Adhyaya 263

Verse 1

ईश्वर उवाच । यदि चेत्तामसं कर्म त्यक्त्वा कर्मसु जायते । तदा ज्ञानमयो योगी जीवतां मोक्षदायकः

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਕੋਈ ਤਾਮਸਿਕ ਕਰਮ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵੀ ਧਰਮਿਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਿਆਨ-ਮਯ ਯੋਗੀ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2

यदा निर्ममता देहे यदा चित्तं सुनिर्मलम् । यदा हरौ भक्तियोगस्तदा बन्धो न कर्मणा

ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਰਮਮਤਾ ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਹਰਿ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਹੀ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਵੇ—ਤਦ ਕਰਮ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

Verse 3

कुर्वन्नेव हि कर्माणि मनः शांतं नृणां यदा । तदा योगमयी सिद्धिर्जायते नात्र संशयः

ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਯੋਗਮਈ ਸਿੱਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 4

गुरुत्वं स्थानमसकृदनुभूय महामतिः । जीवन्विष्णुत्वमासाद्य कर्म संगात्प्रमुच्यते

ਗੁਰੁਤਵ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਕੇ, ਮਹਾਮਤੀ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ‘ਵਿਸ਼్ణੁਤਵ’ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਸੰਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

कर्माणि नित्यजातानि नित्यनैमित्तिकानि च । इच्छया नैव सेव्यानि दुःखतापविवृद्धये

ਨਿੱਤ ਦੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਨਿੱਤ-ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਨਾ ਸੇਵੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਤਪਿਸ਼ ਹੀ ਵਧਦੀ ਹੈ।

Verse 6

कर्मणामीशितारं च विष्णुं विद्धि महेश्वरि । तस्मिन्संत्यज्य सर्वाणि संसारान्मुच्यतेऽखिलात्

ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਕੇ—ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਉਸੀ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ—ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੂਹ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 7

एतदेव परं ज्ञानमेतदेव परं तपः । एतदेव परं श्रेयो यत्कृष्णे कर्मणोऽर्पणम्

ਇਹੀ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਇਹੀ ਪਰਮ ਤਪ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਕਲਿਆਣ ਹੈ—ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 8

अयं हि निर्मलो योगो निर्गुणः स उदाहृतः । तद्विष्णोः कर्म जनितं शुभत्व प्रतिपादनम्

ਇਹੀ ਨਿਰਮਲ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਨਿਰਗੁਣ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁਭਤਾ (ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਤੇ ਕਲਿਆਣ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 9

तावद्भ्रमंति संसारे पितरः पिंडतत्पराः । यावत्कुले भक्तियुतः स्तो नैव प्रजायते

ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ-ਯੁਕਤ ਭਗਤ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਪਿਤਰ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਹਿ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 10

तावद्द्विजानि गर्जंति तावद्गर्जति पातकम् । तावत्तीर्थान्यनेकानि यावद्भक्तिं न विंदति

ਜਦ ਤੱਕ ਦਵਿਜ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਗੱਜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਪਾਪ ਵੀ ਗੱਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਸੱਚੀ ਭਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਤੀਰਥ ਅਨੇਕ ਹੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

Verse 11

स एव ज्ञानवांल्लोके योगिनां प्रथमो हि सः । महाक्रतूनामाहर्ता हरिभक्तियुतो हि सः

ਉਹੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ; ਉਹੀ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਥਮ ਹੈ। ਉਹੀ ਮਹਾਕ੍ਰਤੂਆਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 12

निमिषं निर्नयन्मेषं योगः समभिजायते । वाणीजये योगिनस्तु गोमेधश्च प्रकीर्तितः

ਪਲਕ ਝਪਕਣ ਤੱਕ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਣ ਨਾਲ ਯੋਗ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਯੋਗੀ ਲਈ ਵਾਣੀ-ਜਯ ਨੂੰ ਗੋਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 13

मनसो विजये नित्यमश्वमेधफलं लभेत् । कल्पनाविजयान्नित्यं यज्ञं सौत्रामणिं लभेत्

ਮਨ ਉੱਤੇ ਨਿੱਤ ਜਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਮਨ-ਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਨਿੱਤ ਜਯ ਨਾਲ ਸੌਤ੍ਰਾਮਣੀ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 14

