ਮੁਨੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਉੱਤਮ ਆਤਿਥ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸ਼ਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਤਾ ਲੱਕੜ, ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦੇ; ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਰਵਾਸਾ ਰਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਹਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਗੌਰੀ ਦੀ ਰਚਨਾ-ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਧੂਪ, ਦੀਪ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਵਾਹਨ ਸਮੇਤ ਨਿਯਮਬੱਧ ਵਰਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਸਵੇਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੰਪਤੀ ਨੂੰ ਦਾਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਹਨ-ਪ੍ਰੇਰਣ ਤੇ ਨਿਕਸ਼ੇਪ ਰੂਪ ਸਮਾਪਨ ਕਰਮ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸੁਧਾਰਕ ਆਗਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਚਾਰੋਂ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸਰਜਨ ਨਾ ਕਰੋ; ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰੋ ਤਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਮਿਲੇਗਾ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਰ ਮੰਗਦੀ ਹੈ—ਮਨੁੱਖੀ ਗਰਭਧਾਰਣ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਸਦੀਵੀ ਸੰਯੋਗ; ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਸਥਿਰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਦੁર્ભਾਗ੍ਯ-ਨਿਵਾਰਣ ਦਾ ਵਚਨ ਹੈ।
Adhyaya 179
Puṣkara-trayotpatti and Yajña-samārambha in Hāṭakeśvara-kṣetra (पुष्करत्रयोत्पत्ति–यज्ञसमारम्भः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ‘ਪੁਸ਼ਕਰ-ਤ੍ਰਯ’ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼ ਜਾਂ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪਾਪ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਹਨੇਰੇ ਵਾਂਗ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸ਼ਕਰ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਆ ਵੱਸਿਆ। ਸੂਤ ਜੀ ਨਾਰਦ-ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੰਵਾਦ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਰਾਜ, ਯਜ੍ਞ-ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਪਤਨ ਦੀ ਗੱਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਲੀ-ਰਹਿਤ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਪਦਮ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੇਦ-ਵਿਦ, ਸੰਯਮੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਦਮ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਰਕ ਕੇ ਤਿੰਨ ਗਰਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਕਨੀਯਕ—ਤਿੰਨ ਪੁਸ਼ਕਰ ਕੁੰਡ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆ ਕੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਨਾਨ-ਫਲ ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਮਹਿਮਾ (ਗਯਾ-ਸ਼ੀਰਸ਼ ਸਮ ਪੁੰਨ) ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ ਬੁਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇੰਦਰ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਯਜ੍ਞ ਸੰਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 180
Brahmayajñopākhyāna: Ṛtvig-vyavasthā, Yajñamaṇḍapa-nirmāṇa, and Deva-sahāya (Chapter 180)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਰਿਤ੍ਵਿਕ ਕਿਹੜੇ ਪਦ ‘ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਵਰ੍ਯੁ ਆਦਿ ਕਰਮਕਾਰਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੂਤ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਵਿਧੀਬੱਧ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਆਤਿਥ੍ਯ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਜ-ਵੰਡ ਸੌਂਪਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞਮੰਡਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ—ਪਤਨੀਸ਼ਾਲਾ, ਵੇਦੀ, ਅਗਨਿਕੁੰਡ, ਪਾਤਰ-ਚਸ਼ਕ, ਯੂਪ, ਪਾਕਖਾਤ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਸ਼ਟਕਾ-ਵਿਨਿਆਸ—ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਮਯ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਸੁਵਰਨ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਯੋਗ੍ਯ ਰਿਤ੍ਵਿਕ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਕੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਤਾ, ਅਧਵਰ੍ਯੁ, ਉਦਗਾਤਾ, ਅਗਨੀਧ੍ਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਰਿਤ੍ਵਿਕਾਂ ਦੇ ਪਦ ਦਰਸਾ ਕੇ, ਦੀਕ੍ਸ਼ਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਾਰੰਭ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਵਿਨਮ੍ਰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 181
गायत्रीतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Gayatrī-tīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Gayatrī Tīrtha)
ਅਧਿਆਇ 181 ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਸਮਾਂ ਦੀ ਵੈਧਤਾ ਬਾਰੇ ਧਰਮ-ਨਿਆਂਕ ਵਿਵਾਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਨਾਗਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ਾਨੁਗਤ ਯਾਜ਼ਕੀ ਅਧਿਕਾਰ ਲਈ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੱਧਯਗ ਨੂੰ ਦੂਤ ਬਣਾ ਕੇ ਪਦਮਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਭੇਜਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਨਾਗਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਹਰੀ ਰਿਤਵਿਕਾਂ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਨਾਗਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਸਾਨੂੰ ਵੰਜਿਤ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਯਜ੍ਞ/ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ; ਇਹ ਹੱਕ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ-ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੱਦਾਂ ਸਮੇਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਾਂਤ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਭੁੱਲ ਮੰਨ ਕੇ ਨਿਯਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਫਲਹੀਨ; ਅਤੇ ਨਾਗਰ ਜੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਸਪਰ ਅਧਿਕਾਰ-ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਯਜ੍ਞ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਲੋੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਦੇਰ ਕਰਨ ਤੇ ਨਾਰਦ, ਫਿਰ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਉਸਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਂ ਘੱਟ ਹੋਣ ਤੇ ਇੰਦਰ ਇੱਕ ਗੋਪ-ਕੰਨਿਆ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਿਆਹ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸਨੂੰ ‘ਗਾਇਤ੍ਰੀ’ ਮੰਨ ਕੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਯਜ੍ਞ ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇਹ ਸਥਾਨ ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀਦਾਇਕ; ਇੱਥੇ ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ, ਪਿੰਡਦਾਨ, ਕੰਨਿਆਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 182
रूपतीर्थोत्पत्तिपूर्वकप्रथमयज्ञदिवसवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of Rūpatīrtha and the Account of the First Day of the Sacrifice)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯਜ್ಞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਯਜ्ञਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵ ਧਾਰ ਕੇ ਦੰਡ, ਅਜਿਨ, ਮੇਖਲਾ ਅਤੇ ਮੌਨ-ਵ੍ਰਤ ਆਦਿ ਵੈਦਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯਾਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਵਰਗ੍ਯ ਵੇਲੇ ਜਾਲਮ ਨਾਮ ਦਾ ਨਗਨ ਕਪਾਲਧਾਰੀ ਤਪਸਵੀ ਭੋਜਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਇਨਕਾਰ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕਪਾਲ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਯਜ्ञ-ਪਰਿਸਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜ्ञ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਘਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸ਼ੈਵ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਪਾਲ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਪਾਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਲਈ ਆਹੁਤੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬਾਧਾ ਉੱਠੀ; ਉਹ ਹੁਕਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਪਾਲ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰਾਰਪਿਤ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਯਜ्ञ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਯਜ्ञਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਪਾਠ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਪਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰਾਰਪਣ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਉੱਥੇ ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ-ਰੱਖਿਅਕ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਉੱਚ ਆਤਮਿਕ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਜਨਮ-ਜਨਿਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਆਏ ਰਿਤਵਿਕ ਮੁਨੀ ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੇੜਲੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਥਾਂ ਨੂੰ ‘ਰੂਪਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਪਿਤ੍ਰਕਰਮ ਦੀ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਰਾਜ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਰਾਤ ਭਰ ਯਜ्ञ-ਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸਹੀ ਦੇਵਤਾ-ਸਮਰਪਣ ਨਾਲ ਹੀ ਯਜ्ञ-ਵਿਵਸਥਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 183
Nāgatīrthotpatti-māhātmya (Origin and Significance of Nāgatīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬਹੁ-ਦਿਨਾਂ ਯੱਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਵਿਘਨ-ਘਟਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਤਪਸਵੀ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ (ਬਟੂ) ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਇਕ ਨਿਰਵਿਸ਼ ਜਲ-ਸੱਪ ਨੂੰ ਯੱਗ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਤੇ ਹੜਕੰਪ ਮਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਪ ਹੋਤ੍ਰ (ਜਾਂ ਮੁੱਖ ਕਰਮਕਰਤਾ) ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਲਪੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਪ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਟੂ ਸੱਪ-ਰੂਪ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਯੱਗ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੀੜਤ ਬਟੂ ਭ੍ਰਿਗੂ ਮੁਨੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਭ੍ਰਿਗੂ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਪ ਨਿਰਵਿਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਦੰਡ ਅਤਿਅਧਿਕ ਹੋ ਗਿਆ (ਚ੍ਯਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਯੋਜਨਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਬਟੂ ਦਾ ਸੱਪ-ਰੂਪ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨੌਵੇਂ ਨਾਗ-ਵੰਸ਼ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣੇਗਾ, ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਤੇ ਔਸ਼ਧ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅਭਿਆਸੀਆਂ ਲਈ ਉਹ ਨਾਗ ਅਹਿਤਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ। ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਜਲ-ਸਰੋਤ ਨੂੰ ‘ਨਾਗਤੀਰਥ’ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਪੰਚਮੀ (ਭਾਦਰਪਦ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ) ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੱਪ-ਭਯ ਨਿਵਾਰਣ, ਵਿਸ਼-ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਦੁર્ભਾਗ੍ਯ ਦੂਰ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਲਾਭ ਆਦਿ ਫਲ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਾਸੁਕੀ, ਤਕਸ਼ਕ, ਪੁੰਡਰੀਕ, ਸ਼ੇਸ਼, ਕਾਲੀਆ ਆਦਿ ਮਹਾਨਾਗਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੱਗ-ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਸੌਂਪ ਕੇ ਨਾਗਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਨੂੰ ਸੁਣਨ, ਪੜ੍ਹਨ, ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਵੀ ਰੱਖਿਆ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਅਭਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 184
पिंगलोपाख्यानवर्णनम् | Piṅgalā-Upākhyāna (Narrative of Piṅgalā) on the Third Day of the Brahmayajña
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਯਜ੍ਞ ਦੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਦਾ ਵਿਧੀਬੱਧ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿਤ੍ਵਿਜ ਪੰਡਿਤ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ; ਪੱਕਾ ਅੰਨ, ਘਿਉ-ਦੁੱਧ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਧਨ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਤ੍ਰਿਕਾਲਦਰਸ਼ੀ ਵਰਗਾ ਇੱਕ ਗਿਆਨੀ ਅਤਿਥੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਉਸ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਅਤਿਥੀ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾ ਕੇ ਛੇ “ਗੁਰੂ” ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਪਿੰਗਲਾ ਨਾਮ ਦੀ ਗਣਿਕਾ, ਕੁਰਰ ਪੰਛੀ, ਸੱਪ, ਸਾਰੰਗ ਹਿਰਨ, ਤੀਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਸ਼ੁਕਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੁਆਰੀ। ਉਸ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਮਨਨ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਗਲਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਆਸ ਨਾਲ ਬੰਧੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਮੀਦ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਉਡੀਕ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲਾ ਦਿਖਾਵਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਸੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਥਾਕਾਰ ਵੀ ਉਹੀ ਵੈਰਾਗ ਅਪਣਾ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਭ—ਆਰਾਮ, ਹਜ਼ਮ ਅਤੇ ਬਲ—ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਇੱਛਾ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਦਿਨ ਦਾ ਕਰਮ ਐਸਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ, ਨਿਰਵਿਘਨ ਨੀਂਦ ਆਵੇ।
Adhyaya 185
अतिथ्य-पूजा, वैराग्योपदेशः, यज्ञपुरुष-स्मरणविधिः (Hospitality Worship, Instruction in Renunciation, and the Protocol of Remembering Yajñapuruṣa)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਤਿਥੀ-ਰੂਪ ਯਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਅੱਗੇ ਉਪਦੇਸ਼ਮਈ ਆਤਮਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਨ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਸਮਾਜਕ ਤੰਗਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਰਰ ਪੰਛੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਤੋਂ ਉਹ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਵਸਤੂ ਲਈ ਝਗੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਨਾਲ ਕਲੇਸ਼ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣਾ ਧਨ ਸੱਜਣਾਂ-ਸਬੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੱਪ ਤੋਂ ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਘਰ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ‘ਮੇਰੀ’ ਮੰਨਣਾ ਬੰਧਨ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਸੱਚੇ ਯਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ—ਨਿਯਤ ਵਾਸ, ਮਧੁਕਰੀ ਭਿੱਖਿਆ, ਸਮਭਾਵ—ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸ-ਪਤਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਗਿਣਦਾ ਹੈ। ਭ੍ਰਮਰ ਤੋਂ ਉਹ ਕਈ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ‘ਸਾਰ’ ਲੈਣ ਦੀ ਰੀਤ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ਼ੁਕਾਰ (ਤੀਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ) ਤੋਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤਤਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਸੂਰਜ-ਸਰੂਪ/ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਤੱਤ ਉੱਤੇ ਮਨ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੜੀ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਬਹੁਤੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਸ਼ੋਰ, ਦੋ ਵੀ ਟਕਰਾਉਂਦੀਆਂ, ਪਰ ਇਕ ਚੂੜੀ ਨਿਸ਼ਬਦ—ਇਸ ਤੋਂ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚਰਣ ਅਤੇ ਗਹਿਰੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸੂਤ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਾਰੇ ਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਦੇਵ ਨਿਯਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ (ਦੈਵ/ਪਿਤ੍ਰ ਕਰਮ) ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞਪੁਰੁਸ਼—ਹਰੀ-ਸਰੂਪ—ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਤੇ ਪੂਜਨ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਵੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ। ਅਤਿਥੀ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤੀਰਥ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਾਰਕ-ਯੁਕਤ ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਆਰੰਭ ਲਈ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਤਿਆਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Adhyaya 186
अतिथिमाहात्म्यवर्णनम् (Atithi-māhātmya: Theological Discourse on the Glory of Hospitality)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਅਤਿਥਿ‑ਕਰਤਵ੍ਯ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਰਮ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਤਿਥਿ‑ਸਤਕਾਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ‑ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅੰਗ ਹੈ; ਅਤਿਥੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਧਰਮ‑ਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਪ‑ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਨਮਾਨ ਪੁੰਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤਿਥੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹੀਯ (ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵੇਲੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ), ਵੈਸ਼ਵਦੇਵੀਯ (ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ) ਅਤੇ ਸੂਰ੍ਯੋਢ (ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲਾ)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਯਥੋਚਿਤ ਸਵਾਗਤ, ਆਸਨ, ਅਰਘ੍ਯ‑ਪਾਦ੍ਯ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅੰਨਦਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਕੁਲ‑ਗੋਤ੍ਰ ਦੀ ਕਠੋਰ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਨਾ ਕਰਕੇ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਆਦਿ ਲੱਛਣ ਵੇਖ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤਿਥੀ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ‑ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਤਿਥੀ ਸਮਗ੍ਰ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
Adhyaya 187
राक्षसप्राप्यश्राद्धवर्णनम् (Account of Śrāddha Offerings Accruing to a Rākṣasa)
ਸੂਤ ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਦੇ ਯਜ्ञ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਤਾਤ੍ਰੀ ਨੇ ਹੋਮ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਦਾ ਗੁੜ-ਭਾਗ ਵੱਖ ਰੱਖਿਆ ਸੀ; ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਉਹ ਖਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਹਵਿ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਯਜ्ञ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪੈ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਸਤਾਤ੍ਰੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਰਾਖਸ਼ਸ ਬਣ ਗਿਆ; ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨੇ ਰੱਖਿਆ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯਜ्ञ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪੀੜਤ ਰਾਖਸ਼ਸ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼੍ਵਾਵਸੁ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇੱਛਾ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਹੋਇਆ। ਯਜ्ञ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਾਪ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਸਤਾਤ੍ਰੀ ਆਪਣਾ ਬਚਨ ਅਟੱਲ ਦੱਸ ਕੇ ਸ਼ਾਪ ਨਹੀਂ ਹਟਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਸਮਝੌਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਚਾਮਤਕਾਰਪੁਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਿਸ਼੍ਵਾਵਸੁ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਦੁਸ਼ਟ ਸੱਤਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਕੇ ਨਾਗਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਨਿਯੰਤਰਕ-ਰੱਖਿਅਕ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤਿਲ-ਦਰਭ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਅਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਅਸ਼ੌਚ/ਅਸ਼ੁੱਧ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਅਪਵਿੱਤਰ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ, ਅਕਾਲ ਜਾਂ ਵਿਧੀ-ਭੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸ਼ਰਾਧ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦਾ “ਹਿੱਸਾ” ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸ਼ਰਾਧ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ।
Adhyaya 188
औदुम्बरी-माहात्म्यं तथा मातृगण-गमनं सावित्रीदत्त-शापवर्णनम् (Audumbarī’s Mahatmya; the arrival of the Mothers; Savitrī’s curse)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵੈਦਿਕ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਮਾਹੌਲ—ਸਦਸ, ਰਿਤ੍ਵਿਜਾਂ ਦੀ ਚੋਣ, ਹੋਮ ਦਾ ਕ੍ਰਮ, ਅਧਵਰ੍ਯੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਉਦ੍ਗਾਤਾ ਦੀ ਸਾਮਗਾਨ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਕ੍ਰਿਆ—ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਗੰਧਰਵ ਪਰਵਤ ਦੀ ਧੀ, ਜਾਤਿ-ਸਮਰਾ ਔਦੁੰਬਰੀ, ਸਾਮਗੀਤੀ ਨਾਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੰਕੁ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਯਜ੍ਞ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੋਈ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਦ੍ਗਾਤਾ ਦੀ ਭੁੱਲ ਦੱਸ ਕੇ ਦੱਖਣਾਗਨੀ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਹੋਮ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਸੁਖਮ ਵਿਧਿ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਵ ਸ਼ਾਪ ਖੁਲਦਾ ਹੈ—ਤਾਨ/ਮੂਰਛਨਾ ਆਦਿ ਸੰਗੀਤਕ ਭੇਦਾਂ ਉੱਤੇ ਹਾਸਾ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਨਾਰਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ; ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਕਿ ਪਿਤਾਮਹ-ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਵੀਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਔਦੁੰਬਰੀ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਯਜ੍ਞਾਂ ਲਈ ਸਥਾਈ ਨਿਯਮ ਮੰਗਦੀ ਹੈ—ਸਦਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕੁ-ਗ੍ਰਹਣ/ਪ੍ਰਵਰਤਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਦੇਵਗਣ ਅਤੇ ਉਦ੍ਗਾਤਾ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਧਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਲ-ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫਲ, ਵਸਤ੍ਰ, ਗਹਿਣੇ, ਸੁਗੰਧੀ-ਅਨੁਲੇਪਨ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਕੌਤੁਹਲ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਸ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਭਾਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵੱਡੀ ਦੇਵ-ਸਭਾ ਅਤੇ 86 ਮਾਤ੍ਰਿਗਣ ਆ ਕੇ ਥਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਪਦਮਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ‘ਨਾਗਰ-ਜਨਮ’ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਨੂੰ ਹਰ ਸਮੂਹ ਲਈ ਖੇਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਆਸਨ-ਸੀਮਾਵਾਂ ਵੰਡਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਆਗਮਨ ਸੁਵਿਧਾਬੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਉਪੇਖਾ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਮਾਤ੍ਰਿਗਣ ਦੀ ਗਤੀ ਸੀਮਿਤ ਹੋਵੇਗੀ, ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣੇ ਪੈਣਗੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪੂਜਾ ਮਿਲੇਗੀ ਨਾ ਨਿਵਾਸ (ਮਹਿਲ)। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਯਜ੍ਞ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਨਿਖਰਤਾ, ਔਦੁੰਬਰੀ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਨਿਯਮ, ਦੇਵ-ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਅਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ ਸ਼ਾਪਜਨਿਤ ਲੰਬੇ ਬੰਧਨਾਂ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 189
औदुम्बर्युत्पत्तिपूर्वकतत्प्राग्जन्मवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of Audumbarī and Account of Prior Birth; Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਪ-ਪੀੜਤ ਗੰਧਰਵ-ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ—ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਾਚ-ਗੀਤ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਤਿਰਸਕਾਰ ਸਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਦੇਵੀ ਔਦੁੰਬਰੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਪੁੱਛਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਅਟੱਲਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਰੱਖਿਆ-ਰੂਪ ਵਰਦਾਨ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਅਠਾਹਠ ਗੋਤ੍ਰਾਂ’ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਮਿਲਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਧੀ-ਪੂਜਾ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਅੱਗੇ ਨਗਰ-ਮੰਦਰ ਦੀ ਰੀਤ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੰਡਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਧੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਅਰਪਣ/ਵ੍ਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਗਰ-ਦੁਆਰ ‘ਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ, ਹਾਸੇ-ਹਾਵਭਾਵ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਬਲੀ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਰਪਣਾਂ ਨਾਲ, ਵਿਧਾਨਿਤ ਹੈ; ਪਾਲਣਾ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗ ਵਰਗੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਪੇਖਾ ਨਾਲ ਸੰਤਾਨ-ਹਾਨੀ, ਰੋਗ ਆਦਿ ਅਨਿਸ਼ਟ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਦੇਵਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਾਰਦ ਦੇ ਪੂਰਵ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਔਦੁੰਬਰੀ ਦੇ ਮਨੁੱਖ-ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਅਵਤਰਨ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਉਪਸਥਿਤੀ ਤੇ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਤਸਵ ਅਤੇ ਅਵਭ੍ਰਿਥ-ਸਨਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨਾਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਰਵਤੀਰਥਮਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਦਿਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਫਲ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 190
