Adhyaya 252

Verse 1

शूद्र उवाच । महदाश्चर्यमेतद्धि यत्सुरा वृक्षरूपिणः । चातुर्मास्ये समायाते सर्ववृक्षनिवासिनः

ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤਾ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।”

Verse 2

भगवन्के सुरास्ते तु केषुकेषु निवासिनः । एतद्विस्तरतो ब्रूहि ममानुग्रहकाम्यया

“ਹੇ ਭਗਵਨ, ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ? ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।”

Verse 3

गालव उवाच । अमृतं जलमित्याहुश्चातुर्मास्ये तदिच्छया । लीलया विधृतं देवैः पिबंति द्रुमदेवताः

ਗਾਲਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਲ ਨੂੰ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲੀਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦ੍ਰੁਮ-ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀਂਦੀਆਂ ਹਨ।”

Verse 4

तस्य पानान्महातृप्तिर्जायते नाऽत्र संशयः । बलं तेजश्च कांतिश्च सौष्ठवं लघुविक्रमः

ਉਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਜਲ ਦੇ ਪਾਨ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਬਲ, ਤੇਜ, ਕਾਂਤੀ, ਸੁਖ-ਸੁਸਥਤਾ ਅਤੇ ਹਲਕੀ ਚਾਲ ਦਾ ਵਿਕਰਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 5

गुणा एते प्रजायन्ते पानात्कृष्णांशसंभवात् । नित्यामृतस्यपानेन बलं स्वल्पं प्रजायते

ਇਹ ਗੁਣ ਉਸ ਪਾਨ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਨਿੱਤ ‘ਸਧਾਰਣ’ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਣ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

भोजनं तत्प्रशंसंति नित्यमेतन्न संशयः । तस्माच्चतुर्षु मासेषु पिबन्ति जलमेव हि

ਉਹ ਸਦਾ ਉਸੇ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਸਰਾਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕੇਵਲ ਜਲ ਹੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

Verse 7

वृक्षस्थाः पितरो देवाः प्राणिनां हित काम्यया । वृक्षाणां सेवनं श्रेष्ठं सर्वमासेषु सर्वदा

ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਰਮ ਹੈ—ਹਰ ਵੇਲੇ, ਹਰ ਮਹੀਨੇ।

Verse 8

चातुर्मास्ये विशेषेण सेविताः सौख्यकारकाः । तिलोदकेन वृक्षाणां सेचनं सर्वकाम दम्

ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਤਿਲੋਦਕ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੀੰਚਣਾ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 9

क्षीरवृक्षाः क्षीरयुक्तैस्तोयैः सिक्ताः शुभप्रदाः । चतुष्टयं च वृक्षाणां यच्चोक्तं पूर्वतो मया

ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵ੍ਰਿੱਖ, ਜਦੋਂ ਦੁੱਧ ਮਿਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸਿੰਚੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਭਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੱਖਾਂ ਦੇ ਉਸ ਚੌਕੇ ਬਾਰੇ, ਜੋ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ…

Verse 10

चातुर्मास्ये विशेषेण सर्वकाम फलप्रदम् । ब्रह्मा तु वटमाश्रित्य प्राणिनां स वरप्रदः

ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਰਤ-ਵਿਧੀ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਸਭ ਇੱਛਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵਟ-ਵ੍ਰਿੱਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਵਰਦਾਨ-ਦਾਤਾ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 11

सावित्रीं तिलमास्थाय पवित्रं श्वेतभूषणम् । सुप्ते देवे विशेषेण तिलसेवा महाफला

ਤਿਲ ਨਾਲ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਧਾਰ ਕੇ ਸਫ਼ੈਦ ਭੂਸ਼ਣ ਪਹਿਨੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਯੋਗ-ਨਿਦ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ—ਤਿਲ-ਸੇਵਾ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 12

तिलाः पवित्रमतुलं तिला धर्मार्थसाधकाः । तिला मोक्षप्रदाश्चैव तिलाः पापापहारिणः

ਤਿਲ ਅਤੁੱਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਤਿਲ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਾਧਦਾ ਹੈ। ਤਿਲ ਮੋਖਸ਼ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿਲ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

तिला विशेषफलदास्तिलाः शत्रुविनाशनाः । तिलाः सर्वेषु पुण्येषु प्रथमं समुदाहृताः

ਤਿਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਤਿਲ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਥਮ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 14

न तिला धान्यमित्याहुर्देवधान्यमिति स्मृतम् । तस्मात्सर्वेषु दानेषु तिल दानं महोत्तमम्

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਿਲ ਸਿਰਫ਼ ਅਨਾਜ ਨਹੀਂ; ਇਹ ‘ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਅਨਾਜ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਲ ਦਾ ਦਾਨ ਮਹਾ-ਉੱਤਮ ਹੈ।