देहस्योत्सर्जनान्नित्यं नरयज्ञः प्रकीर्तितः । पंचेंद्रियपशून्हत्वाऽनग्नौ शीर्षे च कुण्डले

ਦੇਹ-ਆਸਕਤੀ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਤਿਆਗਣ ਨਾਲ ਨਰ-ਯਜ੍ਞ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ‘ਵਧ’ ਕਰਕੇ—ਬਾਹਰੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾ—ਯੋਗੀ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਰਮ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 15

गुरूपदेशविधिना ब्रह्मभूतत्वमश्नुते । स योगी नियताहारोदण्डत्रितयधारकः

ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਯੋਗੀ ਨਿਯਤ ਆਹਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਦੰਡ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਦੇਹ, ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਲ ਸੰਯਮ-ਧਾਰਾ।

Verse 16

त्रिदंडी स तु विज्ञेयो ज्ञाते देवे निरंजने । मनोदण्डः कर्मदण्डो वाग्दंडो यस्य योगिनः

ਉਸ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚਾ ਤ੍ਰਿਦੰਡੀ ਜਾਣੋ ਜਿਸ ਨੇ ਨਿਰੰਜਨ, ਵਾਸਨਾ-ਰਹਿਤ ਦੇਵ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਦੰਡ ਹਨ—ਮਨ ਦਾ ਦੰਡ, ਕਰਮ ਦਾ ਦੰਡ ਅਤੇ ਵਾਣੀ ਦਾ ਦੰਡ।

Verse 17

स योगी ब्रह्मरूपेण जीवन्नेव समाप्यते । अज्ञानी बाध्यते नित्यं कर्मभिर्बंधनात्मकैः

ਉਹ ਯੋਗੀ ਜੀਊਂਦਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਗਿਆਨੀ ਸਦਾ ਬੰਧਨ-ਸਰੂਪ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਤੇ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

कुर्वन्नेव हि कर्माणि ज्ञानी मुक्तिं प्रयाति हि । यदा हि गुरुभिः स्थानं ब्रह्मणः प्रतिपाद्यते

ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦਾ ਸਥਾਨ/ਅਵਸਥਾ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 19

तदैष मुक्तिमाप्नोति देहस्तिष्ठति केवलम् । यावद्ब्रह्मफलावाप्त्यै प्रयाति पुरुषोत्तमः

ਤਦ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਹ ਕੇਵਲ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਮ-ਫਲ ਦੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

तावत्कर्ममयी वृत्तिर्ब्रह्म वृक्षांतराभवेत् । अवांतराणि पर्वाणि ज्ञेयानि मुनिभिः सदा

ਜਦ ਤੱਕ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਮਨ ਵ੍ਰਿੱਖ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਿਹਾ—ਕੇਵਲ ਅੰਸ਼ਿਕ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੱਧਲੇ ਪੜਾਅ (ਪਰਵਣ) ਸਦਾ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਣ।

Verse 21

मोक्षमार्गो द्विजैश्चैव श्रुतिस्मृतिसमुच्चयात् । मोक्षोऽयं नगराकारश्चतुर्द्वार समाकुलः

ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੋਖਸ਼ ਇੱਕ ਨਗਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

Verse 22

द्वारपालास्तत्र नित्यं चत्वारस्तु शमादयः । त एव प्रथमं सेव्या मनुजैर्माक्षदायकाः

ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇਦਾਰ ਹਨ—ਸ਼ਮ ਆਦਿ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 23

शमश्च सद्विचारश्च संतोषः साधुसंगमः । एते वै हस्तगा यस्य तस्य सिद्धिर्न दूरतः

ਸ਼ਮ, ਸਦ੍ਵਿਚਾਰ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਸਾਧੂ-ਸੰਗ—ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਾਰੋਂ ਜਿਵੇਂ ਫੜੇ ਹੋਣ, ਉਸ ਲਈ ਸਿੱਧੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ।

Verse 24

योगसिद्धिर्विष्णुभक्त्या सद्धर्माचरणेन च । प्राप्यते मनुजैर्देवि ह्येतज्ज्ञानमलं विदुः

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਸੱਤ-ਧਰਮ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 25