ब्रह्मयज्ञावभृथ-यक्ष्मतीर्थोत्पत्ति-माहात्म्य (Brahmā’s Yajña-Avabhṛtha and the Origin-Glory of the Yakṣmā Tīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਧਰਮ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਪੰਚਰਾਤ੍ਰ ਵ੍ਰਤ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕਰਮ-ਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਭੇਟ/ਅਰਪਣ ਯੋਗ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣਨ ਲਈ ਨਾਗਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਲੋਕ-ਸਥਿਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਨੈਮਿਸ਼ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ; ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਤੋਂ ਪੂਰਨਿਮਾ ਤੱਕ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁਲਭ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਯਜ੍ਞ-ਸਮਾਪਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਆ ਕੇ ਵਿਧੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰੁਣ-ਸੰਬੰਧੀ ਸਮਾਪਨ ਕਰਮ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਵਭ੍ਰਿਥ ਸਨਾਨ, ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੀੜ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਂਸ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਨੂੰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਸਨਾਨ-ਕਾਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰੇ; ਇੰਦਰ ਸਾਲਾਨਾ ਰਾਜਕੀ ਪੁਨਰਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਸਾਲ ਭਰ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਖ਼ਤਮਾ ਹੋਵੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਕਸ਼ਮਾ ਨਾਮਕ ਰੋਗ-ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅੱਗੇ ਅਰਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਜ੍ਞ-ਫਲ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਤੋਸ਼ ਅਤਿ-ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੋਵੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਗਨੀ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਦਾ ਨਿਯਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਨਾਗਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਯਕਸ਼ਮਾ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਤੀਰਥ-ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਆਚਾਰ-ਨਿਯਮ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 191
सावित्र्या यज्ञागमनकालिकोत्पाताद्यपशकुनोद्भववर्णनम् | Savitrī’s Journey to the Sacrifice and the Arising of Omens
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ, ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ-ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਯੱਗ-ਮੰਡਪ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਪਤਨੀਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੀ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਤੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸਮਝ ਕੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੰਕਲਪ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੌਰੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸ਼ਚੀ, ਮੇਧਾ, ਅਰੁੰਧਤੀ, ਸਵਧਾ, ਸਵਾਹਾ, ਕੀਰਤੀ, ਬੁੱਧੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਖ਼ਮਾ, ਧ੍ਰਿਤੀ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ, ਮੇਨਕਾ, ਰੰਭਾ, ਉਰਵਸ਼ੀ, ਤਿਲੋਤਮਾ ਆਦਿ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਕਲੀ। ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੇ ਕਿੰਨਰਾਂ ਦੇ ਗੀਤ-ਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਚੱਲਦਿਆਂ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਦਿੱਸੇ—ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਦਾ ਫੜਕਣਾ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਅਸ਼ੁਭ ਚਾਲ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਉਲਟੀ ਬੋਲੀ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਸਫੁਰਣ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਵਿਅਾਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗਾਇਨ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਚਿੰਤਾ-ਸੰਕੇਤ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕੀਆਂ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਯੱਗ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਉਤਸਵੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕੁਨ-ਉਤਪਾਤ ਦੇ ਪੁਰਾਣਿਕ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 192
सावित्रीमाहात्म्यवर्णनम् (Sāvitrī Māhātmya: The Glory of Sāvitrī at Hāṭakeśvara-kṣetra)
ਅਧਿਆਇ 192 ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਕਥਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਗਲ ਧੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਨਨੀ ਨੂੰ ਭਾਵ-ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਇਕ ਗੋਪ-ਜਨਮੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਵਿਕਲਪ ਵਧੂ ਵਜੋਂ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਰੱਖ ਕੇ ਸਮੂਹਿਕ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ’ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਤਵਿਜ ਡਰ ਤੇ ਲਾਜ ਨਾਲ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਯਜ੍ਞ-ਆਚਾਰ ਦੀ ਅਨੁਚਿਤਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਾੜ ਉੱਤੇ ਲੰਬਾ ਨੈਤਿਕ ਦੋਸ਼ਾਰੋਪਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ (ਵਿਧੀ), ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਕਈ ਦੇਵ-ਯਾਜਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਪੂਜਾ-ਹਾਨੀ, ਬਦਕਿਸਮਤੀ, ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਫਲ ਦੀ ਘਾਟ ਵਰਗੇ ਨਤੀਜੇ ਕਾਰਣ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪੈਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਪ-ਹਰ ਤੀਰਥ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਪੂਜਾ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੀਪ-ਦਾਨ (ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸ਼ੁਭ-ਫਲ), ਭਕਤੀ ਨਾਚ-ਗੀਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਫਲ-ਅੰਨ ਦਾਨ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ (ਗਯਾ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਸਮ ਪੁੰਨ), ਅਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਪ ਨਾਲ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਧੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਮਤਕਾਰਪੁਰ ਜਾ ਕੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 193
गायत्रीवरप्रदानम् (Gayatrī’s Bestowal of Boons and the Reframing of Curses)
ਅਧਿਆਇ 193 ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਪ-ਬੱਧ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੇਵ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕੇ ਰਹੇ? ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਦ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਉੱਠ ਕੇ ਬੋਲੀ—ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦਾ ਵਚਨ ਅਟੱਲ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਵ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਅਸੁਰ। ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਦੇਵੀ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਵਾਣੀ ਦੇ ਬੰਧਨ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਸ਼ਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨਦਿਆਂ ਵੀ ਪੂਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰੀਤਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਬ੍ਰਹਮਾ-ਦਰਸ਼ਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਰਵਾਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ, ਬਹੁਗੁਣਾ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਭਵਿੱਖ ਕਥਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਜਨਮ, ਦੋਹਰੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ; ਇੰਦਰ ਦਾ ਕੈਦ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਆਰਾ ਮੁਕਤੀ; ਅਗਨੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮੁੜ ਪੂਜਾ-ਯੋਗਤਾ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਿਆਹਕ ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਰਚਨਾ ਅੰਤ ਵਿਚ ਹਿਮਾਚਲ ਦੀ ਧੀ ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣਿਕ ਢੰਗ ਦਿਖਦਾ ਹੈ: ਸ਼ਾਪ ਧਰਮਤಃ ਮਾਨਯ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਰਦਾਨਾਂ, ਨਿਯੋਗਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪੁੰਨ-ਨਿਯਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਤੇ ਵਿਧਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮੇਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 194
हाटकेश्वरक्षेत्रे कुमारिकातीर्थद्वय–गर्तस्थ–सिद्धिपादुकामाहात्म्यम् (Hāṭakeśvara-kṣetra: The Glory of the Two Kumārīkā Tīrthas and the Hidden Siddhi-Pādukā for Attaining Brahma-jñāna)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੱਤਵ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਮਰਤਯ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਗਾਇਤਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਆਦਿ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਭਾਗ, ਸ਼ੁਭ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਸੁਖ ਵਰਗੇ ਲੋਕਿਕ ਫਲ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਆਯੁ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਕਾਲ-ਗਣਨਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਤ੍ਰੁਟੀ, ਲਵ ਆਦਿ ਸੁਖਮ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਿਨ-ਮਹੀਨਾ-ਰਿਤੂ-ਵਰ੍ਹਾ ਤੱਕ ਦਾ ਕ੍ਰਮ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ‘ਦਿਨ’ ਅਤੇ ‘ਵਰ੍ਹੇ’ ਦੇ ਮਾਪ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਯੁ-ਸੀਮਾ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਵਾਸ-ਉੱਛਵਾਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੇ ‘ਅਕਸ਼ਯ’ ਸਰੂਪ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਜੇ ਮਹਾਦੇਵਤਾ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਨਿਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਲਪਾਯੂ ਮਨੁੱਖ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸੂਤ ਅਨਾਦਿ ਅਤੇ ਸੰਖਿਆ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਾਲ-ਤੱਤਵ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਬ੍ਰਹਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਵਰਗ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਯਜਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਨਰਾਵਰਤੀ-ਫਲ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਨੂੰ ਪੁਨਰਜਨਮ-ਛੇਦਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ-ਸੰਚੇ ਦੀ ਕ੍ਰਮਿਕ ਵਾਧੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਿਹਾਰਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕੁਮਾਰੀਆਂ (ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ, ਇੱਕ ਸ਼ੂਦਰੀ) ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਦੋ ਸ਼ੁਭ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਧੀ-ਪਾਦੁਕਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਵਰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਦਾ ਉਦਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 195
छान्दोग्यब्राह्मणकन्यावृत्तान्तवर्णनम् (Narrative of the Chāndogya Brāhmaṇa’s Daughter)
ਅਧਿਆਇ 195 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉਲੇਖੇ ਗਏ ਸ਼ੂਦ੍ਰੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਬਾਰੇ, ਅਤੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ‘ਅਨੁੱਤਰ ਤੀਰਥ-ਯੁਗਲ’ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ‘ਪਾਦੁਕਾ’ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪ੍ਰਾਕਟਯ-ਪਰੰਪਰਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਉੱਤਰ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਨਾਗਰ ਸਮੁਦਾਇ ਦੇ ਚਾਂਦੋਗ੍ਯ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਮਵੇਦ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਵ੍ਰਿਧ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਧੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ ਤੇ ਆਨੰਦ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਰਤਨਵਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਕੁੜੀ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਸਖੀਆਂ ਅਟੁੱਟ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਕੱਠੇ ਭੋਜਨ, ਇਕੱਠੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਥਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਆਹ ਦੀ ਗੱਲ ਚਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਵਿਆਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਸਖੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਤਮਹਾਨੀ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ-ਧਰਮ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਇਕ ਉਪਾਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਤਨਵਤੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵੀ ਉਸੇ ਘਰਾਨੇ ਦੇ ਸੰਬੰਧ-ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਚਾਂਦੋਗ੍ਯ ਸਮਾਜਿਕ ਰੀਤਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕਹਿ ਕੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜ-ਨਿਯਮ, ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ, ਧੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਸਖੀ-ਬੰਧ ਦੀ ਰੱਖਿਆ—ਇਹ ਟਕਰਾਅ ਅੱਗੇ ਤੀਰਥ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 196
Bṛhadbala’s Journey to Anarteśa’s City (Dāśārṇādhipati–Anarteśa Alliance Narrative)
ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਨਰਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਰਤਨਵਤੀ ਨੂੰ ਯੌਵਨ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਤੇ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਦੇਖ ਕੇ ਕਨਿਆਦਾਨ ਦੇ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਨੀਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੰਮ-ਸਾਧਨ ਦੇ ਲੋਭ ਨਾਲ ਅਯੋਗ ਵਰ ਨੂੰ ਧੀ ਦੇਣਾ ਵੱਡਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਅਨਿਸ਼ਟ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਵਰ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਭਰ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਜਵਾਨ, ਕੁਲੀਨ ਅਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਕੇ ਲਿਆਉਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਤਨਵਤੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪ ਯੋਗ ਵਰ ਚੁਣੇ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਘੱਟ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਸ਼ਾਰਣ ਦੇ ਰਾਜੇ ਬ੍ਰਿਹਦਬਲ ਨੂੰ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਅਨਰਤ ਨਰੇਸ਼ ਨੇ ਦੂਤ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਿਹਦਬਲ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦਾ ਔਪਚਾਰਿਕ ਸੱਦਾ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰਮਸੁੰਦਰ ਰਤਨਵਤੀ ਦਾ ਹੱਥ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸੁਨੇਹਾ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਿਹਦਬਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਚਤੁਰੰਗੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਅਨਰਤੇਸ਼ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਸੇ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਤਰਤਾ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 197
परावसुप्रायश्चित्तविधानवृत्तान्तवर्णनम् (Parāvasu’s Expiation: Narrative of Prāyaścitta Procedure)
ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪਰਾਵਸੂ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਦ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਗਣਿਕਾ ਦੇ ਘਰ ਟਿਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸਮਝ ਕੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਮਦਿਰਾ ਪੀ ਬੈਠਾ। ਕਰਤੂਤ ਦਾ ਬੋਧ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਘੋਰ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ; ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਸ਼ੰਖ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜਕ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਮੰਗਿਆ। ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਾਸੇ ਵਿੱਚ ਅਣਉਚਿਤ ਉਪਾਅ ਦੱਸਿਆ, ਪਰ ਪਰਾਵਸੂ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਇਲਾਜ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਮ੍ਰਿਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਹੋਇਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣੇ ਪਾਨ ਦਾ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ—ਜਿੰਨੀ ਮਦਿਰਾ ਪੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤਪਾਇਆ ਘਿਉ ਪੀਣਾ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਜਾਨ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਇਸ ਕਠੋਰ ਤਪ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਸਮੁਦਾਇ ਨੇ ਮਾਣਯੋਗ ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ (ਦਰਬਾਰ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਿਭਦ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਕੋਲ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼-ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੰਦਰਭ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਸਥਾਨਕ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਅਦਾਲਤੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਰਤਨਾਵਤੀ ਨੇ ਮਾਤ੍ਰ-ਭਾਵ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਪਰੀਖਿਆ ਕਰਵਾਈ—ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਓਠ-ਸੰਪਰਕ ਤੇ ਲਹੂ ਨਹੀਂ, ਦੁੱਧ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਨਾਲ ਪਰਾਵਸੂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਗਰ-ਨਿਯਮ ਬਣਿਆ ਕਿ ਐਸੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਮਾਸ ਮਨਾਹੀ ਹਨ; ਉਲੰਘਣਾ ਤੇ ਦੰਡ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਜਨ-ਨੈਤਿਕ ਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ।
Adhyaya 198
Ratnāvatī–Brāhmaṇī Tapas and the Revelation of the Twin Tīrthas (Śūdrīnāma & Brāhmaṇīnāma) with a Māheśvara Liṅga
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਰਾਜ-ਵਿਵਾਹ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਵਿਆਹ-ਯੋਗਤਾ ਬਾਰੇ ਧਰਮ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਵਾਦ ਕਾਰਨ ਇਹ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਸ਼ਾਰਣ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਤਨਾਵਤੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ‘ਪੁਨਰਭੂ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕੁਲ-ਪਤਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਤਨਾਵਤੀ ਹੋਰ ਵਰਾਂ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਏਕਦਾਨ-ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਵਾਣੀ ਦਾ ਸਮਰਪਣ, ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਵਿਆਹ-ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਨਰਵਿਵਾਹ ਦੀ ਥਾਂ ਉਹ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਮਾਂ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੁਝਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰਤਨਾਵਤੀ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪ੍ਰਾਣ-ਤਿਆਗ ਤੱਕ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਸਾਥੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਆਪਣੀ ਰਜਸਵਲਾ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਤਨਾਵਤੀ ਨਾਲ ਤਪ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਨਾਮਕ ਆਚਾਰਯ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ, ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ, ਸਾਂਤਪਨ, ਛੱਠਕਾਲ ਭੋਜਨ, ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰ, ਏਕਭਕਤ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਤਪਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮਤਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਤਪ-ਫਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਹਿ ਕੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਤਨਾਵਤੀ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਤੱਕ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕਠੋਰ ਆਹਾਰ-ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਤਪੋਬਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸ਼ਿਸੇਖਰ ਸ਼ਿਵ ਗੌਰੀ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਅਤੇ ਰਤਨਾਵਤੀ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਨਾਲ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜਲਾਸ਼ਯ ‘ਸ਼ੂਦ੍ਰੀਨਾਮ’ ਤੀਰਥ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣੀਨਾਮ’ ਦੂਜਾ ਤੀਰਥ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚੋਂ ਸਵਯੰਭੂ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੋਵੇਂ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਨਿਰਮਲ ਜਲ/ਕਮਲ ਗ੍ਰਹਣ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਨਾਸ ਤੇ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ, ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ। ਯਮ ਨਰਕ ਖਾਲੀ ਹੋਣ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਧੂੜ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਢੱਕਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਥੋਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਨੂੰ ਗਿਆ-ਸ਼ਰਾਧ ਸਮਾਨ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੁਣਨ-ਪਾਠ ਨਾਲ ਪਾਪਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 199
Adhyāya 199: Trika-Tīrtha Saṅgraha and Kali-yuga Upāya (त्रिकतीर्थसंग्रहः कलियुगोपायश्च)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਲਪ ਆਯੁ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਹੇ ਗਏ ਅਣਗਿਣਤ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਨਾਨ-ਫਲ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ? ਸੂਤ ਧਰਮ-ਸੰਖੇਪ ਕਰਕੇ ਚੌਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਠ ਤ੍ਰਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਖੇਤਰ (ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ, ਪ੍ਰਭਾਸ), ਅਰਣ੍ਯ (ਪੁਸ਼ਕਰ, ਨੈਮਿਸ਼, ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ), ਪੁਰੀ (ਵਾਰਾਣਸੀ, ਦ੍ਵਾਰਕਾ, ਅਵੰਤੀ), ਵਨ (ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ, ਖਾਂਡਵ, ਦ੍ਵੈਤਵਨ), ਗ੍ਰਾਮ (ਕਲਪਗ੍ਰਾਮ, ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ, ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ), ਤੀਰਥ (ਅਗਨਿਤੀਰਥ, ਸ਼ੁਕਲਤੀਰਥ, ਪਿਤ੍ਰਤੀਰਥ), ਪਰਵਤ (ਸ਼੍ਰੀਪਰਵਤ, ਅਰਬੁਦ, ਰੈਵਤ) ਅਤੇ ਨਦੀ (ਗੰਗਾ, ਨਰਮਦਾ, ਸਰਸਵਤੀ)। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਤ੍ਰਿਕ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਤ੍ਰਿਕ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਤ੍ਰਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਣਗਿਣਤ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਥੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਮੰਦਰ ਇੰਨੇ ਵੱਧ ਹਨ ਕਿ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਰਵਪੁੰਨ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸੌਖਾ ਉਪਾਯ ਦੱਸੋ। ਸੂਤ ਪੁਰਾਤਨ ਸੰਵਾਦ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੇ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: (1) ਗਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਕੂਆਂ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਿਥੀ/ਸੂਰਜ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਆਦਿ ਸਮੇਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ; (2) ਸ਼ੰਖ-ਤੀਰਥ—ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖੇਸ਼ਵਰ ਦਰਸ਼ਨ; (3) ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਰ-ਲਿੰਗ ‘ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ’—ਸ਼ੁਕਲ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ; (4) ਸ਼ਕ੍ਰ-ਤੀਰਥ (ਬਾਲਮੰਡਨ)—ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਦਰਸ਼ਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਸ਼ਵਿਨ ਸ਼ੁਕਲ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ। ਅੱਗੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਵਿਧੀ ਦੇ ਸੁਖਮ ਨਿਯਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਸਥਾਨੋਦਭਵ (ਸਥਾਨਕ) ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਲੋੜ, ਅਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਅਸ਼ੌਚ ਨਾਲ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋਣ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਥਾਨਕ ਵੰਸ਼ਾਂ (ਅਸ਼ਟਕੁਲ ਆਦਿ) ਦੀ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਪ-ਅਪਰਾਧ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵੇਸ਼ਧਾਰੀ ਬਹਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦਿਖਾ ਕੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਰਕ-ਰેખਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 200
Adhyāya 200 — Nāgara-Maryādā, Saṃsarga-Doṣa, and Prāyaścitta-Vidhi (Purity Restoration Protocols)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਸਮਾਜਿਕ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਸਮੁਦਾਇ ਵਿੱਚ ਸਹਭੋਜਨ/ਸੰਸਰਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅਸ਼ੌਚਤਾ ਬਾਰੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰੀ-ਨਿਆਇਕ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਦীক্ষਿਤ, ਆਹਿਤਾਗਨੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਸ਼ੁਭਦ੍ਰ ਦੀ ਧੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੰਤ੍ਯਜ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਘਰ ਹੱਕਾ-ਬੱਕਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੰਦਰਪ੍ਰਭ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦ੍ਵਿਜ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੇਵ-ਪਿਤ੍ਰ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਚਾਂਡਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਸੰਸਰਗ ਨਾਲ ਥਾਂ, ਵਸਨੀਕ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਖਾਧਾ-ਪੀਤਾ ਜਾਂ ਉਥੋਂ ਲਿਆ ਅੰਨ ਸਵੀਕਾਰਿਆ—ਸਭ ਦੋਸ਼ਗ੍ਰਸਤ ਮੰਨੇ ਗਏ। ਅਧਿਕਾਰੀ ਦীক্ষਿਤ ਸਮ੍ਰਿਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੁਭਦ੍ਰ ਲਈ ਲੰਮਾ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ, ਘਰੇਲੂ ਸਟੋਰ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਅਗਨੀਆਂ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ, ਘਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਮਹਾਹੋਮ, ਅਤੇ ਜਿੰਨੇ ਭੋਜਨ/ਜਿੰਨਾ ਜਲ ਪਾਨ ਕੀਤਾ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਪ। ਸਪਰਸ਼-ਸੰਸਰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਸਨੀਕਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਆਦਿ, ਇਸਤਰੀਆਂ-ਸ਼ੂਦਰਾਂ-ਬੱਚਿਆਂ-ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਘੱਟ ਵਿਧਾਨ, ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਦੀ ਧਨ-ਰਾਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੋਟਿ-ਹੋਮ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ‘ਨਾਗਰ-ਮਰਯਾਦਾ’ ਦੀ ਸੀਮਾ-ਵਿਵਸਥਾ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਨਾਗਰ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕ੍ਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾਗਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ-ਆਧਾਰਿਤ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਸਮੁਦਾਇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 201