Verse 15

कनकेन युता येन तिलादत्तास्तु शूद्रज । ब्रह्महत्यादिपापानां विनाशस्तेन वै कृतः

ਹੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ-ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੋਨੇ ਸਮੇਤ ਤਿਲ ਦਾਨ ਕੀਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 16

सावित्री च तिलाः प्रोक्ता सर्वकार्यार्थसाधकाः । तिलैस्तु तर्पणं कुर्याच्चातुर्मास्ये विशेषतः

ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਤਿਲ ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਤੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਣ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 17

तिलानां दर्शनं पुण्यं स्पर्शनं सेवनं तथा । हवनं भक्षणं चैव शरीरोद्वर्त्तनं तथा

ਤਿਲਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਪੁੰਨ ਹੈ, ਛੂਹਣਾ ਅਤੇ ਵਰਤਣਾ ਵੀ। ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ, ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਮਲਣਾ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।

Verse 18

सर्वथा तिलवृक्षोऽयं दर्शनादेव पापहा । चातुर्मास्ये विशेषेण सेवितः सर्वसौख्यदः

ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਤਿਲ ਦਾ ਪੌधा ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪਹਾਰੀ ਹੈ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸੇਵਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਸੁਖ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 19

महेन्द्रो यवमा स्थाय स्थितो भूतहिते रतः । यवस्य सेवनं पुण्यं दर्शनं स्पर्शनं तथा

ਮਹੇਂਦ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਜੌ ਦੇ ਪੌਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹੈ। ਜੌ ਦਾ ਸੇਵਨ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਵੀ ਪੁੰਨ ਹੈ।

Verse 20

यवैस्तु तर्पणं कुर्याद्देवानां दत्तमक्षयम् । प्रजानां पतयः सर्वे चूतवृक्षमुपाश्रिताः

ਜੌ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਤਰਪਣ ਕਰੇ ਤਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਅੱਖਯ (ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੇ ਸਭ ਪਤੀ ਤੇ ਰਖਵਾਲੇ ਆਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 21

गन्धर्वा मलयं वृक्षमगुरुं गणनायकः । समुद्रा वेतसं वृक्षं यक्षा पुन्नागमेव च

ਗੰਧਰਵ ਮਲਯ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਗਣਨਾਯਕ (ਗਣੇਸ਼) ਅਗਰੂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ। ਸਮੁੰਦਰ ਵੇਤਸ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਯਕਸ਼ ਪੁੰਨਾਗ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ।

Verse 22

नागवृक्षं तथा नागाः सिद्धाः कंकोलकं द्रुमम् । गुह्यकाः पनसं चैव किन्नरा मरिचं श्रिताः

ਨਾਗ ਵੀ ਨਾਗ-ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਸਿੱਧ ਕਂਕੋਲਕ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ। ਗੁਹ੍ਯਕ ਪਨਸ (ਕਠਲ) ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿੰਨਰ ਮਰਿਚ ਦੇ ਪੌਦੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 23

यष्टीमधु समाश्रित्य कन्दर्पोऽभूद्व्यवस्थितः । रक्तांजनं महावृक्षं वह्निराश्रित्य तिष्ठति

ਯਸ਼ਟੀਮਧੁ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਕੰਦર્પ (ਕਾਮਦੇਵ) ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਅਗਨੀ (ਵਹਿਨੀ) ਰਕਤਾਂਜਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰੁੱਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 24

यमो विभीतकं चैव बकुलं नैरृताधिपः । वरुणः खर्जुरीवृक्षं पूगवृक्षं च मारुतः

ਯਮ ਦੇਵ ਵਿਭੀਤਕ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਕੁਲ ਵਿੱਚ। ਵਰੁਣ ਖਜੂਰੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਮਾਰੁਤ (ਵਾਯੁ) ਪੂਗ/ਸੁਪਾਰੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 25

धनदोऽक्षोटकं वृक्षं रुद्राश्च बदरीद्रुमम् । सप्तर्षीणां महाताला बहुलश्चामरैर्वृतः

ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਅਖ਼ਸੋਟਕ/ਅਖਰੋਟ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਬਦਰੀ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵਿੱਚ। ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਮਹਾਨ ਤਾਲ ਪਾਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਹੁਲ ਚਾਮਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 26

जंबूर्मेघैः परिवृतः कृष्णवर्णोऽघनाशनः । कृष्णस्य सदृशो वर्णस्तेन जंबू नगोत्तमः

ਜੰਬੂ ਦਾ ਰੁੱਖ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਾਲੇ ਵਰਣ ਦਾ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ।