ज्ञानार्थं च भ्रमन्मर्त्यो विद्यास्थानेषु सर्वशः । सद्यो ज्ञानं सद्गुरुतो दीपार्चिरिव निर्मला

ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਮਰਤਿਆ ਮਨੁੱਖ ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਥਾਂ ਭਟਕੇ, ਪਰ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਨਿਰਮਲ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ—ਦੀਵੇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਲੌ ਵਾਂਗ।

Verse 26

मुहूर्तमात्रमपि यो लयं चिंत यति ध्रुवम् । तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात्

ਜੋ ਕੋਈ ਕੇਵਲ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਭਰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਲਯ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਾਪ ਉਸੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 27

रागद्वेषौ परित्यज्य क्रोधलोभविवर्जितः । सर्वत्र समदर्शी च विष्णुभक्तस्य दर्शनम्

ਰਾਗ ਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਲੋਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਣਾ—ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਭਕਤ ਦੇ ਸੱਚੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।

Verse 29

मायाधिपटलैर्हीनो मिथ्या वस्तुविरागवान् । कुसंसर्गविहीनश्च योगसिद्धेश्च लक्षणम्

ਮਾਇਆ ਦੇ ਪਰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਿਥਿਆ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਵੈਰਾਗੀ, ਅਤੇ ਕੁਸੰਗ ਤੋਂ ਦੂਰ—ਇਹ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

Verse 30

ममतावह्निसंयोगो नराणां तापदायकः । उत्पन्नः शमनं तस्य योगिनां शांतिचारणम्

‘ਮਮਤਾ’ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਜੁੜਾਵ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤਾਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਉੱਠੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 31

इन्द्रियाणामथोद्धृत्य मनसैव निषेधयेत् । यथा लोहेन लोहं च घर्षितं तीक्ष्णतां व्रजेत्

ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਘਿਸ ਕੇ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

बुद्धिर्हि द्विविधा देहे देया ग्राह्या विशुद्धिदा । संसारविषया त्याज्या परब्रह्मणि सा शुभा

ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਤਿਆਗਣਯੋਗ, ਇੱਕ ਗ੍ਰਹਿਣਯੋਗ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਛੱਡੋ; ਜੋ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ।

Verse 33

अहंकारो यथा देवि पापपुण्यप्रदायकः । ज्ञाते तत्त्वे शुभफले कृतः संधाय नान्यथा

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਪਾਪ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਤੱਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਫਲ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋੜ ਕੇ (ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਾ ਕੇ) ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।

Verse 34

श्यामलं च उपस्थं च रूपातीतान्नराः शिवम् । हृदिस्थं सिरशिस्थं च द्वयं बद्धविमुक्तये

ਰੂਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਦਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਲੱਭਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਬੱਝਿਆਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਉਹ ਦੋਹਰੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸ਼ਿਵ।

Verse 36

एतदक्षरमव्यकममृतं सकलं तव । रूपरूपविष्णुरूपरूपमूर्तिनिवेदितम्

ਇਹ ਤੇਰਾ ਅਕਸ਼ਰ ਹੈ—ਅਵ੍ਯਕਤ, ਅਮਰ ਅਤੇ ਪੂਰਨ—ਜੋ ਰੂਪ ਉੱਤੇ ਰੂਪ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਮੂਰਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 37

यदा गुरुः प्रसन्नात्मा तस्य विश्वं प्रसीदति । गुरुश्च तोषितो येन संतुष्टाः पितृदेवताः

ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਆਨੰਦਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਲਈ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਕਿਰਪਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 38

गुरूपदेशः प्रतिमा सद्विचारः समे मनः । क्रिया च ज्ञानसहिता मोक्षसिद्धेर्हि लक्षणम्

ਮੋਖ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਇਹ ਹਨ: ਗੁਰੂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼, ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਸਦਵਿਚਾਰ, ਸਮਭਾਵ ਵਾਲਾ ਅਡੋਲ ਮਨ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰਮ-ਕ੍ਰਿਆ।

Verse 39

क्रियापतिर्विष्णुरेव स्वयमेव हि निष्क्रि यः । स च प्राणविरूपाय द्वादशाक्षरवीजकः

ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼్ణੂ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਉਹ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਖਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਬੀਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ।