नागरप्रश्ननिर्णयवर्णनम् (Nagara Status Inquiry and Adjudication)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਕੋਲ ‘ਨਾਗਰ’ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ (ਸ਼ੁੱਧਿ) ਅਤੇ ਕਰਮ-ਅਧਿਕਾਰ ਬਾਰੇ ਰਸਮੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜਿਸ ਦੀ ਪਿਤ੍ਰ-ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਣਜਾਣ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਜਾਂ ਉਥੋਂ ਆਇਆ ਹੋ ਸਕੇ। ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਆਂ-ਨਿਰਣਯਾਤਮਕ ਰਸਮੀ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਸ਼ੁੱਧੀ ਮੁੱਖ, ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ੀਲਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਗਰਤਾ-ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਕਸ਼ੀ/ਮੱਧਸਥ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਵੈਰ ਜਾਂ ਡਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ ਮਹਾਪਾਪਜਨਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਬਹਿਸਕਾਰ ਉੱਤੇ ਨੈਤਿਕ ਰੋਕ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਲ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਫਿਰ ਮਾਤ੍ਰ-ਪੱਖ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਲ/ਆਚਰਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ‘ਨਾਗਰ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਕੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਪਦ (ਸਾਂਝਾ ਕਰਮ-ਅਧਿਕਾਰ) ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਸਭਾ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਵੇਦ-ਪਾਠ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਈ ਪੀਠਿਕਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਬੈਠਕ-ਵਿਉਂਤ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਪਾਠ, ਸੂਕਤ/ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅੰਸ਼ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਜਪਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਣ੍ਯਾਹ ਘੋਸ਼, ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਚੰਦਨ, ਮੱਧਸਥ ਦੀ ਵਿਨਮ੍ਰ ਬੇਨਤੀ, ਆਮ ਤਰਕ ਦੀ ਥਾਂ ਵੇਦਿਕ ਵਾਕ-ਕ੍ਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਫੈਸਲਾ; ਅਤੇ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਪਲ ‘ਤਾਲ-ਤ੍ਰਯ’ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 202
भर्तृयज्ञवाक्यनिर्णयवर्णनम् (Bhartṛyajña on Adjudicating Speech and Preserving Kṣetra-Sanctity)
ਅਧਿਆਇ 202 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਭਾ ਮੱਧਯਸਥ/ਨਿਰਣਾਇਕ ਨੂੰ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫੈਸਲਾ ਮਨੁੱਖੀ ਕਥਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਵੇਦਿਕ ਵਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਮੱਧਯਸਥ ‘ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਤਾਲ’ ਕਿਉਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਬ੍ਰਹਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸ਼ਾਸਨ-ਨੀਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਨਾਗਰਾਂ ਵਿਚ ਝੂਠੀ ਬੋਲੀ ਉੱਠਣੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ; ਥਿਰ ਨਿਰਣੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਉੱਤਰ ਕਰਕੇ ਜਾਂਚ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਰਣ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਅਪ੍ਰਮਾਣ ਬਚਨ ਨਾਲ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ, ਫਿਰ ਵੈਰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਮੁਦਾਇਕ ਕ੍ਰਮ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੱਧਯਸਥ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਤਾਲ’ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਉਪਕਰਣ ਹੈ: ਕ੍ਰਮਵਾਰ (1) ਅਣਉਚਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹਾਨੀ, (2) ਕ੍ਰੋਧ, (3) ਲੋਭ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਸਭਾ ਦੀ ਸਾਂਝ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੌਥਾ ਗਿਣਿਆ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਥਰਵਵੇਦ ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ‘ਪਹਿਲਾ’ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਗਿਆਨ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਪਾਅ ਅਤੇ ਅਭਿਚਾਰਿਕ ਆਦਿ ਸਮੱਗਰੀ ਵੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਰਾਮਰਸ਼ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰ-ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਾਣੀ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 203
नागरविशुद्धिप्रकारवर्णनम् — Procedure for the Purification/Validation of a Nāgara Dvija
ਅਧਿਆਇ 203 ਵਿੱਚ ਨਾਗਰ ਦਵਿਜ ਦੀ ਸਮੁਦਾਇਕ ਸਭਾ ਅੱਗੇ ਸ਼ੁੱਧੀ (ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ) ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਨਰਤ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਆਇਆ ਨਾਗਰ, ਨਾਗਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨੀ ਹੋਈ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਗ੍ਰੰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਨਿਰਪੱਖ ਮੱਧਸਥ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਉਹ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਗੋਤ੍ਰ, ਪ੍ਰਵਰ ਆਦਿ ਪੁੱਛੇ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ–ਦਾਦਾ–ਪਰਦਾਦਾ ਤੱਕ, ਮਾਤ੍ਰ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੀ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕਰੇ। ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਖਾ-ਆਗਮ ਅਤੇ ਮੂਲ ਵੰਸ਼ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ; ਇਸ ਨੂੰ ਬੜ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾ ਆਧਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੰਸ਼ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਿੰਦੂਰ-ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ (ਚਤੁਸ਼ਪਾਦ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਉਲੇਖ ਸਮੇਤ) ਸ਼ੁੱਧੀਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੱਧਸਥ ਔਪਚਾਰਿਕ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਮੁਦਾਇ ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਤਾਲੀ/ਤਾਡਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੰਚਮੁਖ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਨ ਸਮੇਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਮੂਲ ਵੰਸ਼-ਆਧਾਰਿਤ ਸ਼ੁੱਧੀ ਸਥਾਪਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰੋਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ; ਅਸ਼ੁੱਧ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਸ਼ਰਾਧ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਫਲ—ਇਸ ਕਠੋਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਕੁਲ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੈ।
Adhyaya 204
प्रेतश्राद्धकथनम् (Preta-Śrāddha: Discourse on Ancestral Rites for the Preta-State)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੋ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਗੁੰਮ (ਨਸ਼ਟਵੰਸ਼) ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਨਾਗਰ’ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਆਨਰਤ ਸ਼ੁੱਧੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਪੁਰਾਣਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਨਾਗਰ-ਧਰਮ/ਆਚਾਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਹੋਵੇ; ਜੇ ਆਚਰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਰੇ ਹੋਇਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ਕ੍ਰ–ਵਿਸ਼ਨੂ ਸੰਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਭੇਦ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ (ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਧਾਰਾ-ਤੀਰਥ’) ਵਿੱਚ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀਰਗਤੀ ਪਾਣ ਵਾਲੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ; ਪਰ ਜੋ ਪਿੱਠ ਦਿਖਾ ਕੇ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਮਾਰੇ ਗਏ ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਉਪਾਅ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਭਾਦ੍ਰਪਦ (ਨਭਾਸ੍ਯ) ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਕਨਿਆ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਿਆ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰ-ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 205
गयाश्राद्धफलमाहात्म्य (Glory of the Fruit of Gayā-Śrāddha) — within Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਵਾਰ ਨਾਲ ਡਿੱਗੇ ਹੋਣ—ਐਸੇ ਪਤਿਤ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਯਾ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਰਗੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਪਿੰਡ-ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਇੰਦਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਯਾ ਤਾਂ ਦੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਰ ਸਾਲ ਵਿਧੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਸਿੱਧੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੂਪਿਕਾ ਦੇ ਮੱਧ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਪੁੰਨ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਅਮਾਵਸਿਆ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ‘ਗਯਾ’ ਦਾ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਥਾਂ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸਮਵਾਇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਸ ਨਿਯਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਕਨਿਆ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਅਸ਼ਟਵੰਸ਼-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗਸਥ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉੱਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦੇ ਤਪਸਵੀ ਹਨ—ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਲਿਆਓ, ਸਾਮ-ਉਪਾਯ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਪੂਰਾ ਕਰੋ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਖ਼ੀਰਸਾਗਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ-ਆਧਾਰਿਤ ਗਯਾ-ਸਮ ਫਲ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 206
बालमण्डनतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Bālamaṇḍana Tīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅੰਦਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ–ਆਨਰਤ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਹਿਮਵਤ ‘ਤੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਚਾਮਤਕਾਰਪੁਰ ਦੀ ਗਯਾਕੂਪੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਹਿਚਕਦੇ ਹਨ—ਝਗੜਾਲੂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਦੋਸ਼, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਤਪ ਦਾ ਨਾਸ, ਅਤੇ ਰਾਜਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੈਰਾਗ੍ਯ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਾਰਨ ਵਿਵਾਦ ਉੱਠ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਗਯਾ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਅਸਾਧਾਰਣ ਫਲ ਵੀ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਗਏ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਇੰਦਰ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਉਦੇਸ਼ਿਤ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਉਧਾਰ-ਫਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਿਯਮ ਮੁੜ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ-ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੇਤਪਕਸ਼ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ) ਹੀ ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ-ਵਰਜਿਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵੈਧ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅੰਸੂਆਂ ਤੋਂ ਕੂਸ਼ਮਾਂਡਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ‘ਤੇ ਭਸਮ-ਰੇਖਾ ਲਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ, ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ, ਐਤਵਾਰ, ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਬਾਲਮੰਡਨ ਨੇੜੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ–ਪਿਤ੍ਰ ਤਰਪਣ ਦੇ ਲਾਭ, ਪੁਰੋਹਿਤ-ਸੇਵਾ ਤੇ ਦਾਨਧਰਮ, ਅਤੇ ਅਕ੍ਰਿਤਘਨਤਾ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਖ਼ਤਰੇ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 207
इन्द्रमहोत्सववर्णनम् (Indra Mahotsava—Institution and Ritual Logic)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਾਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਆਨਰਤ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਇੰਦਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਕਿਉਂ ਸੀਮਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਹੜੇ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਤਦ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਗੌਤਮ–ਅਹਲਿਆ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਇੰਦਰ ਦਾ ਅਪਰਾਧ, ਗੌਤਮ ਦਾ ਸ਼ਾਪ (ਵੀਰਯ-ਨਾਸ਼, ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਸਹਸ੍ਰ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਤੇ ਸ਼ਿਰੋਭੇਦ ਦਾ ਭਯ), ਅਹਲਿਆ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾ-ਰੂਪ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਹਟ ਜਾਣਾ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਾਜਤਵ ਦੇ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਜਗਤ ਵਿਅਾਕੁਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵਗਣ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੱਧਸਥਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ-ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਚਾਰੇ ਹੋਏ ਬਚਨ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਪ ਅੰਸ਼ਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਮੇਢੇ-ਸੰਬੰਧੀ ਅੰਗ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਖ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੇਤਰ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ‘ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪੂਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਗੌਤਮ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਭੌਮ ਇੰਦਰ-ਮਹੋਤਸਵ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਆਰੋਗਤਾ, ਅਕਾਲ-ਨਿਵਾਰਣ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਪਤਾ ਦਾ ਅਭਾਵ ਰਹੇਗਾ। ਨਿਯਮ ਇਹ ਵੀ—ਇੰਦਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਵ੍ਰਿਕਸ਼-ਜਨਿਤ ਯਾਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਫਲ ਨੈਤਿਕ ਸੁਧਾਰ ਤੇ ਕੁਝ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਠ/ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਵਰ੍ਹੇ ਭਰ ਰੋਗ-ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੋਸ਼-ਕਸ਼ਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 208
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गौतमेश्वराहिल्येश्वरशतानन्देश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya: The Glories of Gautameśvara, Ahilyeśvara, and Śatānandeśvara)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਪਰਤਦਾਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੌਤਮ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ, ਫਿਰ ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਵੱਲੋਂ ਮਾਤਾ ਅਹਲਿਆ ਦੀ ਹਾਲਤ ਲਈ ਕਰੁਣ ਬੇਨਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ–ਅਸ਼ੌਚ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਗੌਤਮ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਧਾਰਣ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਅਹਲਿਆ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਤਦ ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਪਰਮ ਤਿਆਗ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਗੌਤਮ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸੂਰਜਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅਵਤਾਰ ਲੈ ਕੇ ਰਾਵਣ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਅਹਲਿਆ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਰਾਮਾਵਤਾਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਬਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਜ्ञ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਸ਼ਿਲਾ ਬਣੀ ਅਹਲਿਆ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਵਾਉਣ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਗੌਤਮ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਗੌਤਮ ਕਈ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ, ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ, ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਹਲਿਆ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ ਦਰਸ਼ਨ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਨੇੜੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਵੀ ਆ ਕੇ ਨਾਲ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੌਤਮ ਆ ਕੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਤਪ ਨਾਲ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਲੰਮੇ ਤਪ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਭਕਤੀ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹਨ। ਗੌਤਮ ਵਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਮਹਾਪੁੰਨ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਵੀ ਪੁੰਨ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਵ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਯਜ्ञ, ਵ੍ਰਤ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਰਮਾਚਾਰ ਮੁੜ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰਹੇ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕੁਝ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਸ਼ਮਨ ਦਾ ਵਚਨ ਹੈ।
Adhyaya 209
शंखादित्य-शंखतीर्थोत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनम् (Origin Account of Śaṅkhatīrtha and Śaṅkheśvara/Āditya Worship)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦਾਂ ਦੀ ਪਰਤਦਾਰ ਰਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੰਖਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਆਨਰਤ ਨਾਮਕ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤੋਂ ਸ਼ੰਖਤੀਰਥ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਇੱਕ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਕੁਸ਼ਠ ਰੋਗ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਤਨ ਅਤੇ ਧਨ-ਹਾਨੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਰਾਜਾ ਨਾਰਦ ਦੇ ਕੋਲ ਸਲਾਹ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਉਸ ਦਾ ਕਰਮ-ਭੈ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੂਰਵਜਨਮ ਦਾ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਤਾਂ ਸੋਮਵੰਸ਼ ਦਾ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਦੋਸ਼ ਲੱਭਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਪਚਾਰਕ ਵਿਧੀ ਅਪਣਾਉਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਨਿਰਧਾਰਤ ਤੀਰਥ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸ਼ੰਖਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਮਾਧਵ (ਵੈਸ਼ਾਖ) ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ, ਐਤਵਾਰ, ਸੂਰਜੋਦਯ ਵੇਲੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੰਖੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਨ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਠ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਲਿਖਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਨਾਮ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਭਰਾ ਸੁੰਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਫਲ ਲੈਣ ਉੱਤੇ ਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਲਿਖਿਤ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਹਾਨੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਠੋਰ ਦੰਡ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਹ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਠਿਨ ਸਾਧਨਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਉਪਾਸਨਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਸੂਰਜ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਸ਼ੰਖ ਦੇ ਹੱਥ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ, ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇ, ਸਰੋਵਰ ‘ਸ਼ੰਖਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਵੇ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਠ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦਾ।
Adhyaya 210
ताम्बूलोत्पत्तिः तथा ताम्बूलमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Māhātmya of Tāmbūla)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖਤੀਰਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੁਨਰੁੱਥਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ; ਮਾਧਵ ਮਾਸ ਦੀ ਅਸ਼ਟਮੀ, ਐਤਵਾਰ, ਸੂਰਜੋਦਯ ਵੇਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ-ਉਪਾਸਨਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਰੋਗਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਤ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਤਾਂਬੂਲ (ਪਾਨ) ਸੇਵਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਅਣਉਚਿਤ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਘਟਦੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵੀ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ-ਮੰਥਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਾਹੀਂ ਨਾਗਵੱਲੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸੰਬੰਧੀ ਦਿਵ੍ਯ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ, ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਅ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਕਾਮਵ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਕਰਮ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਢਿਲਾਈ ਵਰਗੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਤੀਜੇ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਸੁਧਾਰਕ ਕਰਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ—ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਤਾਂਬੂਲ ਆਦਿ ਸਮੱਗਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਨਿਵੇਦਨਾ ਕਰਕੇ ਦਾਨ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਭੋਗ, ਨੈਤਿਕ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 211
Śaṅkhatīrtha-māhātmya (Glory of Śaṅkhatīrtha)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਸੰਵਾਦ ਵਜੋਂ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ—ਦਾਰਿਦ੍ਰਤਾ, ਕੋੜ੍ਹ (ਕੁਸ਼ਠ) ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਾਰ—ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪਤਨ ਧਰਮ-ਭੰਗ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ: ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਨਾ, ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾ ਦੇਣਾ, ਅਰਜ਼ੀਦਾਰਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੇ ਦਾਨ-ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ/ਹੁਕਮਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ ਜਾਂ ਹਟਾ ਦੇਣਾ। ਇਸ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਪਾਅ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਖਤੀਰਥ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ੰਖਾਦਿਤ੍ਯ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਦਾਨਪੱਤਰ/ਗ੍ਰਾਂਟ (ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਗਿਣਤੀ ਸਮੇਤ) ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਜੋ ਰੋਕਿਆ ਸੀ ਉਹ ਵਾਪਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਵੈਰੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਪੁਰਾਣਕ ਨੀਤੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਦਰ, ਪ੍ਰਤਿਪੂਰਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਪਾਲਣ ਨਾਲ ਦੇਹ ਤੇ ਰਾਜ ਦੋਵੇਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 212
रत्नादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (Ratnāditya Māhātmya — The Glory of Ratnāditya)
ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਤ ਜੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੁਤ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਮਹਾਨਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਬਣਾਏ ਕੁੰਡ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਰੂਪ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਥਾਂ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਐਤਵਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੋੜ੍ਹ (ਕੁਸ਼ਠ) ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਮੈਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੱਛਮ-ਉੱਤਰਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਧਨਵੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਾਪੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਾਸਕਰ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਰੋਗ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਰਾਹਤ ਮਿਲੇਗੀ। ਫਿਰ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿੱਚ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਤਨਾਖ਼ਸ਼, ਜੋ ਅਸਾਧ ਕੋੜ੍ਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਇੱਕ ਕਾਰਪਟਿਕ ਭਿਖਾਰੀ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਤੇ ਆ ਕੇ ਵਿਧੀਵਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਨਿਰੋਗ ਹੋ ਕੇ ‘ਰਤਨਾਦਿਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬੁੱਢਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਗਵਾਲਾ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦਿਆਂ ਅਣਜਾਣੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੋੜ੍ਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਤ ਪੂਜਾ-ਜਪ ਕਰਕੇ ਵਿਰਲਾ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਗਾਇਤਰੀ-ਜਪ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਆਰੋਗਤਾ, ਇੱਛਿਤ ਫਲ, ਅਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਲਈ ਮੁਕਤੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਗੋਦਾਨ ਆਦਿ ਦਾਨ ਨੂੰ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 213
Kuharavāsi-Sāmbāditya-prabhāva-varṇana (Glory of Sūrya at Kuharavāsa and the Sāmba Narrative)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਸੂਰਜ-ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪੂਰਵ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਕੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੋੜ੍ਹ (ਕੁਸ਼ਠ) ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸਪਤਮੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਪੁੰਨ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫਲ ਲੈ ਕੇ 108 ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾਂ ਕਰਨੀਅਾਂ। ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਰੋਗ-ਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਧਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਉਸ ਥਾਂ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ “ਕੁਹਰਵਾਸ” ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਚਮਤਕਾਰ ਸਥਿਰ ਤੀਰਥ-ਪਛਾਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗੇ ਕਥਾ ਵਿਸ਼ਣੂ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਂਬ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭੁੱਲੀ ਪਛਾਣ ਕਾਰਨ ਧਰਮ-ਵਿਰੁੱਧ ਲੱਜਾਜਨਕ ਘਟਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਂਬ ਧਰਮਕ ਨਿਰਣੇ ਲਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ “ਟਿੰਗਿਨੀ” ਨਾਮਕ ਕਠੋਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਖੱਡਾ, ਗੋਮਯ-ਚੂਰਨ, ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਦਹਨ, ਅਚਲ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਦਾ ਧਿਆਨ—ਜੋ ਮਹਾਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਂਬ ਪਿਤਾ ਅੱਗੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਰਾਦੇ/ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਘਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਤੀਰਥ-ਉਪਾਏ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਮਾਧਵ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰਤੰਡ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਉਹੀ 108 ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ-ਵਿਧੀ। ਸਾਂਬ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਕੇ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਹਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੋੜ੍ਹ-ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ/ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰੀਯ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਤਿ ਸ਼ੁਭ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 214
गणपतिपूजाविधिमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Method of Gaṇapati Worship)
ਅਧਿਆਇ 214 ਵਿੱਚ ਵਿਨਾਇਕ/ਗਣਨਾਥ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਵਿਘਨ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਉਪਾਅ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਗਣਨਾਥ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਕਾਲ-ਨਿਯਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਲ ਭਰ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਉਹ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ (ਦੇਵੀ ਗੌਰੀ ਦੇ ਦੇਹ-ਮਲ ਤੋਂ), ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ-ਚਿੰਨ੍ਹ (ਗਜਮੁਖ, ਚਾਰ ਭੁਜਾਂ, ਮੂਸ਼ਕ ਵਾਹਨ, ਕੁਠਾਰ, ਮੋਦਕ) ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਗਣਪਤੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਉਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਤਾਸ਼ਵ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਭਰ ਵਿਘਨ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵ੍ਰਤ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੰਦਿਨੀ ਕਾਮਧੇਨੂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ-ਵਸਿਸ਼ਠ ਵਿਵਾਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਕੈਲਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਵਿਨਾਇਕ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸੂਕਤ-ਮੰਤਰਾਂ (ਜੀਵ-ਸੂਕਤ ਭਾਵ) ਰਾਹੀਂ ਗਣੇਸ਼-ਤੱਤਵ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਕ੍ਰਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਲੰਬੋਦਰ, ਗਣਵਿਭੂ, ਕੁਠਾਰਧਾਰੀ, ਮੋਦਕਭਕਸ਼, ਏਕਦੰਤ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ, ਮੋਦਕ ਨੈਵੇਦਯ, ਅਰਘ੍ਯ, ਅਤੇ ਕੰਜੂਸੀ ਛੱਡ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ। ਦੇਵੀ ਫਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨ/ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਕਾਰਜ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ, ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਧਨ, ਜਿੱਤ, ਦੁਖੀ ਨੂੰ ਭਾਗ੍ਯ-ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਘਨ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 215
श्राद्धावश्यकताकारणवर्णनम् (Necessity and Rationale of Śrāddha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਲਪ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲੋੜ ਤੇ ਕਾਰਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਢੁੱਕਵਾਂ ਸਮਾਂ ਕਿਹੜਾ, ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੌਣ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਅੰਨ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਉਚਿਤ ਹਨ। ਸੂਤ ਪੁਰਾਣਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸਰਯੂ-ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਰੋਹਿਤਾਸ਼ਵ ਉਸ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧਰਮ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪਰਖਣ ਲਈ ਵੇਦ, ਵਿਦਿਆ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ “ਸਫਲਤਾ” ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰਜ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵੇਦ ਸਫਲ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਸਦੁਪਯੋਗ ਨਾਲ ਧਨ ਸਫਲ ਆਦਿ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਵੱਲੋਂ ਆਨਰਤ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਰਸ਼/ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਦਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਨਿਵਾਰ੍ਯ ਹੈ। ਪਿਤਰ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੱਕ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਅਰਪਣ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਪੇਖਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਵਜ੍ਹਾ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਜੀਵ ਕਰਮਫਲ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਗਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ; ਆਸਰਾ ਟੁੱਟੇ ਤਾਂ ਪਤਨ ਦਾ ਡਰ। ਜੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਸ਼ਵੱਥ ਦਾ ਰੁੱਖ ਲਗਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਵੰਸ਼-ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਬਦਲਵਾਂ ਉਪਾਅ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਨਿਯਮਿਤ ਅੰਨ ਅਤੇ ਉਦਕ ਅਰਪਣ, ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ; ਲਾਪਰਵਾਹੀ ‘ਪਿਤ੍ਰ-ਦ੍ਰੋਹ’ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਤਰਪਣ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਕੇ ਤ੍ਰਿਵਰਗ (ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ) ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 216
श्राद्धोत्पत्तिवर्णन (Origin and Authorization of Śrāddha Rites)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਮਾਵੱਸਿਆ (ਇੰਦੂ-ਖ਼ਯ) ਨੂੰ ਕੀਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਮਾਣਿਕਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਧਾਰਮਿਕ-ਵਿਧਾਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਨਰਤ ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰਕਰਮਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਸਮਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਮਨਵੰਤਰ/ਯੁਗ-ਸੰਧੀਆਂ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ, ਗ੍ਰਹਿਣ ਆਦਿ ਪੁੰਨਕਾਲ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਿਲਣ ਜਾਂ ਉਚਿਤ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ ਤੇ ਪਰਵਣ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਦੀ ਕੌਸਮਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਚੰਦਰਮਾ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੀਤਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ‘ਅਕ੍ਸ਼ਯ’ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਵਰਗ (ਅਗ੍ਨਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਤ, ਬਰ੍ਹਿਸਦ, ਆਜ੍ਯਪ, ਸੋਮਪ ਆਦਿ), ਨੰਦੀਮੁਖ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਅਤੇ ਦੇਵ–ਪਿਤ੍ਰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਥਾ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਵ੍ਯ ਅਰਪਣ ਨਾ ਕਰਨ ਤੇ ਸਵਰਗਸਥ ਪਿਤ੍ਰ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦਰ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯੁਗਧਰਮ ਦੇ ਹ੍ਰਾਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਪਾਅ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—(1) ਤਿੰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ (ਪਿਤ੍ਰ, ਪਿਤਾਮਹ, ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ) ਦੇ ਨਾਮ ਅਰਪਣ, (2) ਮੁੜ-ਮੁੜ ਉਪਚਾਰ ਵਜੋਂ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, (3) ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਵਿਕਲਪ, ਅਤੇ (4) ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਗਯਾਸ਼ਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਜੋ ਕਠਿਨ ਦੁਰਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁਕਤੀ-ਲਾਭ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹੋਤਪੱਤੀ’ ਦਾ ਇਹ ਵਰਣਨ ਸੁਣਨ/ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੁੱਖ ਜ਼ੋਰ ਸ਼ੁੱਧ ਸੰਕਲਪ, ਠੀਕ ਪਿਤ੍ਰ-ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਨੈਤਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਉੱਤੇ ਹੈ।
Adhyaya 217
श्राद्धकल्पे श्राद्धार्हपदार्थब्राह्मणकालनिर्णय-वर्णनम् (Śrāddha-kalpa: Eligibility of recipients, proper materials, and timing)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਆਨਰਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਧੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਰਮ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਅਧਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—(1) ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਧਨ ਧਰਮਸੰਗਤ ਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਹੋਵੇ, (2) ਬੁਲਾਏ ਗਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ—ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਾਰ੍ਹ (ਯੋਗ) ਅਤੇ ਅਨਾਰ੍ਹ (ਅਯੋਗ) ਦਾ ਭੇਦ ਅਤੇ ਅਯੋਗਤਾ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਕਾਰਨ, (3) ਤਿਥੀ ਅਤੇ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ/ਵਿਸ਼ੁਵ/ਅਯਨ ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਲ-ਨਿਰਣਯ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਿਮੰਤਰਣ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਵਾਹਨ, ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ, ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਆਸਨ-ਵਿਵਸਥਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ‘ਵਿਆਰਥ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਸ਼ੁੱਧ ਭੋਜਨ-ਅਵਸਥਾ, ਅਣਉਚਿਤ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੀ ਘਾਟ, ਸ਼ੋਰ-ਗੁਲ ਤੇ ਝਗੜਾ, ਜਾਂ ਗਲਤ ਸਮਾਂ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਨਵਾਦੀ ਅਤੇ ਯੁਗਾਦੀ ਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਠੀਕ ਵੇਲੇ ਤਿਲ-ਜਲ ਦਾ ਅਰਪਣ ਵੀ ਚਿਰਸਥਾਈ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 218
Śrāddha-niyama-varṇana (Rules and Ethical Guidelines for Śrāddha)
ਅਧਿਆਇ ੨੧੮ ਵਿੱਚ ਭਰ੍ਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਰਮ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਨਿਯਮ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਆਮ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਨਿਯਮ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਖਾ/ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਸ੍ਵਦੇਸ਼–ਵਰਣ–ਜਾਤੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਮੂਲ ‘ਸ਼੍ਰੱਧਾ’ ਹੈ—ਸੱਚੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੌਰਾਨ ਅਣਜਾਣੇ ਬਣੇ ਉਪ-ਫਲ ਵੀ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਜਲ, ਡਿੱਗੇ ਅੰਨਕਣ, ਸੁਗੰਧ, ਆਚਮਨ ਦਾ ਬਚਿਆ ਜਲ, ਅਤੇ ਦਰਭਾ ਦੀ ਛਿਟ—ਸੰਕਲਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿਤ੍ਰ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪ੍ਰੇਤ ਅਵਸਥਾ ਜਾਂ ਤਿਰਯਕ ਆਦਿ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਪੋਸ਼ਣ ਵਜੋਂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ: ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨੂੰ ਬਾਂਝ ਵਰਖਾ ਜਾਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਵਰਗਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਦਾਨ-ਪ੍ਰਤਿਦਾਨ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਅੰਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇਣ ਜਾਂ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਮਨਾਹੀਆਂ—ਸਵਾਧਿਆਇ ਤੋਂ ਵਿਰਤੀ, ਦੂਜੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਚਾਵ, ਅਤੇ ਕਾਮ-ਸੰਯਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਾਲ ਫਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਨਿਧਾਰਿਤ ਲਾਭ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਲਤ ਨਿਯੋਤਾ ਕਬੂਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਦਾ ਅਤਿ-ਭੋਜਨ ਵੀ ਨਿੰਦਣਯ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਯਜਮਾਨ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰ ਦੋਵੇਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਤਾਂ ਹੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 219
काम्यश्राद्धवर्णनम् (Kāmya-Śrāddha: Day-wise Results and Exceptions)
ਅਧਿਆਇ 219 ਵਿੱਚ ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਾਮ੍ਯ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਤਾਤ੍ਤਵਿਕ ਅਤੇ ਵਿਧੀਬੱਧ ਵਰਣਨ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਤ-ਪੱਖ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ) ਦੀਆਂ ਤਿਥੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ—ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਵਿਆਹ ਦੀ ਸਿੱਧੀ, ਘੋੜੇ-ਗਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਖੇਤੀ ਤੇ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ, ਆਰੋਗਤਾ, ਰਾਜਾਨੁਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਸਰਵਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ। ਫਿਰ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਤਾਨ-ਕਾਮੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਨੁਚਿਤ ਦੱਸ ਕੇ ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਪਰ ਮਘਾ–ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ-ਘਿਉ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪਾਇਸ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਚਾਰ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਸਤ੍ਰ, ਵਿਸ਼, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਸੱਪ/ਪਸ਼ੂ ਹਮਲਾ ਜਾਂ ਫਾਂਸੀ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਏਕੋਦਿਸ਼ਟ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਮਾਵਸਿਆ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨੂੰ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਮ੍ਯ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ/ਜਾਣਕਾਰੀ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ।
Adhyaya 220
गजच्छायामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the “Elephant-Shadow” Tithi and Śrāddha Protocols)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਿਰਧਾਰਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲਾਂ ਬਾਰੇ ਤਕਨੀਕੀ-ਧਾਰਮਿਕ ਚਰਚਾ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਨਰਤ ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੰਸ਼-ਕਸ਼ਯ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ‘ਗਜਛਾਇਆ’ ਨਾਮਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਲ-ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਚੰਦਰ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੀ ਖਾਸ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ-ਸੰਨਿਹਿਤ ਯੋਗ ਆਦਿ ਵਿੱਚ—ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ‘ਅਕਸ਼ਯ’ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਥਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ ਯੁਗ ਦੇ ਪਾਂਚਾਲ ਰਾਜਾ ਸੀਤਾਸ਼ਵ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸ ਦੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ-ਦੁੱਧ, ਕਾਲਸ਼ਾਕ ਅਤੇ ਖਡਗ-ਮਾਸ ਆਦਿ ਦੇਖ ਕੇ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਆਪਣਾ ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਅਗ્નਿਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਗਜਛਾਇਆ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਨਿਯਮ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਸਧਾਰਣ ਭੇਟ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਜਨਮ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਏ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਸੀਮਾ-ਨਿਯਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਸ ਦਿਨ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋਖਿਮ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੰਸ਼-ਕਸ਼ਯ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਜਛਾਇਆ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੀ ਰੀਤ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 221
Śrāddha-kalpa: Sṛṣṭyutpatti-kālika-brahmotsṛṣṭa-śrāddhārha-vastu-parigaṇana (Ritual Materials Authorized for Śrāddha by Cosmogonic Precedent)
ਅਧਿਆਇ 221 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਵਿਕਲਪ’ ਅਰਪਣਾਂ ਬਾਰੇ ਤਾਤ্তਵਿਕ ਚਰਚਾ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਤਿਥੀ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਵੀ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਛੇਦ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਰਪਣ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਘੀ-ਮਧੁ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪਾਯਸ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਸ (ਖਡਗ, ਵਾਧ੍ਰਿਣਸ ਆਦਿ) ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਨਾ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ ਉੱਤਮ ਖੀਰ-ਅੰਨ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਿਲ-ਦਰਭਾ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਜਲ ਵੀ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਆਨਰਤ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਿਤ ਮਾਸ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਯੋਗ ਹੈ। ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਕੁਝ ਜੀਵ/ਪਦਾਰਥ ‘ਬਲੀ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼’ ਅਰਪਣ ਵਜੋਂ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ; ਇਸ ਲਈ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਨਿਯਮਬੱਧ ਸੀਮਿਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾਤਾ ਨੂੰ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਰੋਹਿਤਾਸ਼ਵ ਦੇ ਅਣਉਪਲਬਧਤਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਅਤੇ ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਅਨੁਮਤ ਮਾਸਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੂਚੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੀ ਮਿਆਦ, ਅਤੇ ਤਿਲ, ਮਧੁ, ਕਾਲਸ਼ਾਕ, ਦਰਭਾ, ਘੀ, ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਆਦਿ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਾਰ੍ਹ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਦੌਹਿਤ੍ਰ ਸਮੇਤ ਯੋਗ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਪਾਠ/ਉਪਦੇਸ਼ ‘ਅਕਸ਼ਯ’ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਿਤ੍ਰ-ਗੁਹ੍ਯ ਰਹੱਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 222
चतुर्दशी-शस्त्रहत-श्राद्धनिर्णयवर्णनम् (Decision Narrative on the Caturdaśī Śrāddha for Violent/Untimely Deaths)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਰੇ, ਹਾਦਸੇ, ਆਫ਼ਤ, ਵਿਸ਼, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ, ਫਾਂਸੀ ਆਦਿ ਅਪਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਨਾਲ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਿਉਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ-ਤਾਤ্তਵਿਕ ਨਿਰਣਯ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਨਰਤ ਰਾਜਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਹੀ ਕਿਉਂ, ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਿਉਂ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਣ ਕਰਮ ਕਿਉਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਬ੍ਰਿਹਤਕਲਪ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਵਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਕਨਿਆ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਪ੍ਰੇਤਕਾਲ ਦੇ ਇਕੋ ਦਿਨ ਕੀਤੇ ਪਿੰਡ-ਉਦਕ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ, ਭੂਤ, ਰਾਖਸ਼ਸ ਆਦਿ ਵਰਗ ਸਾਲ ਭਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿਣ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਅਰਪਣ ਨਿਸਚਿਤ ਤ੍ਰਿਪਤੀਦਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ, ਯੁੱਧ-ਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਮੌਤ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ। ਫਿਰ ਸਿਧਾਂਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਜਾਂ ਰਣ-ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਡਰ, ਪਛਤਾਵਾ, ਭ੍ਰਮ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਖਲਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਬਹਾਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਨ ਨਿਯਤ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ ਪਾਰਵਣ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਚ ਪਿਤਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗ੍ਰਹਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਗਲਤ ਅਰਪਣ ਵਰ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਅਮਾਨਵੀ ਸੱਤਾਵਾਂ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਯੋਗ ਸਥਾਨਕ/ਜਾਤੀਕ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ (ਨਾਗਰ ਦਾ ਨਾਗਰ ਦੁਆਰਾ) ਹੀ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਿਸਫਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 223
श्राद्धार्हानर्हब्राह्मणादिवर्णनम् / Classification of Eligible and Ineligible Agents for Śrāddha
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਰਮ ਲਈ ਕੌਣ ਯੋਗ ਹੈ ਤੇ ਕੌਣ ਅਯੋਗ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਦੀ ਸੁਖਮ ਧਰਮ-ਆਚਾਰਕ ਚਰਚਾ ਹੈ। ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ्ञ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਾਰ੍ਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ/ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਹੋਵੇ; ਦਰਸ਼ ਆਦਿ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਣ-ਵਿਧਾਨ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪਾਲਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਦਾ ਉਲਟ ਕਰਨ ਨਾਲ ਫਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਾਰਜਾਤ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਿਧ ਜਨਮ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਨਰਤ ਮਨੂ ਦੇ ‘ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ’ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ੰਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰਹੀਨ ਲਈ ਵੀ ਕੁਝ ਪੁੱਤਰ-ਰੂਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ्ञ ਯੁਗ-ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਪੂਰਵ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਆਚਾਰ-ਖ਼ਸਾਰਾ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਪਤਨ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ; ਇਸ ਲਈ ਨਿਯਮ ਹੋਰ ਕਠੋਰ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਵਰਣ-ਸੰਕਰ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਿਧ ਸੰਯੋਗਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਯੋਗ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਸਤਪੁੱਤਰ’ ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁੰਨਾਮ ਨਰਕ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਵਰਗ ਪਤਨਕਾਰਕ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਜਾਰਜਾਤ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 224
श्राद्धविधिवर्णनम् (Śrāddha-vidhi-varṇanam) — Procedural Account of the Śrāddha Rite
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਰਮ ਦੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਆਧਾਰਿਤ, ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਵਿਧੀ ਪਿਤ੍ਰ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇ। ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਣਾ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ, ਫੁੱਲ-ਅਕਸ਼ਤ-ਚੰਦਨ ਸਮੇਤ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ, ਅਤੇ ਦਰਭਾ ਤੇ ਤਿਲ ਦਾ ਠੀਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਸਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਅਪਸਵ੍ਯ ਦਾ ਭੇਦ, ਨਾਂਦੀਮੁਖ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ, ਆਸਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਯਮ (ਮਾਤ੍ਰ-ਪੱਖ ਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ) ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਆਵਾਹਨ ਵਿੱਚ ਵਿਭਕਤੀ ਆਦਿ ਵਿਆਕਰਣ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਸੋਮ ਲਈ ਯਥਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਹੋਮ, ਨਮਕ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਜਾਂ ਸਿੱਧੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਦੇਣਾ ਵਰਗੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋਣ ਦਾ ਨਿਯਮ, ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਰੀਤ ਅਤੇ ਆਗਿਆ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ, ਵੇਦੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਵੰਡ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਨਿਸ਼ੇਧ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਿਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਂ ਉਲਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਰਮ ਫਲਹੀਨ—ਇਸ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 225
सपिण्डीकरणविधिवर्णनम् (Description of the Sapīṇḍīkaraṇa Procedure)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਨਰਤ, ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਾਰਵਣ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਮਾਡਲ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮ੍ਰਿਤਕ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਮੌਤ-ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਅਸਥੀ-ਸੰਚਯਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਕਰਮ, ਮੌਤ-ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਹੋਇਆ ਉੱਥੇ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ, ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਸੰਚਯਨ-ਸਥਾਨ ‘ਤੇ। ਫਿਰ ਦਿਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨੌਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਾਂ (1ਵਾਂ, 2ਰਾ, 5ਵਾਂ, 7ਵਾਂ, 9ਵਾਂ, 10ਵਾਂ ਆਦਿ ਦਿਨ) ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ, ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਵਿੱਚ ਲਘੁ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਦੇਵ-ਭਾਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਇਕੋ ਅਰਘ੍ਯ, ਇਕੋ ਪਵਿਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਆਵਾਹਨ ਦਾ ਤਿਆਗ। ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕਰਣਕ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ—‘ਪਿਤ੍ਰ/ਪਿਤਾ’ ਸ਼ਬਦ, ਗੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਰੂਪ (ਸ਼ਰਮਨ) ਦੀ ਠੀਕ ਵਿਭਕਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਿਸ਼ਫਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਪਿੰਡੀਕਰਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਪਰ ਕੁਝ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ। ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਨਿਯਤ ਅਰਪਣ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਪਿਤ੍ਰ-ਪਾਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪਿਤ੍ਰ-ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਥਾ ਗ੍ਰਾਹਕ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਸਪਿੰਡੀਕਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਮਨਾਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਪਿੰਡੀਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰੇਤ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇਣਾ ਮਹਾਦੋਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ‘ਤੇ ਵੀ ਜੇ ਪਿਤਾਮਹ ਜੀਵਿਤ ਹੋਣ ਤਾਂ ਨਾਮ-ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਪਿਤਾਮਹ ਦੀ ਤਿਥੀ ‘ਤੇ ਪਾਰਵਣ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਅਤੇ ਸਪਿੰਡਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਤੱਕ ਕੁਝ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 226
