Adhyaya 202

Verse 1

विश्वामित्र उवाच । तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणाः सर्वे विनयावनताः स्थिताः । तं पप्रच्छुर्नरश्रेष्ठ कौतुकाविष्टचेतसः

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਨਯ ਨਾਲ ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਹੇ ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਚਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 2

कस्यचिन्निर्णयो देयो मध्यस्थस्य द्विजोत्तमैः । वेदवाक्येन संत्यज्य वाक्यं मनुजसंभवम् ओ

ਕਿਸੇ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿਰਪੱਖ ਮੱਧਸਥ ਰਾਹੀਂ ਦੇਣ; ਮਨੁੱਖੀ ਰਾਇ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵੇਦ-ਵਾਕ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਣ।

Verse 3

कस्मात्तालत्रयं देयं मध्यगेन महात्मना । एतन्नः सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः

“ਮਹਾਤਮਾ ਮੱਧਸਥ ਵੱਲੋਂ ‘ਤਿੰਨ ਤਾਲ’ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਭੇਦ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੈ।”

Verse 4

तच्छ्रुत्वा भर्तृयज्ञस्तु तानुवाच द्विजोत्तमान् । श्रूयतामभिधास्यामि यदेतत्कारणं स्थितम्

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਇਸ ਰੀਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੋ ਪੱਕਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 5

नासत्यं जायते वाक्यं नागराणां कथंचन । ब्रह्मशालास्थितानां च शुभं वा यदि वाऽशुभम्

ਨਾਗਰਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਬਾਤ ਕਦੇ ਝੂਠੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆਂ ਦੀ—ਚਾਹੇ ਮਾਮਲਾ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ।

Verse 6

वेदोक्तेः सवनैस्तस्माद्दर्शयंति द्विजोत्तमाः । इष्टं वा यदि वानिष्टं पृच्छमानस्य चा र्थिनः

ਇਸ ਲਈ ਵੇਦ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵਨ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲੇ ਅਰਥੀ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਇੱਛਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਅਨਿੱਛਿਤ।

Verse 7

भूयोभूयस्ततः कुर्यान्मध्यस्थः स द्विजन्मनाम् । प्रश्नं तस्य निमित्तं च यावत्तस्य विनिर्णयः

ਫਿਰ ਮੁੜ ਮੁੜ, ਉਹ ਮੱਧਸਥ ਦਵਿਜਾਂ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ-ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਸਮੇਤ ਰੱਖੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਨਿਰਣਯ ਨ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 8

ब्रह्मशालोपविष्टानां यदि वाक्यं वृथा भवेत् । माहात्म्यं नश्यते तेषां ततः क्रोधः प्रजायते

ਜੇ ਬ੍ਰਹ્મਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂ ਝੂਠੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 9

क्रोधात्सञ्जायते द्रोहो द्रोहात्पापस्य संगमः । एतस्मात्कारणाद्विप्रा मध्यस्थः पृच्छ्यते मुहुः

ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਦ੍ਰੋਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਦ੍ਰੋਹ ਤੋਂ ਪਾਪ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਣ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਮੱਧਸਥ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

समुदायः समस्तानां यथा चैव प्रजायते । तदा तालत्रयं यच्च मध्यस्थः संप्रयच्छति

ਅਤੇ ਜਦ ਸਭਨਾਂ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ-ਸਹਿਮਤੀ ਉਪਜ ਆਵੇ, ਤਦ ਮੱਧਸਥ ਉਹ ‘ਤਾਲ-ਤ੍ਰਯ’ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 11

तासां तु पूर्वया कामं हंति पृच्छाप्रदायिनाम् । द्वितीयया तथा क्रोधं हंति लोभं तृतीयया

ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਪਹਿਲੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੀਜੀ ਨਾਲ ਲੋਭ ਨਿਵਿਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 12

एतस्मात्कारणाद्देयं तेन तालत्रयं द्विजाः

ਇਸੇ ਕਾਰਨ, ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ‘ਤਾਲਤ੍ਰਯ’ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਅਵਸ਼੍ਯ ਹੈ।

Verse 13

ब्राह्मणा ऊचुः । आथर्वणश्चतुर्थस्तु ब्राह्मणः परिकीर्तितः । स कस्मात्प्रथमः प्रश्नो नागराणां प्रकीर्तितः

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੋਲੇ: ‘ਆਥਰਵਣ’ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ (ਵੇਦਾਂ) ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਨਾਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਆਥਰਵਣ ਹੀ ਕਿਉਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ?

Verse 14

भर्तृयज्ञ उवाच । आथर्वः प्रथमः प्रश्नो यस्मात्प्रोक्तो मया द्विजाः । तदहं संप्रवक्ष्यामि शृणुध्वं सुसमाहिताः

ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਥਰਵਣ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਤੁਸੀਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

Verse 15

नेर्ष्या चैवात्र कर्तव्या स्वस्थानस्य विनाशनी । निरूपितं मया सम्यक्स्थानस्थस्य विशुद्धये

ਇੱਥੇ ਈਰਖਾ ਕਦੇ ਨਾ ਕਰਨੀ—ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਰਤਬੇ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ।

Verse 16

ऋग्यजुःसामसंज्ञाख्या अग्निष्टोमादिका मखाः । पारत्रिकाः प्रवर्तंते नैहिकाश्चाभिचारिकाः

਋ਗ, ਯਜੁਸ ਅਤੇ ਸਾਮ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਯਜ੍ਞ—ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਆਦਿ—ਪਰਲੋਕੀ ਫਲਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਵਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਇਹਿਲੋਕੀ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਵਰਗੇ ਕਰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

Verse 17

अथर्ववेदे तच्चोक्तं सर्वं चैवाभिचारिकम् । हिताय सर्वलोकानां ब्रह्मणा लोककारिणा

ਪਰ ਅਥਰਵਵੇਦ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ-ਬਲ ਵਾਲੇ ਕਰਮ—ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 18

अथर्ववेदः प्रथमं द्रष्टव्यः कार्यसिद्धये । एतस्मात्कारणादाद्यः स चतुर्थोऽपि संस्थितः

ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਅਥਰਵਵੇਦ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੀ ਕਾਰਨ ਉਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ‘ਪਹਿਲਾ’ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।

Verse 19

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः । पृच्छा संबंधजं सर्वमेकं कार्यं सदैव हि

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਗੱਲ ਸਦਾ ਇਕ ਹੀ ਕਾਰਜ ਵੱਲ ਹੈ—ਧਰਮਯੁਕਤ ਸਿੱਧੀ ਵੱਲ।

Verse 202

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये भर्तृयज्ञवाक्यनिर्णयवर्णनंनाम द्व्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਛੇਵੇਂ ਭਾਗ ਨਾਗਰਖੰਡ ਦੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ‘ਭਰਤ੍ਰਿਯਜ੍ਞ ਦੇ ਵਾਕ੍ਯ-ਨਿਰਣਯ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮ ਦੋ ਸੌ ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।