Verse 40

द्वादशाक्षरकं चक्रं सर्वपापनिबर्हणम् । दुष्टानां दमनं चैव परब्रह्मप्रदायकम्

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਖਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਦਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਦਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 41

एतदेव परं ब्रह्म द्वादशाक्षररूपधृक् । मया प्रकाशितं देवि स्कन्दे हि विमलं तव

ਇਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਖਰ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਸਕੰਦ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 42

एतत्सारं योगिनां ध्यानरूपं भक्तिग्राह्यं श्रद्धया चिन्तयेच्च । चातुर्मास्ये जन्मकोट्यां च जातं पापं दग्ध्वा मुक्तिदः कैटभारिः

ਇਹੀ ਸਾਰ ਹੈ—ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੋਣ ਵਾਲਾ; ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਕੈਟਭਾਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਕਰੋੜਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਸਾੜ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 43

ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नगरे तत्र क्षीरसागरमध्यतः । उज्जहार विमानाग्रे तेजोभाराभिपीडितः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ, ਉੱਥੇ, ਖੀਰਸਾਗਰ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਮਾਨ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੱਢਿਆ—ਉਸ ਦੀ ਤੇਜਸਵੀ ਚਮਕ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 44

उरो बाहुकृतिं कुर्वन्सान्निध्यं समुपागतः । महामत्स्योऽज्ञातपूर्वः सन्निधानेऽनहंकृतिः

ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਨੇੜੇ ਦੀ ਸਾਨ্নਿਧਤਾ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹਾਂ ਮੱਛੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ—ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਵੇਖੀ ਗਈ ਸੀ—ਨੇੜੇ ਖੜੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।

Verse 45

हुंकारगर्भे मत्स्यं च दृष्ट्वा तं स महेश्वरः । तेजसा स्तंभयामास वाक्यमेतदुवाच ह

‘ਹੁੰ’ ਨਾਦ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਉਸ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ।

Verse 46

कस्त्वं मत्स्योदरस्थश्च देवो यक्षोऽथ मानुषः । कथं जीवसि देहांतर्गतो मम वद प्रभो

“ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ—ਮੱਛੀ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ—ਦੇਵਤਾ, ਯਕਸ਼ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ? ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈਂ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।”

Verse 47

मत्स्य उवाच । अहं मत्स्योदरे क्षिप्तः समुद्रे क्षीरसंभवे । मात्रा तु पितृवाक्येन नायं मम कुलान्वितः

ਮੱਛੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਮੈਂ ਖੀਰ-ਜਨਿਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਮੱਛੀ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਮਾਂ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਨਹੀਂ।’

Verse 48

कुलक्षयभयात्तेन जातं स्वकुलनाशनम् । गंडांतयोगजनितो बालो न गृहकर्मकृत्

ਕੁਲ-ਨਾਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਕੀਤਾ, ਉਹੀ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਿਆ। ਗੰਡਾਂਤ ਯੋਗ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਸੰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਬਾਲਕ ਜਨਮਿਆ; ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ।

Verse 49

इति मात्रा दुःखितया निरस्तः शृणु वंशजः । झषेणापि गृहीतोऽस्मि कालो मेऽत्र महानभूत्

‘ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ—ਸੁਣ, ਹੇ ਵੰਸ਼ਜ। ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਵੱਡੀ ਮੱਛੀ ਨੇ ਵੀ ਫੜ ਲਿਆ; ਉੱਥੇ ਮੇਰਾ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਬੀਤਿਆ।’

Verse 50

तव वाक्यामृतैरेभिर्ज्ञानयोगो महानभूत् । तेन त्वं सकलो ज्ञातो मया मूर्तोऽथ मूर्त्तगः

ਤੇਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਦਾ ਮਹਾਨ ਮਾਰਗ ਜਾਗ ਉਠਿਆ। ਉਸੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਿਆ—ਦੇਹਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਹਰਦਾ ਹੈ।

Verse 51

अनुज्ञां मम देवेश देहि निष्क्रमणाय च । यथाऽहं पितृपो ब्रह्मन्भवान्याश्चापि लक्ष्यते

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ, ਮੈਨੂੰ ਨਿਕਾਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਆਗਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ੋ। ਤਾਂ ਜੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਮੈਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਰਿਣ ਚੁਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਵਾਨੀ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਲਕਸ਼ਿਤ ਹੋਵਾਂ।

Verse 52

हर उवाच विप्रोऽसि सुतरूपोऽसि पूज्योस्यासि बभाषतः । बहिर्निष्क्रम वेगेन स्तंभितोऽसि महाझषः

ਹਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈਂ, ਸੁੰਦਰ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਬੋਲਦੇ ਹੀ ਮਹਾਂ ਮੱਛੀ ਜੜ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਵੇਗ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆ!”