तत्तद्दुरितप्राप्यैकविंशतिनरकयातनातन्निवारणोपायवर्णनम् (Chapter 226: On the Twenty-One Hells, Their Karmic Causes, and Remedial Means)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਸਪਿੰਡੀਕਰਣ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦਾ ਪਿਤ੍ਰ-ਸੰਬੰਧ (ਸਪਿੰਡਤਾ) ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਲੋਕ-ਗਤੀ ਅਣਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ; ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਐਸੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵੰਸ਼-ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਲ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ/ਵਿਕਲਪਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਦਿ ਕਰਮ ਲੁੱਠ ਜਾਣ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਕਾਲ ਜਾਂ ਅਸਧਾਰਣ ਮੌਤ ਵਿੱਚ, ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਤ-ਨਿਵਾਰਕ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ‘ਨਾਰਾਇਣ-ਬਲੀ’ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਧਰਮ, ਪਾਪ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਗਤੀਆਂ—ਸਵਰਗ, ਨਰਕ, ਮੋਖ਼ਸ਼—ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ-ਭੀਸ਼ਮ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਮਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਵਿਵਸਥਾ, ਚਿਤ੍ਰ-ਵਿਚਿਤ੍ਰ ਨਾਮਕ ਲੇਖਕ, ਰੌਦ੍ਰ ਅਤੇ ਸੌਮ੍ਯ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯਮਦੂਤ, ਯਮਮਾਰਗ ਅਤੇ ਵੈਤਰਨੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਕੀ ਨਰਕਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਕਾਰਣਾਂ ਸਮੇਤ ਦੱਸ ਕੇ, ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਮਹੀਨਾਵਾਰ/ਬਹੁ-ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਦਾਨਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 227
नरकयातनानिरसनोपायवर्णनम् (Means for the Mitigation of Naraka-Sufferings)
ਨਰਕਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਡਰ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਪਾਪੀ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਵਰਤ, ਨਿਯਮ, ਹੋਮ ਜਾਂ ਤੀਰਥ-ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਭੀਸ਼ਮ ਨਰਕ-ਸ਼ਮਨ ਦੇ ਉਪਾਅ ਵਿਧੀਸਹਿਤ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਦੀ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਦੀ; ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸ਼ਰਾਧ ਉਸ ਨੂੰ ਨਰਕ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਉੱਚੀ ਗਤੀ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਦਾਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ—ਪਾਪ-ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਧਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਰਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਧਾਰਾ-ਤੀਰਥ ਆਦਿ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਨੈਮਿਸ਼, ਨਾਗਰਪੁਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਰਗੇ ਮਹਾਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਤਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਨਾਰਦਨ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ਨ (ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ) ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੰਯਮਿਤ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਰਕ-ਭੈ ਨਾਸਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਰੀਬ, ਅੰਨ੍ਹੇ, ਨਿਰਧਨ ਅਤੇ ਥੱਕੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਅੰਨਦਾਨ ਕਰਨਾ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਲ-ਧੇਨੂ, ਤਿਲ-ਧੇਨੂ ਦਾਨ ਸੂਰਜ-ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੋਮਨਾਥ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਸਨਾਨ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿਣ-ਵਰਤ, ਕਾਰਤਿਕਾ/ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਸ਼ਕਰ—ਇਹ ਸਭ ਨਰਕ-ਨਿਵਾਰਕ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਮ-ਕਾਰਣਤਾ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਨਰਕ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 228
जलशाय्युपाख्याने ब्रह्मदत्तवरप्रदानोद्धतान्धकासुरकृतशंकराज्ञावमाननवर्णनम् (Jalāśāyī Episode: The Boon to Brahmadatta and Andhaka’s Disregard of Śaṅkara’s Command)
ਅਧਿਆਇ ੨੨੮ ਦੋ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਤ ਬਿਲਦ੍ਵਾਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਉੱਥੇ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਲਸ਼ਾਯੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਦੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬਹੁਤੀਆਂ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਯਗਾਂ ਵਰਗਾ ਫਲ, ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਘੋਰ ਅਧਰਮੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਉੱਤੇ ਕਿ ਖੀਰਸਾਗਰਸ਼ਾਯੀ ਪ੍ਰਭੂ ਬਿਲਦ੍ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਸੂਤ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁਲਭ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਾਰਣਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਦਾ ਉਲੇਖ; ਅੰਧਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਵਰ ਪਾ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਛੀਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੰਕਰ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਦੂਤ ਬਣਾ ਕੇ ਅੰਧਕ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਛੱਡ ਕੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਧਕ ਉਸ ਆਗਿਆ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾ ਕੇ ਅਵਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਦੰਡ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸਥਾਪਨਾ ਵੱਲ ਕਥਾ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 229
भृंगीरिट्युत्पत्तिवर्णनम् | Origin Narrative of Bhṛṅgīriṭi
ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਤਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਇੰਦਰ-ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ, ਅਮਰਾਵਤੀ ਵੱਲ ਚਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਵ੍ਯ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅੰਧਕ ਵੀ ਚਤੁਰੰਗੀ ਸੈਨਾ ਲੈ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਵਿੱਧਿਆ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਅੰਧਕ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਬਹੁਤ ਕਾਲ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਅੰਧਕ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਉੱਤੇ ਟੰਗ ਕੇ ਉੱਪਰ ਲਟਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਬਲ ਘਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਉਹ ਹਿੰਸਾ ਛੱਡ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ-ਨਾਮ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਮਾਤਰ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੀਵਨ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਬੰਜਰ ਹੈ। ਅੰਧਕ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੈਵ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸਥਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ‘ਭ੍ਰਿੰਗੀਰਿਟਿ’ ਨਵਾਂ ਨਾਮ ਦੇ ਕੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਅੰਤ ਆਤਮ-ਪਛਾਣ, ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਰਾਹੀਂ ਪੁਨਰ-ਸਮਾਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 230
वृकेन्द्रराज्यलम्भनवर्णनम् (Account of Vṛka’s Acquisition of Indra’s Sovereignty)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅੰਧਕ-ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵ੍ਰਕ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਅਸੁਰ-ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ-ਪ੍ਰਦ ਸਥਾਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਧਕ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਜਲਾਹਾਰ, ਫਿਰ ਵਾਯੁਹਾਰ—ਅਤਿ ਦੇਹ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਕਮਲਸੰਭਵ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੀਰਘ ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਗਰ ਤਪ ਤੋਂ ਹਟਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵ੍ਰਕ ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਹ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਰ-ਬਲ ਨਾਲ ਸਮਰੱਥ ਵ੍ਰਕ ਰੈਵਤਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵ੍ਰਕ ਦੀ ਅਵਧਤਾ ਜਾਣ ਕੇ ਇੰਦਰ ਅਮਰਾਵਤੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵ੍ਰਕ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦਰਾਸਨ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਤੋਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯ-ਵਸੁ-ਰੁਦ੍ਰ-ਮਰੁਤਾਂ ਦੇ ਪਦਾਂ ਉੱਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਰਦਾਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਖ਼ਤਰੇ, ਤਪ-ਜਨਿਤ ਸੱਤਾ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਦੋਧਾਰਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਨਾਜ਼ੁਕਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 231
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्यानम् — Ekādaśī-vrata Māhātmya (Hāṭakeśvara-kṣetra and the Jalāśayī Narrative)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ ਵ੍ਰਕ ਦੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਹੇਠ ਯਜ੍ਞ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਜਪ ਵਰਗੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਆਏ ਸੰਕਟ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਮਾਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਏਜੰਟ ਭੇਜਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਾਸਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਾਂਕ੍ਰਿਤੀ ਮੁਨੀ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਭੁਜ ਵੈਸ਼ਣਵ ਮੂਰਤੀ ਅੱਗੇ ਲੁਕ ਕੇ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਤੇਜ ਕਾਰਨ ਦੈਤ ਉਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ। ਵ੍ਰਕ ਖੁਦ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵਿਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਮੁਨੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਠਹਿਰਾਵ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵ੍ਰਕ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਂਕ੍ਰਿਤੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਹਾਨੀ ਦਾ ਡਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਮੇਂ-ਬੱਧ ਸਮਝੌਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਬਰਸਾਤੀ ਰੁੱਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਨਿਯਤ ਅੰਤਰਾਲ ਮਗਰੋਂ ਵ੍ਰਕ ਨੂੰ ਮੁੜ ਚਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੇ ਵਿਸਥਾਪਨ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਲਈ ‘ਅਸ਼ੂਨ੍ਯਸ਼ਯਨ’ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਵਿਸ਼ਣੂ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਕ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਕੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਚਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਰਾਜ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਯਨ-ਕਾਲ ਦੇ ਆਚਾਰ-ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸ਼ਯਨ-ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਤੇ ਬੋਧਨ-ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 232
चातुर्मास्यव्रतनियमवर्णनम् (Cāturmāsya Vrata and Niyama Regulations)
ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਸ਼ੰਖ–ਚਕ੍ਰ–ਗਦਾ ਧਾਰੀ, ਗਰੁੜਧਵਜ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਯਨ’ (ਪ੍ਰਸੁਪਤ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਸੂਤ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹਰ ਨਿਯਮ ਅਨੰਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਚਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਆਹਾਰ-ਨਿਯਮ (ਏਕਭਕਤ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ, ਬਦਲ-ਬਦਲ ਕੇ ਉਪਵਾਸ, ਸ਼ਸ਼ਠਾਨ-ਕਾਲ ਭੋਜਨ, ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰ ਉਪਵਾਸ) ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ-ਸੰਯਮ (ਸਾਂਝ-ਸਵੇਰ ਨਿਯਮ, ਅਯਾਚਿਤ ਜੀਵਨ, ਤੇਲ/ਘੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਤਿਆਗ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਤੇਲ-ਰਹਿਤ ਸਨਾਨ, ਸ਼ਹਿਦ-ਮਾਸ ਵਰਜਨ)। ਮਹੀਨਾ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਿਆਗ—ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕ, ਭਾਦਰਪਦ ਵਿੱਚ ਦਹੀਂ, ਆਸ਼ਵਿਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ, ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਤਿਆਗ; ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਂਸੇ ਦੇ ਬਰਤਨ ਟਾਲਣੇ, ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਸ, ਹਜਾਮਤ/ਛੌਰਕਰਮ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਮੈਥੁਨ ਦਾ ਵਰਜਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਕਤੀਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਲ-ਅਕਸ਼ਤ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ਣਵ ਮੰਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੋਮ, ਪੌਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਜਪ, ਮੌਨ ਨਾਲ ਮਿਤ ਕਦਮਾਂ/ਮਿਤ ਮੁੱਠੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਸਵਾਧਿਆਇ, ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਗੀਤ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਲਾਸ਼ਯੀ ਦੇਵਾਲੇ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ-ਕਲਸ਼ ਉੱਤੇ ਦੀਪਦਾਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੀਰਥਕਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰਵ ਨਿਯਮ-ਫਲਾਂ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਹਿੱਸਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਮ ਪਾਲਣ, ਸਮਾਪਤੀ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਗੁਜ਼ਾਰਨਾ ਨਿਸ਼ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ/ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਚਾਤੁਰਮਾਸੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 233
चातुर्मास्यमाहात्म्ये गंगोदकस्नानफलमाहात्म्यवर्णनम् (Cāturmāsya Māhātmya: The Merit of Bathing with Gaṅgā-Water)
ਅਧਿਆਇ ੨੩੩ ਵਿੱਚ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵਰਤ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਕਈ ਪੱਧਰਾਂ ‘ਤੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ–ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਤಃਕਾਲ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਆਚਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਖ਼ਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਘਟੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਮੁੜ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਲ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ—ਨਦੀਆਂ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਰਗੇ ਮਹਾਤੀਰਥ, ਰੇਵਾ/ਨਰਮਦਾ ਅਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰੀ ਜਲ, ਸਮੁੰਦਰ-ਸੰਗਮ, ਅਤੇ ਤਿਲ, ਆਂਵਲਾ, ਬਿਲਵ-ਪੱਤਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਵਿਕਲਪੀ ਜਲ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਲ-ਪਾਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਾਨ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੰਗਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਾਦੋਦਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਚਣ ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੇ ਸਰੀਰਕ ਸਨਾਨ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਭਸਮ-ਸਨਾਨ, ਮੰਤ੍ਰ-ਸਨਾਨ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਾਦੋਦਕ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਕਲਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 234
चातुर्मास्यनियमविधिमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Procedure of Cāturmāsya Disciplines)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ–ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸਨਾਨ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੁੰਨ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸੰਗਮ-ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਦੇਵਤਾਰਪਣ, ਜਪ ਤੇ ਹੋਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੋਵਿੰਦ-ਸਮਰਣ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਸਤਸੰਗ, ਦ੍ਵਿਜ-ਭਕਤੀ, ਗੁਰੂ-ਦੇਵ-ਅਗਨੀ ਤਰਪਣ, ਗੋ-ਦਾਨ, ਵੇਦ-ਪਾਠ, ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਦਾਨ-ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ‘ਨਿਯਮ’ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਫਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਦਾ ਸੰਯਮ, ਅੰਦਰਲੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ (ਡਵਰਗ) ‘ਤੇ ਜਿੱਤ, ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ ਤੇ ਸਤ੍ਯ ਵਰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ। ਮਨੋਨਿਗ੍ਰਹ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੰਨ ਕੇ ਖ਼ਿਮਾ ਨੂੰ ਸਭ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਪਰਮ ਧਰਮ, ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਚੋਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਤਿਆਗ, ਸ਼ਮ-ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ ਭਾਵ ਪਾਲਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭੂਤ-ਦਇਆ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਰੁਣਾ—ਨੂੰ ਅਨਿਵਾਰ੍ਯ ਧਰਮ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੀ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣਾ ਅਧਰਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਨੂੰ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 235
Cāturmāsya-dāna-mahimā (Theological Discourse on the Eminence of Charity during Cāturmāsya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ–ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਹਰੌ ਸੁਪਤੇ’—ਅਰਥਾਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸ਼ਯਨ-ਕਲਪਿਤ ਸਮੇਂ—ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦਾਨਧਰਮ ਨੂੰ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਹਿ ਕੇ, ਅੰਨਦਾਨ ਅਤੇ ਉਦਕਦਾਨ ਨੂੰ ਅਦੁੱਤੀ ਤੇ ਅਤੁੱਲ ਦਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ‘ਅੰਨੰ ਬ੍ਰਹਮ’ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰਣ ਅੰਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ—ਇਸ ਤਰਕ ਨਾਲ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨਯੋਗ ਪੁੰਨਕਰਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ—ਅੰਨ ਤੇ ਜਲ ਦਾ ਦਾਨ, ਗੋਦਾਨ, ਵੇਦ ਪਾਠ, ਹੋਮ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ, ਘ੍ਰਿਤਦਾਨ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਦੁੱਧ-ਉਤਪਾਦ, ਫੁੱਲ, ਚੰਦਨ/ਅਗਰੂ/ਧੂਪ, ਫਲ, ਵਿਦਿਆਦਾਨ ਅਤੇ ਭੂਮਿਦਾਨ ਵਰਗੇ ਅਨੁਸੰਗਿਕ ਦਾਨ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੇ ਦਾਨ ਬਾਰੇ ਨੈਤਿਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ: ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਰਨੀ ਆਤਮਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖਤਰਨਾਕ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਦੇਣਾ ਪੁੰਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਤਿਗਿਆਤ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਹੜਪਣਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਥਾਂ ਮੋੜ ਦੇਣਾ ਨਿੰਦਨੀਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਯਮਲੋਕ ਤੋਂ ਬਚਾਵ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਣਤ੍ਰਯ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਨਾਗਰਖੰਡ ਦੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ, ਸ਼ੇਸ਼ਸ਼ਯ੍ਯਾ-ਉਪਾਖਿਆਨ ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 236
इष्टवस्तुपरित्यागमहिमवर्णनम् (The Glory of Renouncing Preferred Objects during Cāturmāsya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ–ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਮਾਂ ਨਾਰਾਇਣ/ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਹੈ; ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਜਨ ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਬਰਤਨ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਪਲਾਸ਼/ਅਰਕ/ਵਟ/ਅਸ਼ਵੱਥ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਭੋਜਨ, ਅਤੇ ਲੂਣ, ਅਨਾਜ-ਦਾਲਾਂ, ਰਸ, ਤੇਲ, ਮਿੱਠੇ ਪਦਾਰਥ, ਦੁੱਧ-ਉਤਪਾਦ, ਮਦਿਰਾ ਅਤੇ ਮਾਸ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼। ਕੁਝ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਰੰਗ/ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਚੰਦਨ, ਕਪੂਰ, ਕੇਸਰ-ਸਮਾਨ ਸੁਗੰਧੀਲੇ ਵਿਲਾਸੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਿਰਤੀ, ਅਤੇ ਹਰਿ ਦੇ ਯੋਗਨਿਦਰਾ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿੰਗਾਰ/ਸਜਾਵਟ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਨੂੰ ਘੋਰ ਦੋਸ਼ ਕਹਿ ਕੇ ਸਖ਼ਤ ਮਨਾਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਮੁੱਖ ਹੈ; ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਜਪ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਹੈ।
Adhyaya 237
Cāturmāsya-māhātmya and Vrata-mahimā (चातुर्मास्यमाहात्म्ये व्रतमहिमवर्णनम्)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ–ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਕਾਲ-ਵਿਧਾਨ, ਨੈਤਿਕ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੇਧ ਕਦੋਂ ਅਪਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਰਕਟ-ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਕਾਲ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੱਸ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਜੰਬੂ (ਜਾਮੁਨ) ਫਲਾਂ ਸਮੇਤ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਅੱਗੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਵਿਧੀ (ਵਿਹਿਤ ਕਰਮ) ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੇਧ (ਨਿਯਮਿਤ ਸੰਯਮ) ਨੂੰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਧਰਮ-ਨਿਯਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਮੰਗਲਮਈ ਸਮਾਂ ਦੱਸ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਦੇ “ਸ਼ਯਨ” ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਫਲਦਾਇਕ ਵਰਤ ਕਿਹੜਾ ਹੈ—ਇਸ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਨੂੰ ਪਰਮ ਵਰਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਪ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਮੂਲ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਹੋਮ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸਤਿਕਾਰ, ਸਤ੍ਯ, ਦਇਆ, ਅਹਿੰਸਾ, ਅਸਤੇਯ, ਇੰਦ੍ਰੀਯ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਅਕ੍ਰੋਧ, ਅਸੰਗ, ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਅਰਪਿਤ ਚਿੱਤ ਵਰਗੇ ਆਚਾਰ ਗਿਣਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਐਸਾ ਸਾਧਕ ਜੀਵਨਮੁਕਤ ਅਤੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਅਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਅੰਸ਼ਿਕ ਪਾਲਣ ਵੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਪ ਨਾਲ ਦੇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਹੀ ਵਰਤ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਮਨ੍ਵਯ-ਤੱਤ ਹੈ।
Adhyaya 238
चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोमहिमावर्णनम् (Tapas and the Greatness of Cāturmāsya Observance)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ–ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ, ਸ਼ੇਸ਼ਸ਼ਾਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਪ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਪ ਸਿਰਫ਼ ਉਪਵਾਸ ਨਹੀਂ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਨਿੱਤ ਪੰਚ-ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ, ਸੱਚਾਈ, ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਤਪ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਸਾਧਨਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਪੰਚਾਇਤਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਰ ਪੂਜਾ-ਯੋਜਨਾ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ—ਕਾਲ-ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ, ਅਗਨੀ-ਕੋਣ ਵਿੱਚ ਗਣੇਸ਼, ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਵਾਯਵ੍ਯ ਵਿੱਚ ਕੁਲ/ਵੰਸ਼ ਦੇਵਤਾ, ਈਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ; ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨਾਲ ਵਿਘਨ-ਨਾਸ਼, ਰੱਖਿਆ, ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਅਪਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਨਿਵਾਰਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਦੀਆਂ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਨਿਯਮਿਤ ਆਹਾਰ, ਇਕ-ਭੁਕਤ/ਇਕਾਂਤਰ ਪੱਧਤੀਆਂ, ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਤੇ ਪਰਾਕ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ‘ਮਹਾਪਾਰਾਕ’ ਕ੍ਰਮ। ਹਰ ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਵੈਕੁੰਠ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ ਤੇ ਪਾਠ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸ਼ਯਨ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਉੱਚ ਮੁੱਲ ਦੀ ਧਰਮ-ਆਚਾਰ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਿਕਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 239
चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोऽधिकार-षोडशोपचार-दीपमहिमवर्णनम् | Cāturmāsya Māhātmya: Sixteenfold Worship and the Merit of Lamp-Offering
ਅਧਿਆਇ ੨੩੯ ਬ੍ਰਹਮਾ–ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰੀ ਦੇ ਸ਼ਯਨ-ਭਾਵ (ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ/ਲੇਟੇ ਹੋਏ ਰੂਪ) ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੀ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੇਦ-ਪ੍ਰਮਾਣਤਾ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਭਕਤੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵੇਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵੇਦ–ਬ੍ਰਾਹਮਣ–ਅਗਨੀ–ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੱਧਸਥ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਾਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਸਮੇਂ ਹਰੀ ਨੂੰ ਜਲ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਧਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਲ ਤੋਂ ਅੰਨ ਅਤੇ ਅੰਨ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਮੂਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੱਤ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਰਪਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤਹ/ਬਾਹਰ ਨਿਆਸ, ਵੈਕੁੰਠ-ਰੂਪ ਦਾ ਆਵਾਹਨ (ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ), ਫਿਰ ਆਸਨ, ਪਾਦ੍ਯ, ਅਰਘ੍ਯ, ਆਚਮਨ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਤੇ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਵਸਤ੍ਰ-ਦਾਨ, ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਦੀ ਮਹੱਤਾ, ਚੰਦਨ-ਲੇਪਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਹਿਤ ਧੂਪ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੀਪਦਾਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੀਪਦਾਨ ਨੂੰ ਅੰਧਕਾਰ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ ‘ਸ਼ਰਧਾ’ ਨੂੰ ਫਲ-ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸ਼ਰਤ ਵਜੋਂ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ–ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਦੀਪਦਾਨ ਆਦਿ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 240