Verse 53

ततोऽसौ शिरसा जात उत्क्लेशान्मत्स्ययोजितः । ततो हि विकृतं वक्त्रं क्षणाद्बहिरुपागतः

ਤਦ ਉਹ ਸਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰ ਆਇਆ, ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਮੱਛੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ। ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ—ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਵਿਕਾਰਤ ਤੇ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 56

यस्मान्मत्स्योदराज्जातो योगिनां प्रवरो ह्ययम् । तस्मात्तु मत्स्य नाथेति लोके ख्यातो भविष्यति

ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ—ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ—ਮੱਛੀ ਦੇ ਪੇਟ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ‘ਮਤਸ੍ਯਨਾਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 57

अच्छेद्यः स्यान्नरतनुर्ज्ञानयोगस्य पारगः । निर्मत्सरोऽपि निर्द्वंद्वो निराशो ब्रह्मसेवकः

ਉਸ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਅਛੇਦ੍ਯ ਹੋਵੇਗਾ; ਉਹ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਦੇ ਪਾਰ ਤਟ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇਗਾ; ਈਰਖਾ ਰਹਿਤ, ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਆਸਾ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇਗਾ।

Verse 58

जीवन्मुक्तश्च भविता भुवनानि चतुर्दश । इत्युक्तश्च महेशानं प्रणमंश्च पुनःपुनः । महेश्वरेण सहितो मंदराचलमाययौ

ਉਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਭੁਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਰਬਤ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 59

ब्रह्मोवाच । कृत्वा प्रदक्षिणं देवीं स्कन्दमालिंग्य सोऽगमत्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦੇਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰ ਕੇ, ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਅਲਿੰਗਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 60

ततः सा पार्वती हृष्टा प्राप्य ज्ञानमनुत्तमम् । एवं सा परमां सिद्धिं प्रणवस्यप्रभा जनम्

ਫਿਰ ਪਾਰਵਤੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅਨੁੱਤਮ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੀ।

Verse 61

सा प्राप्य जगतां माता द्वादशाक्षरजांबुना । इमां मत्स्येन्द्रनाथस्य चोत्पत्तिं यः शृणोति च

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਕੋਈ ਮਤਸ੍ਯੇਂਦ੍ਰਨਾਥ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ…

Verse 62

चातुर्मास्ये विशेषेण सोऽश्वमेधफलं लभेत्

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।

Verse 263

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाह्स्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये मत्स्येन्द्रनाथोत्पत्तिकथनं नाम त्रिषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਏਕਾਸ਼ੀਤਿਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਭਾਗ ਨਾਗਰਖੰਡ ਵਿੱਚ—ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਖੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ, ਸ਼ੇਸ਼ਸ਼ਾਯੀ ਉਪਾਖਿਆਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ—“ਮਤਸ੍ਯੇਂਦ੍ਰਨਾਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ੨੬੩ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 281

सर्वेषामपि जीवानां दया यस्य हृदि स्थिरा । शौचाचारसमायुक्तो योगी दुःखं न विंदति

ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਦਇਆ ਅਡੋਲ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।

Verse 854

रूपवान्प्रतिमायुक्तो मत्स्यगंधेन संयुतः । सोमकांतिसमस्तत्र ह्यभवद्दिव्यगंधभाक्

ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸੁਗਠਿਤ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਮੱਛੀ ਦੀ ਗੰਧ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਅਲੌਕਿਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸੁਗੰਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

Verse 895

उमापि प्रणतं चामुं सुतं स्वोत्संगभाजनम् । चकार तस्य नामापि हरः परमहर्षितः

ਉਮਾ ਨੇ ਵੀ ਨਮ੍ਰ ਹੋਏ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ। ਅਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਨਾਮ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।