Haridīpa-pradāna Māhātmya (Theological Discourse on Offering a Lamp to Hari/Vishnu, especially in Cāturmāsya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ–ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਹਰੀ/ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਦੀਪ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੋਰ ਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪੂਜਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹਰੀ ਲਈ ਅਰਪਿਤ ਦੀਪ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਇਹ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੰਕਲਪ-ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਭਕਤੀ-ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਦੀਪ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਵਿਧਿਵਤ ਪੂਜਾ, ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਸਮਰਪਣ, ਅਤੇ ‘ਹਰੀ-ਸ਼ਯਨ’ ਦੇ ਸਮੇਂ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ ਅਰਘ੍ਯ ਦਾਨ। ਸ਼ੰਖ-ਜਲ ਨਾਲ ਪਾਨ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਸੁਪਾਰੀ, ਫਲ ਆਦਿ ਅਰਘ੍ਯ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਮੰਤਰ-ਪੂਰਵਕ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਫਿਰ ਆਚਮਨ, ਆਰਤੀ, ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ, ਅਤੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਹੁ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਜਲ-ਦਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ-ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ: ਯੋਗ-ਜਾਣੂ ਸਾਧਕ ਸਥਿਰ ਮੂਰਤੀ-ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਰ ਥਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਮਨਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਾਵ ਨਾਲ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਨੂੰ ਐਸੀ ਨਿਯਮਬੱਧ ਭਕਤੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਕੂਲ ਸਮਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 241
सच्छूद्रकथनम् (Discourse on the 'Sat-Śūdra' and household dharma in Chāturmāsya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਆਚਾਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਯੋਗ੍ਯ ਸਾਧਕਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਿਧਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਰਮ-ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਉਪਾਸਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕਤੀ-ਅਭਿਮੁਖ ਪੁੰਨ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਕਾਰ্তਿਕੇਯ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਈਸ਼ਵਰ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਆਦਿ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੱਸ ਕੇ “ਸਤ੍-ਸ਼ੂਦਰ” ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਚਿਤ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਧਿਵਿਵਾਹਿਤ ਪਤਨੀ, ਸੰਯਮਿਤ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੰਚ-ਯਜ੍ਞ, ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ, ਦਾਨ, ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ। ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਆਦਰਸ਼, ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਸਹਿਮਤੀ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ, ਅਤੇ ਵਰਣ-ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਵਿਆਹ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਮ੍ਰਿਤੀ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਾ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਾਨ, ਨਿਯਤ ਜੀਵਿਕਾ, ਦਿਨਚਰਿਆ ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਰਿਤੂ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧ, ਅਭਿਆਸ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 242
Aṣṭādaśa-prakṛti-kathana (Discourse on the Eighteen Social/Occupational Natures)
ਅਧਿਆਇ 242 ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ–ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਨਾਰਦ “ਅਸ਼ਟਾਦਸ਼ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ” (ਅਠਾਰਾਂ ਸੁਭਾਵ/ਵਰਗ) ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗ ਵ੍ਰਿੱਤੀ—ਜੀਵਿਕਾ ਤੇ ਆਚਰਨ—ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਕਮਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣਾ, ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਜੜਤਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਣਾ, ਫਿਰ ਤਪ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ। ਫਿਰ ਅਧਿਆਇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਥਾ ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਤੱਬ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਸੰਯਮ, ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਭਕਤੀ; ਕਸ਼ਤਰੀ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰਬਲਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ; ਵੈਸ਼ ਲਈ ਅਰਥ-ਪ੍ਰਬੰਧ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਵਪਾਰ-ਧਰਮ; ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਸੇਵਾ, ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਅਤੇ ਕਰਤੱਬ-ਨਿਸ਼ਠਾ। ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੇ ਸਤਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭਕਤੀ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਠਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ/ਮੱਧ/ਨੀਵਾਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਭਕਤੀ ਵਰਣ–ਆਸ਼੍ਰਮ–ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਭ ਲਈ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਾਣ-ਅੰਸ਼ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਜਾਂ ਪਾਠ ਪਾਪ-ਖ਼ਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ-ਨਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਲੋਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 243
शालिग्रामपूजनमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Śālagrāma Worship (Paijavana Upākhyāna)
ਬ੍ਰਹਮਾ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਪੈਜਵਨ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸ਼ੂਦਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੱਚਾ, ਧਰਮਸੰਗਤ ਜੀਵਿਕਾ ਵਾਲਾ, ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਵਿਸ਼ਣੁ-ਭਗਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸੇਵਕ ਹੈ। ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ, ਲੋਕ-ਹਿਤ ਦੇ ਕੰਮ (ਕੂਏਂ, ਤਲਾਬ, ਵਿਸ਼ਰਾਮ-ਘਰ) ਅਤੇ ਵਰਤ-ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਨੈਤਿਕ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਦੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਫਲਦਾਇਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਾਲਵ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੈਜਵਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਆਗਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਾਧਨਾ ਕਿਹੜੀ ਹੈ। ਗਾਲਵ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਰਿ-ਭਗਤੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ੈ ਹੈ, ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ‘ਅਸਤ-ਸ਼ੂਦਰ’ ਅਤੇ ‘ਸਤ-ਸ਼ੂਦਰ’ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸ ਕੇ ਯੋਗ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਅਤੇ ਸਦਗੁਣੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਉਪਾਸਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸ਼ੰਕਾ ਨੂੰ ਫਲ-ਨਾਸਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੁਲਸੀ ਅਰਪਣ (ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ), ਮਾਲਾ, ਦੀਵਾ, ਧੂਪ, ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ-ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਰਿ-ਸਮਰਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਲ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਸਵਰਗ-ਵਾਸ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਚੌਵੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ-ਸਰੂਪਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੀ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 244
चतुर्मास्यमाहात्म्ये चतुर्विंशतिमूर्त्तिनिर्देशः (Cāturmāsya Māhātmya: Enumeration of the Twenty-Four Forms)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੈਜਵਨ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਕੇ ਤੱਤਵ ਦੇ ‘ਭੇਦਾਂ’ (ਵਰਗੀਕਰਨ/ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ) ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਗਾਲਵ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪੁਰਾਣੋਕਤ ਇੱਕ ਐਸੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਣਗੇ ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਰੀ/ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚੌਵੀ ਭਕਤੀਮੂਰਤੀ-ਨਾਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਕੇਸ਼ਵ, ਮਧੁਸੂਦਨ, ਸੰਗਕਰਸ਼ਣ, ਦਾਮੋਦਰ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਆਦਿ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੱਕ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ ਭਰ ਪੂਜਣ ਯੋਗ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨੂੰ ਤਿਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਨਿਯਮਤ ਭਕਤੀ-ਕਰਮ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਵੀ ਦੀ ਹੋਰ ਸਮਾਂਤਰ ਗਿਣਤੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਅਵਤਾਰ) ਨਾਲ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਸਾਂਝ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਚਾਰੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਵਣ ਜਾਂ ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 245
Devas Returning to Mandarācala for Śiva-darśana (Tāraka-opadrava Context) | मंदराचलंप्रतिगमनवर्णनम्
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੈਜਵਨ ਗਾਲਵ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਤ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇ; ਨਾਲ ਹੀ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਗਾਲਵ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਧਾਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਦਕਸ਼ ਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਵਿਰੋਧ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਸਤੀ ਦੇ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਪਾਰਵਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਲਈ ਲੰਮਾ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਪਰਖ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੇਦਿਕ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵਿਵਾਹ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਨੁਮਤੀ ਨਾਲ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਦੇਹਧਾਰਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਤਾਰਕ ਦੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਰਵਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸ਼ਿਵ-ਪੁੱਤਰ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਤਾਰਕ ਦਾ ਵਧ ਕਰੇਗਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਮੰਦਰਾਚਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵਗਣ ਸਾਵਧਾਨ ਖੜੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਵ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਤਪ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 246
पार्वत्येन्द्रादीनां शापप्रदानवृत्तान्तवर्णनम् | Parvatī’s Curse upon Indra and the Devas: Narrative Account and Ritual Implications
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗਾਲਵ ਮੁਨੀ ਵ੍ਰਤ-ਚਰਿਆ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੇ ਸਵਾਲ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ੈਵ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਰੂਪ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਡਕਸ਼ਰ ਮੰਤਰ ਜਪ, ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਦਾ ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਭਸਮ ਧਾਰਣ, ਕਪਾਲ-ਡੰਡ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਅਰਧਚੰਦਰ ਤੇ ਪੰਚਵਕਤ੍ਰ-ਰੂਪ ਆਦਿ ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ‘ਸ਼ੁਭ ਮਤੀ’ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਸ਼ਤਰੁਦਰੀਯ ਜਪ, ਧਿਆਨ, ਦੀਪ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸੱਤਾ ਪੰਛੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਪਾਰਵਤੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੱਥਰ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਹੀਨ ਹੋ ਜਾਣ। ਦੇਵ ਲੰਬੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਮੰਤਰ-ਬੀਜ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਲਯ ਦੀ ਆਧਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬਿਲਵ-ਪੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਅਤਿ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧਾਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪਰਸਪਰ-ਪੂਰਕ ਮਹਿਮਾ ਇਸ ਤੀਰਥ-ਕਥਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 247
अश्वत्थमहिमवर्णनम् (Aśvattha-Mahimā Varṇanam) — The Glory of the Aśvattha Tree in Chāturmāsya
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਪੈਜਵਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਤੁਲਸੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਬਿਲਵ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ। ਤਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਗਾਲਵ ਪੁਰਾਣਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਦੇਵ–ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰੇ ਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੱਖਪਾਤੀ ਦਖ਼ਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉੱਚੇ ਹੱਲ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰਿਹਰ ਸਰੂਪ—ਅੱਧਾ ਸ਼ਿਵ, ਅੱਧਾ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਅਭੇਦ ਤੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਵਾਣੋਨਮੁਖ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਦੇਵਤੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਿਲਵ ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਤੋਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਰੁੱਖ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ਵੱਥ (ਪੀਪਲ) ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ; ਇਸ ਦੇ ਸਪਰਸ਼, ਦਰਸ਼ਨ, ਪੂਜਾ, ਜਲ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਤੇ ਤਿਲ-ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਸ਼ਵੱਥ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਸੇਵਾ ਪਾਪਾਂ ਅਤੇ ਯਮਲੋਕ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਕਠੋਰ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ—ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਤਣੇ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ, ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ, ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀ, ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਚ੍ਯੁਤ—ਦੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਰੁੱਖ-ਸੇਵਾ ਮੋਖਸ਼ੋਨਮੁਖ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 248
पालाशमहिमवर्णनम् (The Glorification of the Palāśa/Brahma-Tree) — Cāturmāsya Context
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਾਣੀ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ (ਬ੍ਰਹਮਵ੍ਰਿਖ਼) ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਣਯੋਗ, ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਖੱਬੇ-ਸੱਜੇ-ਮੱਧ ਸਥਾਨਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਤ੍ਰਯ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਸੰਬੰਧ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੜ੍ਹ, ਤਣਾ, ਟਾਹਣੀਆਂ, ਫੁੱਲ, ਪੱਤੇ, ਫਲ, ਛਾਲ ਤੇ ਗੂਦੇ—ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਮੰਨ ਕੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਲਾਸ਼ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਯਗ੍ਯ ਦਾ ਫਲ, ਅਨੇਕ ਅਸ਼ਵਮੇਧਾਂ ਵਰਗਾ ਪੁੰਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ—ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਭਗਤੀਮਈ ਆਚਰਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਸਵੇਰੇ ਪਲਾਸ਼ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਲਾਸ਼ ਨੂੰ ‘ਦੇਵਬੀਜ’ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ, ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਨਿਵਾਰਣ ਦਾ ਆਚਾਰ-ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 249
तुलसीमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Tulasī: Virtue, Protection, and Cāturmāsya Practice)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਰਤ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਰੋਪਣ ਨਾਲ ਮਹਾ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਰੂਪ, ਪੱਤੇ, ਫੁੱਲ, ਫਲ, ਲੱਕੜ, ਮੱਜਾ ਅਤੇ ਛਾਲ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ/ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਮੰਗਲਤਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਦੱਸ ਕੇ, ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੀ ਵਾਹਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿਰ ਉੱਤੇ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖਿਆ, ਰੋਗ-ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਕਲੇਸ਼-ਨਾਸ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਵੱਲ ਉਨਮੁਖ ਅਵਸਥਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤੁਲਸੀ-ਪੱਤੇ ਨਾਲ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਜਲ ਦੇਣਾ ਭਗਤੀ-ਆਚਰਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ-ਸੇਵਾ ਦੁਰਲਭ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਪੁੰਨਦਾਇਕ—ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਸਿੰਚਨ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਆਲਵਾਲੇ/ਕਿਆਰੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ-ਦਾਨ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੀ ਸਭ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਕਮਲਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਦਰੱਖਤ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਕੇ ਨਿੱਤ ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਗਤੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਵ੍ਰਿਕਸ਼-ਪਰਿਆਵਰਨ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਰਿਤੂ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਇਕਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 250
बिल्वोत्पत्तिवर्णनम् | Origin and Sacred Significance of the Bilva Tree
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਾਣੀ ਦੇ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਲਵ-ਵ੍ਰਿੱਖ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਿਆਂ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਦਿਵ੍ਯ ਵ੍ਰਿੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵੀ ਜਯਾ ਤੇ ਵਿਜਯਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦੇਵੀ-ਦੇਹ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਵਤੀ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਬਿਲਵ’ ਨਾਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਬਿਲਵ-ਪੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰਨਗੇ। ਅੱਗੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਬਿਲਵ-ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਬਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਪੱਤੇ ਦੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਦਾ ਆਸਵਾਦ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਦਾ ਅਗਲਾ ਭਾਗ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣਾ ਅਨੇਕ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਦੰਡ-ਦੁਖ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿੱਖ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਤੀਰਥ-ਮੰਦਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਗਿਰਿਜਾ, ਤਣੇ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ਾਯਣੀ, ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ, ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ, ਛਾਲ ਵਿੱਚ ਗੌਰੀ, ਅੰਦਰਲੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਪਰਣਾ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਰਗਾ, ਟਾਹਣੀ-ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਮਾ ਅਤੇ ਕੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਸਦੀਆਂ ਹਨ।
Adhyaya 251
Viṣṇu-śāpaḥ and the Etiology of Śālagrāma (Cāturmāsya Context)
ਅਧਿਆਇ 251 ਗਾਲਵ-ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਸੁਚੱਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਸਮੇਂ ਸ਼ੁਭ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਚਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਹਰਿ-ਹਰ ਇਕਤ੍ਰ ‘ਹਰਿਹਰਾਤਮਕ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਗੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦੇਵਤਾ ਬਿਲਵ-ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਵਾਰੰਵਾਰ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਸ਼ਾਪ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਪਰ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕਹਿਤ ਲਈ ਨਵੀਂ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਂਦੀ ਹੈ—ਦੇਵਤਾ ਮਨੁੱਖ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾ/ਚਿੰਨ੍ਹ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਲਭ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਵਿਆਹ-ਸੰਸਕਾਰ, ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਣਨਗੇ। ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ-ਫਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਪਾਸ਼ਾਣ (ਪੱਥਰ) ਰੂਪ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਕਾਰਨ ਲਿੰਗ-ਸੰਬੰਧੀ ਪਾਸ਼ਾਣ-ਰੂਪ ਧਾਰੇਗਾ; ਇਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵੀ ਉੱਠੇਗਾ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇਵੀ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਣਤ੍ਰਯਮਈ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਰੂਪਾ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਵਤੀ ਮੁਕਤੀਦਾਇਨੀ ਭੂਗੋਲਕ ਥਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਗੰਡਕੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਰੂਪ ਵੱਸੇਗਾ; ਪੁਰਾਣ-ਜਾਣਕਾਰ ਸੁਵਰਨ ਵਰਣ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਦਿ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣਣਗੇ। ਤੁਲਸੀ-ਭਕਤੀ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਲਾ-ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਯਮ-ਭਯ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪੋੱਤਰ ਦੇਵ-ਨਿਵਾਸ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਮੁੜ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 252
Cāturmāsya-vṛkṣa-devatā-nivāsaḥ (Divine Abiding in Trees during Cāturmāsya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨਕਰਤਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਗਾਲਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਹੈ। ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਰੁੱਖ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਾਲਵ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਇਸ ਸਮੇਂ ਜਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰੁੱਖ-ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਪਾਨ’ ਕਰਕੇ ਬਲ, ਤੇਜ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਵੀਰ੍ਯ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਆਚਾਰ-ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਭ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ, ਪਰ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ। ਤਿਲ ਮਿਲਿਆ ਜਲ (ਤਿਲੋਦਕ) ਨਾਲ ਸਿੰਚਨ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਤਿਲ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ, ਧਰਮ-ਅਰਥ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ ਮਹਿਮਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਨਾਗ, ਸਿੱਧ ਆਦਿ ਗਣਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਸੂਚੀ ਵਾਂਗ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਵਟ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੌ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਿੱਪਲ/ਅਸ਼ਵੱਥ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸਮੂਹ ਵਨਸਪਤੀ-ਜਗਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਕੱਟਣਾ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਅਤੇ ਰੁੱਖ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 253
शंकरकृतपार्वत्यनुनयः (Śaṅkara’s Appeasement of Pārvatī) — Cāturmāsya-Māhātmya Context
ਅਧਿਆਇ 253 ਵਿਚ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ-ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ, ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾ ਕੇ ਫਿਰ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਤਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ। ਗਾਲਵ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵੀ ਦੇ ਭੈ ਤੋਂ ਦੇਵਤਾ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਜਗਤ-ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸਤੁਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਨੀਤੀ-ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ—ਅਪਰਾਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਿਗ੍ਰਹ ਕਰਕੇ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ ਕਰਤੱਬ ਹੈ; ਇਹ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ, ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਵਰਗੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯਥੋਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੁਲ-ਜਾਤੀ-ਦੇਸ਼ ਧਰਮ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਰਵਤੀ ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਧਾਨ ਵਰਤ-ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ—ਪਾਰਵਤੀ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵਰਤ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਰਵਜਨਿਕ ਤਾਣਡਵ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਧੀਰਜ, ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸ਼ਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 254
चातुर्मास्य-माहात्म्ये हरताण्डवनृत्य-वर्णनम् | Description of Śiva’s Haratāṇḍava Dance within the Glory of Cāturmāsya
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਕਰਤਾ (ਸ਼ੂਦ੍ਰ) ਦੇ ਅਚੰਭੇ ਅਤੇ ਭਗਤੀ-ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ, ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵਰਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਸੰਕਲਪ ਧਾਰਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਦਿਵ੍ਯ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਰਿਸ਼ੀ ਗਾਲਵ ਪੁੰਨ-ਪ੍ਰਦ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਹਰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ‘ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਵਾਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰਤਾਂਡਵ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਆਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿੱਧ, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਭਾ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਜਿਆਂ, ਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਰਾਗ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵਿਅਕਤੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਚਕ੍ਰ ਆਦਿ ਸੂਖਮ-ਦੇਹ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਸੌੰਦਰਯ ਅਤੇ ਤੱਤਵ ਦਾ ਮੇਲ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਤੁ-ਚਕ੍ਰ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਡਿੱਗਿਆ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜਗਤ-ਪੂਜ੍ਯ ਬਣੇਗਾ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਸਤੋਤਰ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ: ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਟ-ਵਿਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੋਗ੍ਯ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਭੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਖੀਰ ‘ਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅਭੇਦ ਦਾ ਸਤੁਤਿ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਗਾਲਵ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ-ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਕਹਿ ਕੇ ਉਪਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 255
लक्ष्मीनारायणमहिमवर्णनम् (Glorification of Lakṣmī–Nārāyaṇa and Śāligrāma Worship during Cāturmāsya)
ਅਧਿਆਇ 255 ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੇ ਕਰਮਵਿਧਾਨ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਮੇਲ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੰਡਕੀ ਦੇ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਵਯੰਭੂ (ਮਨੁੱਖੀ ਬਣਾਵਟ ਨਹੀਂ) ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਨੂੰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰਵਣ, ਅੰਸ਼-ਪਾਠ, ਪੂਰਨ-ਪਾਠ ਅਤੇ ਕਪਟ-ਰਹਿਤ ਪੜ੍ਹਾਈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਕਤੀ-ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ‘ਪਰਮ ਪਦ’ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ-ਕ੍ਰਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਲਾਭ ਲਈ ਗਣੇਸ਼-ਪੂਜਾ, ਆਰੋਗਤਾ ਲਈ ਸੂਰਜ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਪੰਚਾਇਤਨ ਉਪਾਸਨਾ; ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਫਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਰਾਹੀਂ ਲਕਸ਼ਮੀ–ਨਾਰਾਇਣ ਪੂਜਾ, ਨਾਲੇ ਦ੍ਵਾਰਵਤੀ-ਸ਼ਿਲਾ, ਤੁਲਸੀ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾਵਰਤ ਸ਼ੰਖ ਆਦਿ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਘਰ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼੍ਰੀ’ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਅਭਿਮੁਖ ਫਲ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੀ ਸਮੂਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਭਕਤੀ ਸਭ ਲਈ ਪਰਯਾਪਤ ਹੈ।
Adhyaya 256
रामनाममहिमवर्णनम् (Glorification of the Name “Rāma” and Mantra-Discipline in Cāturmāsya)
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੈਲਾਸ ‘ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰੁਦ੍ਰ ਉਮਾ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਗਣਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਗਿਣਾ ਕੇ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਕ ਦੇਵ-ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਪਰਿਪੇਖ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਸੰਤ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਖੇਡ-ਚੰਚਲਤਾ ਫੈਲਦੀ ਹੈ; ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਹਾਸ-ਖੇਡ ਰੋਕ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੋ। ਪਾਰਵਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਜਪਮਾਲਾ ਵੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਆਦਿ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਜਪਦੇ ਹੋ, ਕਿਹੜੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਸ਼ਿਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਹਰੀ ਦੇ ਸਹਸ੍ਰਨਾਮਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਣਵ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਸਾਰ, ਸ਼ੁੱਧ, ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਦੱਸ ਕੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਫਲ—ਵੱਡੇ ਪਾਪ-ਸੰਚੇ ਦਾ ਨਾਸ ਆਦਿ—ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਪ੍ਰਣਵ-ਯੁਕਤ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਣਵ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ “ਰਾਮ” ਨਾਮ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮੰਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ “ਰਾਮ” ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ—ਭੈ ਅਤੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਜਿੱਤ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ—ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਨਾਮ-ਆਸਰਾ ਵਿਘਨ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੰਡ-ਰੂਪ ਪਰਲੋਕੀ ਫਲ ਵੀ ਨਿਵਾਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 257
द्वादशाक्षरनाममहिमपूर्वकपार्वतीतपोवर्णनम् (The Glory of the Twelve-Syllable Mantra and the Account of Pārvatī’s Austerity)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਭਗਤੀ–ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਤੱਤਵਿਕ ਸੰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਰਵਤੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ, ਫਲ ਅਤੇ ਜਪ-ਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਦੇਵ ਵਰਣ–ਆਸ਼੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਸਮੇਤ ਜਪ, ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਪੁਰਾਣ–ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਨਿਰਣਯ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਣਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਨਮਸਕਾਰ-ਪੂਰਵਕ “ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਯ” ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼। ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਉਲਟ ਫਲ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਰਵਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਪ੍ਰਣਵ-ਅਧਿਕਾਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਆਦਿ ਤੱਤਵ ਮੰਨ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ–ਵਿਸ਼ਣੂ–ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਪਰ ਅਧਿਕਾਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਹਰਿ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵਰਤ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ। ਤਪੱਸਿਆ ਫਲਦਾਇਕ ਤੇ ਗੁਣਵਰਧਕ ਹੈ ਪਰ ਕਠਿਨ; ਹਰਿ-ਭਗਤੀ ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਸੱਚੀ ਵਾਧਾ ਹੈ, ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਘੱਟ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸਮਰਨ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਿ-ਕਥਾ ਦੀਵਾ ਵਾਂਗ ਪਾਪ ਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ ਹਿਮਾਚਲ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ ਨਾਲ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਹਰਿ–ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ (ਗਾਲਵ ਦੇ ਵਚਨ ਵਜੋਂ) ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਤ-ਮਾਤਾ, ਗੁਣਾਤੀਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਵਰਤ–ਖੇਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਆਦਰਸ਼ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 258
हरशापः (Haraśāpaḥ) — “The Curse upon Hara / Śiva”
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ-ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਾਲਵ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੈਲਪੁਤ੍ਰੀ ਪਾਰਵਤੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਮ-ਪੀੜਤ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਪੋਮਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯਮੁਨਾ ਦਾ ਜਲ ਬਦਲ ਕੇ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਥਾਨ “ਹਰਤੀਰਥ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਮਨੋਹਰ, ਖੇਡ-ਭਾਵ ਵਾਲੇ ਤਪਸਵੀ-ਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ-ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਖਲਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਵਿਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰਤਾ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਾਲੀ ਭੁੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਰਾਤਪਰਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਜਗਤ-ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸਤੁਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਾਪ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਕਿਰਪਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ-ਸਥਾਪਨਾ, ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿਆਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੱਤਵ-ਚਿੰਤਨ ਇਕੱਠੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 259
अमरकण्टक-नर्मदा-लिङ्गप्रतिष्ठा तथा नीलवृषभ-स्तुति (Amarakantaka–Narmadā Liṅga स्थापना and the Praise of Nīla the Bull)
ਅਧਿਆਇ 259 ਵਿੱਚ ਤੀਰਥਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਬਹੁ-ਭਾਗੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਲਿੰਗ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਯੁਗਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਹਲ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਜਲ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਛਾਣ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਰੇਵਾ-ਨਰਮਦਾ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਅਮਰਕੰਟਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਰਮਦਾ-ਸਨਾਨ, ਆਚਮਨ, ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਫਲ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ, ਰੁਦ੍ਰ-ਜਪ, ਹਰਾ-ਪੂਜਾ, ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਮਧੁ-ਧਾਰਾ ਅਤੇ ਦੀਪ-ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਚਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਵਾਣੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਲੋਕ-ਖ਼ਲਲ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਦੇਵ ਆ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਾਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਨਾ ਉਕਸਾਉਣ ਦੀ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਗੋਲੋਕ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੁਰਭੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਨੀਲ’ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵਿਆਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੀਲ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸਰੂਪ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦਿਵ੍ਯ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ/ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤਕ ਲਈ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਉਤਸਰਗ ਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼-ਫਲ ਵੀ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨੀਲ ਨੂੰ ਚਕ੍ਰ-ਸ਼ੂਲ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨਾਲ ਆਯੁਧੋਪਚਾਰ ਕਰਕੇ ਗੋ-ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਵਿਚਰਣ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੇਵਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਪ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪੱਥਰ-ਰੂਪ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਸ਼ਲੋਕ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 260
Cāturmāsya Māhātmya and the Worship of Śālagrāma-Hari and Liṅga-Maheśvara (Paijavana-upākhyāna context)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਕਥਾਨਕ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅੰਦਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਧਾਰਮਿਕ-ਤੱਤਵ ਚਰਚਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟਯ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਲਿੰਗ-ਸਰੂਪ ਦਾ ਤੱਤ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹਰਿ-ਹਰ (ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਜੋੜੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਸਮੇਂ ਆਰਾਧਨਾ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਾਧਨਾ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—ਵੇਦੋਕਤ ਕਰਮ, ਇਸ਼ਟ-ਪੂਰਤ ਕਾਰਜ, ਪੰਚਾਇਤਨ ਪੂਜਾ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਲੋਭ-ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ। ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਘੜਤ ਬਾਰੇ ਵਿਵੇਕ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੰਤਰ ਨਾ ਵੀ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਸਭ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ-ਪੜ੍ਹਨ-ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 261
ध्यानयोगः (Dhyāna-yoga) — Cāturmāsya Māhātmya within Brahmā–Nārada Dialogue
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਖੰਡ ਦੇ ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਅੰਦਰ ਬ੍ਰਹਮਾ–ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰਿ ਦੇ ਯੋਗਨਿਦ੍ਰਾ-ਕਾਲ ਵਾਲੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਦੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰਰਾਜ ਨਾਲ ਸਦਾ-ਮੰਗਲਮਈ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਗਹਿਰੀ ਯੋਗਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਭਕਤੀ ਰੱਖ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦ੍ਵਿਜਾਂ, ਅਗਨੀ, ਅਸ਼ਵੱਥ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਤ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰਜਪ ਕੀਤਾ। ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਚਤੁਰਭੁਜ, ਸ਼ੰਖ-ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ, ਗਰੁੜਾਰੂੜ੍ਹ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਰਵਤੀ ਪੁਨਰਜਨਮ-ਨਿਵਾਰਕ ਨਿਰਮਲ ਗਿਆਨ ਮੰਗਦੀ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਪਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੀ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਨਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਵਣ ਵਰਗੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾਵਾਂ ਤੇਜਸਵੀ ਛੇ-ਮੁਖ਼ ਬਾਲਕ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਲਿੰਗਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਵੇਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਵੇਤ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ ਗੁਪਤ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਅਤੀਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਣਵ-ਯੁਕਤ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਵਿਧੀ: ਆਸਨ, ਅੰਤਰ-ਪੂਜਾ, ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦਣਾ, ਹੱਥ-ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਧਿਆਨ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੀ ਮਲ-ਖ਼ਯ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 262
ज्ञानयोगकथनम् (Jñānayoga-kathana) — Discourse on the Yoga of Knowledge
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ ਧਿਆਨਯੋਗ ਦੀ ਉਹ ਵਿਧੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਜ਼ਿਆਨਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਅਮਰ’ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲੇ। ਈਸ਼ਵਰ ਬਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ‘ਮੰਤਰਰਾਜ’ ਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਵਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਿ, ਛੰਦ, ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਵਿਨਿਯੋਗ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਅੱਖਰ-ਅੱਖਰ ਰੰਗ, ਤੱਤ੍ਵ-ਬੀਜ, ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਿ ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ-ਫਲ ਦੀ ਸੁਖਮ ਵਿਆਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਨਾਭੀ, ਹਿਰਦਾ, ਕੰਠ, ਹੱਥ, ਜੀਭ/ਮੂੰਹ, ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਿਰ ਤੱਕ ਦੇਹ-ਨਿਆਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਲਿੰਗ, ਯੋਨੀ, ਧੇਨੂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਗੇ ਧਿਆਨ-ਤੱਤਵ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪਾਪ-ਖ਼ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਯੋਗ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਵੱਖਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ—ਸਾਲੰਬਨ ਧਿਆਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾਰਾਇਣ-ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਚਤਰ ਨਿਰਾਲੰਬਨ ਗਿਆਨਯੋਗ, ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਅਮੇਯ ਬ੍ਰਹਮ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਵਿਕਲਪ, ਨਿਰੰਜਨ, ਸਾਕਸ਼ੀਮਾਤ੍ਰ ਵਰਗੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਲੱਛਣ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ, ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਦੇਹ-ਆਧਾਰਿਤ ਧਿਆਨ ਦਾ ਸੇਤੂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਯੋਗ-ਧਾਰਣਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕਤਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਹੀਨ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਨੂੰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ; ਪਰ ਭਗਤੀ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਾਲੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ—ਸਮਾਜਿਕ ਭੇਦ ਤੋਂ ਪਰੇ—ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦਾ ਸੁਖਮ ਪ੍ਰਤੀਰੂਪ ਕਹਿ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ-ਸਥਿਤੀ ਯਾਦ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਦ-ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ-ਫਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 263
मत्स्येन्द्रनाथोत्पत्तिकथनम् (Origin Account of Matsyendranātha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਕਰਮ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਬਾਰੇ ਤੱਤਵ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ, ਅਨਾਸਕਤੀ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਹਰੀ/ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਮ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ—ਇਹ ਮੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਮ, ਵਿਚਾਰ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਸਾਧੂ-ਸੰਗ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼-ਮਾਰਗ ਰੂਪੀ ‘ਨਗਰ’ ਦੇ ਚਾਰ ‘ਦਰਬਾਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਜੀਵਨਮੁਕਤੀ ਲਈ ਨਿਰਣਾਇਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੰਤਰ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੀਜ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਪੁੰਨ-ਕਾਲ ਮੰਨ ਕੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਰਤ-ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਕਥਾ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਸੰਚਿਤ ਦੋਸ਼ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਹਰ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਮੱਛੀ-ਰੂਪੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੱਛੀ ਵੰਸ਼-ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਤਿਆਗ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੈਦ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਗੇ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਮਤਸ੍ਯੇਂਦ੍ਰਨਾਥ’ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ, ਅਦ੍ਵੈਤ-ਨਿਸ਼ਠ, ਵੈਰਾਗੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੋਗੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਮਹਾਤਮ੍ਯ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਨਾ ਮਹਾਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 264
तारकासुरवधः (Tārakāsura-vadha) — The Slaying of Tārakāsura
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਗੰਗਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਕੰਦ/ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਾਲ ਅੰਤਰੰਗ ਨਾਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਦੇਵਗਣ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਵ-ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਦ, ਜੈਘੋਸ਼ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਵਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ। ਫਿਰ ਤਾਮ੍ਰਵਤੀ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਦੇ ਸ਼ੰਖਨਾਦ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਛਿੜਦਾ ਹੈ; ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਸੰਘਰਸ਼, ਭੱਜਦੜ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਰਕ ਦਾ ਵਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਤ ਦੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਉਤਸਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਪਦੇਸ਼ ਗਿਆਨ-ਵੈਰਾਗ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ (ਵਿਆਹ) ਦੀ ਗੱਲ ਚੇੜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਕੰਦ ਅਸੰਗਤਾ, ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਦੁਲਭਤਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਦੇ ਕਰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਆਸਕਤ ਮਨ ਅਸਥਿਰ, ਸਮਚਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤ—ਅਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸਾਧਨ ਗਿਆਨ ਹੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਕੰਦ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪਰਬਤ ਵੱਲ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰ ਬੀਜ-ਮੰਤਰ ਜਪ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਨੂੰ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਸੂਤ ਸ਼੍ਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰਵਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਕੇ ਪੁਰਾਣਿਕ ਸੰਵਾਦ-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 265
अशून्यशयनव्रतमाहात्म्यवर्णन (The Māhātmya of the Aśūnya-Śayana Vrata)
ਅਧਿਆਇ 265 ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਨਾਜ਼ੁਕ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤੇ ਨਿਯਮ ਤੇ ਵਰਤ ਕਿਵੇਂ ਨਿਭਾਉਣ? ਸੂਤ ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸੌਖਾ “ਭੀਸ਼ਮ-ਪੰਚਕ” ਵਰਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਸਨਾਨ, ਵਾਸੁਦੇਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਨਿਯਮ, ਉਪਵਾਸ ਜਾਂ ਅਸਮਰਥ ਲਈ ਦਾਨ ਰਾਹੀਂ ਬਦਲ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਹਵਿਸ਼ਿਆਨਨ ਅਰਪਣ, ਜਲਸ਼ਾਈ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੀ ਧੂਪ-ਗੰਧ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ, ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸਤਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਪੂਰਵਕ ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਾਤੀ-ਫੁੱਲ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਬਿਲਵ-ਪੱਤਰ ਆਦਿ ਦਿਨ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ “ਅਸ਼ੂਨ੍ਯ-ਸ਼ਯਨ ਵਰਤ” ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਵਿਧੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਚਕ੍ਰਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸ਼੍ਰਾਵਣੀ ਲੰਘਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਤਿਥੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸੰਬੰਧੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ, ਅਤੇ ਪਾਪੀ/ਪਤਿਤ/ਮਲੇਛ ਆਦਿ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਜਲਸ਼ਾਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਿਆਂ ਘਰ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਪਿਤਰ, ਅਗਨੀ, ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਧਰਮ ਅਵਿਨਾਸ਼ ਰਹੇ—ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਲਕਸ਼ਮੀ-ਵਿਸ਼ਣੂ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਜਨਮ ‘ਸ਼ਯਿਆ ਅਸ਼ੂਨ੍ਯ’ ਰਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਭਾਦਰਪਦ-ਆਸ਼ਵਿਨ-ਕਾਰਤਿਕ ਤੱਕ ਤੇਲ-ਤਿਆਗ ਆਦਿ ਆਹਾਰ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲ-ਚੌਲ-ਵਸਤ੍ਰ ਸਮੇਤ ਸ਼ਯਿਆ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਪੁੰਨ, ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਪਾਪ-ਨਾਸ; ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਮਨ-ਸਥਿਰਤਾ, ਕੁੜੀ ਲਈ ਵਿਆਹ-ਯੋਗ; ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸਾਧਕ ਲਈ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 266
शिवारात्रिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śivarātri)
ਅਧਿਆਇ 266 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਮੁੱਖ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਮੂਹ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਮੰਕਣੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮੰਕਣੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਵਰਤ ਨਾਲ—ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਉਸ ਰਾਤ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਭ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਵੇਸ਼’/ਵਿਆਪਕਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੰਕਣੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਅਸ਼ਵਸੇਨ ਕਲਿਯੁਗ ਲਈ ਘੱਟ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਰਤ ਬਾਰੇ ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦੇ ਜਾਗਰਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਰਾਤ ਦਾਨ, ਪੂਜਾ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਜਪ ‘ਅਕਸ਼ਯ’ ਫਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਤਿਥੀ-ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਵਤਰਨ ਮੰਨ ਕੇ ਸੰਖੇਪ ਪੰਚਵਕਤ੍ਰ-ਕ੍ਰਮ ਮੰਤਰ, ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਤਿਕਾਰ, ਭਕਤੀ ਕਥਾ, ਸੰਗੀਤ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ—ਇੱਕ ਚੋਰ ਅਣਜਾਣੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਰੱਖਤ ‘ਤੇ ਰਹਿ ਕੇ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਸ਼ੁੱਧ ਮਨੋਰਥ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰਤ ਦਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉੱਤਮ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤਪ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪਾਵਨਕਾਰੀ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 267
तुलापुरुषदानमाहात्म्यवर्णनम् | Tula-Puruṣa Donation: Procedure and Merit (Siddheśvara Context)
ਅਧਿਆਇ 267 ਵਿਚ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਤੱਤਵ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਵਰਗੇ ਵਰਤ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹਨ। ਮੰਕਣੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਆਨਰਤ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਫਲ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ-ਪਦ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਤੁਲਾਪੁਰੁਸ਼ ਦਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਤੁਲਾਪੁਰੁਸ਼ ਦਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਗ੍ਰਹਿਣ, ਅਯਨੰਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੁਵ ਵਰਗੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੰਡਪ ਤੇ ਵੇਦੀਆਂ ਬਣਾਉਣਾ, ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ-ਵੰਡ। ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸ਼ੁਭ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੇ ਸਤੰਭਾਂ ਨਾਲ ਤੂਲਾ (ਤਰਾਜੂ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਦਾਤਾ ਤੁਲਾਦੇਵੀ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਜਾਂ ਇੱਛਿਤ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਤੋਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲ-ਤਿਲ ਸਮੇਤ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਦਾਨ ਦੇ ਪਰਿਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਮੇਟਣ ਵਾਲੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ—ਇੱਕ ਥਾਂ ਬਹੁਤੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਧਾਮ—ਅਤੇ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼ ਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸਮਗ੍ਰ ਲਾਭ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਹੈ।
Adhyaya 268
पृथ्वीदानमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory and Procedure of the Earth-Gift)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਆਨਰਤ ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀਤਾ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਪਦ ਦੁਰਲਭ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਜੋ ਰਾਜਾ ਗੌਤਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਵਰਨਮਈ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ (ਹਿਰਣਮਈ ਪૃਥਵੀ) ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਮਾਂਧਾਤਾ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ, ਭਰਤ, ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਆਦਿ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਦਾਨ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਭਾਰ-ਮਾਪ ਨਾਲ ਧਰਤੀ-ਮਾਡਲ ਬਣੇ, ਧਨ ਵਿੱਚ ਛਲ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ (ਲਵਣ, ਇਖ਼ਸ਼ੁਰਸ, ਸੁਰਾ, ਘੀ, ਦਹੀਂ, ਦੁੱਧ, ਪਾਣੀ), ਸੱਤ ਦਵੀਪ, ਮੇਰੂ ਆਦਿ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੰਡਪ, ਕੁੰਡ, ਤੋਰਨ, ਵਿਚਕਾਰ ਵੇਦੀ, ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ; ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਧੂਪ, ਆਰਤੀ ਅਤੇ ਅਨਾਜ-ਅਰਪਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਦਾਤਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਗਤ-ਆਧਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਨ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਸਾਨਿਧਤਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਨਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਗ੍ਰਾਹਕ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜ-ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ, ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਵੀ ਪਾਪਨਾਸ਼, ਗੌਤਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਧਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਭੂਮੀ ਹੜਪਣਾ ਨਿਸ਼ਿਧ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 269
कपालमोचन-ईश्वर-उत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Kapālamocaneśvara: Origin and Glory of the Skull-Release Lord)
ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਕਪਾਲਮੋਚਨ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਕੇਵਲ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਵੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਕਪਾਲੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਦੂਰ ਹੋਈ, ਅਤੇ “ਪਾਪ-ਪੁਰੁਸ਼” (ਪਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ) ਅਰਪਣ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਉਪਕਰਣ ਕੀ ਹਨ। ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਇੰਦਰ ਨੇ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਤਵਸ਼ਟਾ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭਕਤ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਛਿੜਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਨੀਤੀ-ਯੁਕਤ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਧੀਚੀ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨਾਲ ਵਜ੍ਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ “ਬ੍ਰਹਮਭੂਤ” ਕਹੇ ਗਏ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਤੇਜ ਘਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਰਗੰਧ ਆਦਿ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ, ਮੰਤ੍ਰ-ਪੂਰਵਕ ਸੁਵਰਨਮਯ ਦੇਹ-ਰੂਪ “ਪਾਪ-ਪੁਰੁਸ਼” ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਪਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ-ਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਪਾਲ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਹਰਾ ਦੇ ਪੰਜ ਮੁਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੰਜ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਟਕ ਨਾਮ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਹ ਸੁਵਰਨ-ਪਾਪਰੂਪ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਲੋਕ-ਨਿੰਦਾ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਦੀ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸਥਾਈ ਰਸਮੀ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਤੇ “ਕਪਾਲਮੋਚਨ” ਦੀ ਖਿਆਤੀ ਦੀ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਨੂੰ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ-ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 270
पापपिण्डप्रदानविधानवर्णनम् | Procedure for the Donation of the Pāpa-Piṇḍa (Sin-Effigy)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਅਗਿਆਨ, ਪ੍ਰਮਾਦ, ਕਾਮਨਾ ਜਾਂ ਅਪਕੁੱਵਤਾ ਕਰਕੇ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਆਨਰਤ ਤੁਰੰਤ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਉਪਾਅ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ‘ਪਾਪ-ਪਿੰਡ’ ਦਾਨ ਦੀ ਰੀਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਪੱਚੀ ਪਲ ਭਾਰ ਦਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਪਿੰਡ। ਇਹ ਕਰਮ ਅਪਰਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਸਨਾਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮੰਡਪ/ਵੇਦੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਾਤਾ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਤੱਤਵ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਮੰਤ੍ਰੋਚਾਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੇਦ-ਵੇਦਾਂਗ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਕੇ ਪੈਰ ਧੋਣਾ, ਵਸਤ੍ਰ-ਅਲੰਕਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਮੂਰਤੀ/ਪਿੰਡ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਔਪਚਾਰਿਕ ਮੰਤ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਪਿਛਲਾ ਪਾਪ ਉਸ ਦਾਨ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੌਂਪਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਲ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਦੀ ਹਲਕਾਪਣ, ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸੁਪਨੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਪਾਲੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਵਧੀਕ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਵੀ ਹੈ।
Adhyaya 271
Liṅgasaptaka-pratiṣṭhā and Indradyumna’s Fame: The Hāṭakeśvara-kṣetra Narrative (लिङ्गसप्तक-माहात्म्यं तथा इन्द्रद्युम्न-कीर्तिः)
ਅਧਿਆਇ ੨੭੧ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੱਤ ਲਿੰਗਾਂ (ਲਿੰਗਸਪਤਕ) ਦਾ ਮਹਾਨ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਦੀਰਘ ਆਯੁ, ਰੋਗ-ਨਾਸ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਖ਼ਤਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਸ਼ਵਰ, ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨੇਸ਼ਵਰ, ਪਾਲੇਸ਼ਵਰ, ਘੰਟਾਸ਼ਿਵ, ਕਲਸ਼ੇਸ਼ਵਰ (ਵਾਨਰੇਸ਼ਵਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ) ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ/ਖੇਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਕਿਹੜੀ ਵਿਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਦਾਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਕਥਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਯਜਨਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੀਰਤੀ ਘਟਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਡੋਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕੀਰਤੀ ਨਵੀਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁੜ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਵੱਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਅਤਿ-ਦੀਰਘ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਬਕ/ਨਾਡੀਜੰਘ, ਉਲੂਕ, ਗ੍ਰਿਧ੍ਰ, ਕੂਰਮ (ਮੰਥਰਕ) ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਮਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ (ਬਿਲਵ ਪੱਤਰ ਅਰਚਨਾ ਆਦਿ) ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਦੇਹ ਤਪਸਵੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸੰਵਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗਸਪਤਕ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ‘ਪਰਬਤ-ਦਾਨ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ, ਕੈਲਾਸ, ਹਿਮਾਲਯ, ਗੰਧਮਾਦਨ, ਸੁਵੇਲ, ਵਿਂਧ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦਾਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਵੇਰੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਵੀ ਅਣਜਾਣੇ ਪਾਪ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਨਿਧ੍ਯ (ਗਣਤ੍ਵ), ਦੀਰਘ ਸਵਰਗ-ਸੁਖ ਅਤੇ ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਰਾਜ-ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 272
युगस्वरूपवर्णनम् (Description of the Nature of the Yugas and Measures of Time)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਈਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਜਪੁਰਖ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਆਏ ‘ਦਿਨ’ ਦੇ ਮਾਪ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਕਾਲ-ਮਾਨ (ਨਿਮੇਸ਼ ਆਦਿ) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਮਹੀਨਾ, ਰਿਤੂ, ਅਯਨ ਅਤੇ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਮਾਪ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਯੁਗ-ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਤੇ ਪਾਪ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ, ਲੋਕਾਚਾਰ, ਸਮਾਜਿਕ-ਨੈਤਿਕ ਹਾਲਤ, ਯਜ੍ਞਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਭ, ਵੈਰ, ਵਿਦਿਆ-ਆਚਾਰ ਦਾ ਖ਼ਸਾਰਾ, ਅਭਾਵ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਦੀ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਆਦਿ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਿਤ੍ਰਣ ਕਰਕੇ, ਚੱਕਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਮੁੜ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਲ-ਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ-ਵਰ੍ਹੇ ਵਰਗੇ ਮਹਾਕਾਲ-ਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਗਰਖੰਡ ਦੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ‘ਯੁਗਸਵਰੂਪਵਰਣਨ’ ਅਧਿਆਇ ਹੈ।
Adhyaya 273
युगप्रमाणवर्णनम् (Yuga-Pramāṇa Varṇana) — Description of Cosmic Time Measures
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਯੁਗਾਂ, ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਪਦ ਦੀ ਕ੍ਰਮ-ਪਰੰਪਰਾ ਸਮੇਤ ਕਾਲ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਾ ਤਾਤ্তਵਿਕ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਕ੍ਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ “ਜਯੰਤ” ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਮਨੂ ਨੂੰ ਵੈਵਸਵਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ “ਬਲੀ” ਵਾਸੁਦੇਵ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਸ਼ਕ੍ਰਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਮਿਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਜ्ञਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕਾਲ-ਹਿਸਾਬ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਚਾਰ ਵਿਹਾਰਕ ਮਾਪ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਸੌਰ, ਸਾਵਨ, ਚਾਂਦ੍ਰ ਅਤੇ ਨਾਕਸ਼ਤ੍ਰ/ਆਰਕਸ਼। ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ (ਠੰਢ-ਗਰਮੀ-ਬਰਸਾਤ), ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਯਜ्ञ ਸੌਰ ਮਾਪ ਨਾਲ; ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਜ ਸਾਵਨ ਨਾਲ; ਚਾਂਦ੍ਰ ਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਅਧਿਮਾਸ ਜੋੜਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ; ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਗਣਿਤ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਆਧਾਰਿਤ ਹਿਸਾਬ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਯੁਗ-ਕਾਲ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 274
Durvāsas-स्थापित-त्रिनेत्र-लिङ्गमाहात्म्य (The Glory of the Trinetra Liṅga Established by Durvāsas)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ–ਰਿਸ਼ੀ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਦੁਰਵਾਸਾ ਮੁਨੀ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਠਾਧਿਪਤੀ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਲੋਭ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਤਾਲਾਬੰਦ ਸੰਦੂਕ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਦੁಃਸ਼ੀਲ ਨਾਮ ਦਾ ਚੋਰ ਸੰਨਿਆਸ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਮਠ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੈਵ ਦੀਖਿਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਮੁਰਲਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਠਹਿਰਾਉ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਸੰਦੂਕ ਕੁਝ ਵੇਲੇ ਲਈ ਸੌਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸੋਨਾ ਚੁਰਾ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾਚ-ਗੀਤ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੀ ਭਗਤੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਦੁਰਵਾਸਾ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਐਸੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਜਿਨ ਦਾ ਦਾਨ, ਸੋਨੇ ਸਮੇਤ ਤਿਲਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਤਿਲਦਾਨ, ਅਧੂਰੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦ/ਮੰਦਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਣਾ, ਅਤੇ ਫੁੱਲ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਤੇ ਭਗਤੀਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਅਰਪਣ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਾਲ ਭਰ ਦੇ ਪਾਪ ਮਿਟਦੇ ਹਨ, ਸਨਾਨ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨਾਲ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਪਾਪ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਵਿੱਚ ਨਾਚ-ਗੀਤ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਉਪਯੋਗੀ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 275
Nimbēśvara–Śākambharī Utpatti Māhātmya (Origin-Glory of Nimbēśvara and Śākambharī)
ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੁಃਸ਼ੀਲ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ, ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਵ-ਧਾਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ “ਨਿੰਬੇਸ਼ਵਰ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਆਧਾਰ-ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂਭਕਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਾਕੰਭਰੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ–ਦੇਵੀ ਦਾ ਜੋੜਾ ਤੀਰਥ-ਸੰਕੁਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦੰਪਤੀ ਬਚੀ ਹੋਈ ਧਨ-ਰਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਲਈ ਰੱਖ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਭਿੱਖਿਆ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਦੁಃਸ਼ੀਲ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਾਕੰਭਰੀ ਅਡੋਲ ਮਨ ਨਾਲ ਪਤੀ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਚਿਤਾ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਇੱਥੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਦਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਹੈ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੁਕਮ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ “ਉੱਤਮ” ਕਥਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਭਕਤੀ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 276
एकादशरुद्रोत्पत्ति-वर्णनम् | Origin Account of the Eleven Rudras (at Hāṭakeśvara-kṣetra)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ-ਤੱਤਵਕ ਸ਼ੰਕਾ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਰੁਦ੍ਰ ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੌਰੀ ਦਾ ਪਤੀ ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਦਾ ਪਿਤਾ; ਫਿਰ ਇਕਾਦਸ਼ ਰੁਦ੍ਰ ਕਿਵੇਂ? ਸੂਤ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਏਕਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਇਕਾਦਸ਼ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਕਟਯ ਕੀਤਾ। ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਤਪਸਵੀ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਵਰਤ ਧਾਰਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਦੀ ਥਕਾਵਟ-ਜਨਿਤ ਦੋਸ਼ਤਾ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਲਵੇ। ਸ਼ਿਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸਪਰਧਾ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾਗ-ਦੁਆਰ ਰਾਹੀਂ ਭੂਗਰਭ ਲੋਕ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਕਪੜਾ-ਭੂਸ਼ਿਤ ਇਕਾਦਸ਼ਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਪਸਵੀ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਸਵਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਹੀ ਇਕਾਦਸ਼ ਰੂਪ ਹਾਂ—ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਪਸਵੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਵਤੀਰਥ-ਸਵਰੂਪ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਕਾਦਸ਼ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵੱਸੇ। ਸ਼ਿਵ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਰੂਪ ਕੈਲਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗਾ, ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ-ਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ; ਇਸ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਆਤਮਿਕ ਉਤਥਾਨ, ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਨਿਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਸੰਤਾਨ, ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਆਰੋਗਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਭਸਮ-ਸਨਾਨ ਨਿਯਮ ਵਾਲੇ ਦੀਖ਼ਿਤ ਨੂੰ ਛਡਅਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਭੇਟ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ-ਕਾਲ ਕਹਿ ਕੇ, ਇਕਾਦਸ਼ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀਆਂ ਹੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 277
एकादशरुद्रसमीपे दानमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Donations in the Presence of the Eleven Rudras)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਇਕਾਦਸ਼ ਸਮੂਹ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਵਕਤਾ ਹਰਿ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਰੁਦ੍ਰ-ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਗਿਣਦਾ ਹੈ—ਮ੍ਰਿਗਵਿਆਧ, ਸਰਵਜ੍ਞ, ਨਿੰਦਿਤ, ਮਹਾਯਸ਼, ਅਜੈਕਪਾਦ, ਅਹਿਰਬੁਧਨ੍ਯ, ਪਿਨਾਕੀ, ਪਰੰਤਪ, ਦਹਨ, ਈਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਕਪਾਲੀ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾਨ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਜਪ ਬਾਰੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਵਕਤਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਦਾਨ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਤੱਖ (ਅਸਲ) ਧੇਨੂਆਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਹਰ ਧੇਨੂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਦਾਰਥ-ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਗੁੜ-ਸੰਬੰਧੀ, ਮੱਖਣ-ਸੰਬੰਧੀ, ਘੀ-ਸੰਬੰਧੀ, ਸੋਨਾ-ਸੰਬੰਧੀ, ਲੂਣ-ਸੰਬੰਧੀ, ਰਸ-ਸੰਬੰਧੀ, ਅੰਨ-ਸੰਬੰਧੀ, ਜਲ-ਸੰਬੰਧੀ ਆਦਿ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਨ্নਿਧ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਵਧੇਰੇ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਨਾ ਦੇ ਸਕੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਸਭ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਸਮਝ ਕੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਗਾਂ ਯਤਨ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 278
द्वादशार्कोत्पत्तिरत्नादित्योत्पत्तिमाहात्म्ये याज्ञवल्क्यवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of the Twelve Suns and the Ratnāditya: Account of Yājñavalkya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਇੱਕ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਯ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੌਰ-ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਦੀ ਦੀਕਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਅਵਤਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਦਾਂਪਤ੍ਯ-ਕ੍ਰਮ ਤੇ ਯਜ੍ਞਾਚਾਰ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਬਾਰੇ ਉੱਠੇ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਕਰਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸ਼ਾਕਲ੍ਯ ਅਤੇ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਪਮਾਨ, ਇਨਕਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਵਿਵਾਦ ਵਧ ਕੇ ਉਸ ਘਟਨਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਪੂਰਵ-ਸ਼િક્ષਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਾਕੇ ਸਿੱਖੀ ਹੋਈ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ‘ਵਿਸਰਜਿਤ’ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਠੋਰ ਭਕਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਯ-ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣਾਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸੂਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ ਉਚਾਰ ਕੇ ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਅਰਪਣਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਯਦੇਵ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੂਰਯ-ਅਸ਼੍ਵ ਦੇ ਕਾਨ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਅਦਭੁਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਮੁੜ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਦੀ ਵੈਦਿਕ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੀਰਥ-ਫਲ ਵਜੋਂ ਪਾਪ-ਕਸ਼ਯ, ਉੱਚ ਗਤੀ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਐਤਵਾਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਕਹਿ ਕੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੌਰ-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਰੀਤ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ—ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਰਾਸਤ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 279
पुराणश्रवणमाहात्म्यवर्णन (Glorification of Listening to the Purāṇa)
ਅਧਿਆਇ 279 ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਸਕੰਦਪੁਰਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਕੰਦ ਨੇ ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੂੰ (ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਹਿ ਕੇ) ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ; ਉਥੋਂ ਇਹ ਅੰਗਿਰਸ, ਚ੍ਯਵਨ ਅਤੇ ਰਿਚੀਕ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਇਸ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ (paramparā) ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਮਾਡਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦਪੁਰਾਣ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪ-ਮਲ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਆਯੁ ਵਧਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਵਰਣ-ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਲਈ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਅਪਾਰ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਧਰਮ-ਮਹਾਤਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਸਵਰਗ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ-ਲਾਭ, ਧਨ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ, ਵਿਆਹ-ਸਿੱਧੀ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਵਿਜੈ ਵਰਗੇ ਲੌਕਿਕ ਲਾਭ ਵੀ ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਉਪਦੇਸ਼ਕ/ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਣੂ-ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਥੋੜ੍ਹਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਧਨ ਨਾਲ ਚੁਕਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਖਿਣਾ ਤੇ ਆਤਿਥ੍ਯ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਵਣ ਨੂੰ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਜਨਮ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
FAQs about Tirtha Mahatmya
The place is presented as an ascetic forest in Ānarta where a crisis triggered by the falling of Śiva’s liṅga becomes the basis for establishing liṅga worship as uniquely authoritative; the site’s “glory” lies in being a setting where cosmic disorder is resolved through proper devotion and reinstatement of the liṅga.
Merit is framed through devotional correctness: sustained, faith-filled liṅga-pūjā (including tri-kāla worship) is said to lead to elevated spiritual outcomes (“parā gati”), and the act of honoring the liṅga is treated as honoring the triad of Śiva, Viṣṇu, and Brahmā.
The core legend is Śiva’s wandering after Satī’s separation, the ascetics’ curse causing the liṅga to fall into the earth and enter Pātāla, the ensuing cosmic omens, and the devas’ intervention culminating in the installation and worship of a golden liṅga named Hāṭakeśvara.