Verse 27

तत्फलैर्वासुदेवस्तु प्रीतो भवति दानतः । जंबूवृक्षं समाश्रित्य कुर्वंति द्विजभोजनम्

ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਸੁਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 28

तेषां प्रीतो हरिर्दद्यात्पु रुषार्थचतुष्टयम् । चातुर्मास्ये समायाते सुप्ते देवे जनार्दने

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਹਰੀ ਮਨੁੱਖ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਯੋਗ-ਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—

Verse 29

ब्राह्मणान्भोजयेद्यस्तु सपत्नीकाञ्छुचिः स्थितः । तेन नारायणस्तुष्टो भवे ल्लक्ष्मीसहायवान्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਭੋਜਨ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਸਹਿਤ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 30

लक्ष्मीनारायणप्रीत्यै वस्त्रालंकरणैः शुभैः । परिधाय सपत्नीकः कृतकृत्यो भवेन्नरः

ਲਕਸ਼ਮੀ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁਭ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰੇ; ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਇਹ ਕਰਕੇ ਉਹ ਧਰਮ-ਕਰਤਵ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 31

यद्रात्रित्रितयेनैव वटा शोकभवेन च । फलं संजायते तच्च जंबुना द्विजभोजनात्

ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਵਰਤ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਵਟ-ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਜੰਬੂ ਵ੍ਰੱਖ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਾਸਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 32

तस्मिन्दिने एकभुक्तं कारयेत्कृत्यकृत्तदा । बहुना च किमुक्तेन जंबूवृक्ष प्रपूजनात्

ਉਸ ਦਿਨ ਇਕਭੁਕਤ (ਇੱਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ) ਦਾ ਨਿਯਮ ਕਰੇ ਅਤੇ ਤਦ ਕਰਤਵ ਪੂਰਾ ਕਰੇ। ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਕੀ? ਜੰਬੂ ਵ੍ਰੱਖ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।

Verse 33

पुत्रपौत्रधनैर्युक्तो जायते नात्र संशयः । जंबूर्मेघैः परिवृता विद्युताऽशोक एव च

ਉਹ ਪੁੱਤਰ, ਪੌਤਰੇ ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੰਬੂ ਵ੍ਰੱਖ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ, ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਗਤ ਹੈ।

Verse 34

वसुभिः स्वीकृतो नित्यं प्रिया लश्च महानगः । आदित्यैस्तु जपावृक्षो ह्यश्विभ्यां मदनस्तथा

ਵਸੂ ਦੇਵਗਣ ਸਦਾ ਪ੍ਰਿਯਾਲ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਾਗ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਆਦਿਤ੍ਯ ਜਪਾ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਮਦਨ ਨੂੰ ਭੀ।

Verse 35

विश्वेभिश्च मधूकश्च गुग्गुलः पिशिताशनैः । सूर्येणार्कः पवित्रेण सोमे नाथ त्रिपत्रकः

ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ ਮਧੂਕ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਿਤਾਸ਼ਨ ਗੁੱਗੁਲ ਨੂੰ; ਸੂਰਜ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਰਕ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਹੇ ਨਾਥ, ਚੰਦਰਮਾ ਤ੍ਰਿਪਤ੍ਰਕ ਨੂੰ।

Verse 36

खदिरो भूमिपुत्रेण अपामार्गो बुधेन च । अश्वत्थो गुरुणा चैव शुक्रेणोदुम्बरस्तथा

ਖਦਿਰ ਭੂਮੀਪੁਤ੍ਰ (ਮੰਗਲ) ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਪਾਮਾਰਗ ਬੁਧ ਦਾ; ਅਸ਼ਵਤ्थ ਗੁਰੂ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਦਾ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਦੁੰਬਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦਾ।

Verse 37

शमी शनैश्चरेणाथ स्वीकृता शूद्रजातिभिः । राहुणा स्वीकृता दूर्वा पितॄणां तर्पणोचिता

ਹੇ ਨਾਥ, ਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ (ਸ਼ਨੀ) ਨੇ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਜਾਤੀਆਂ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਹੈ। ਰਾਹੂ ਨੇ ਦੂರ್ವਾ ਘਾਹ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਤਰਪਣ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 38

विष्णोश्च दयिता नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः । केतुना स्वीकृतो दर्भो याज्ञिकेयो महाफलः

ਇਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਦੇ ਸਮੇਂ। ਕੇਤੂ ਨੇ ਦર્ભ ਘਾਹ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 39

विना येन शुभं कर्म संपूर्णं नैव जायते । पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम्

ਜਿਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਦੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਉਹ ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਗਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਗਲ ਹੈ।

Verse 40

मुमूर्षूणां मोक्षरूपो धरासंस्थो महाद्रुमः । अस्मिन्वसंति सततं ब्रह्मविष्णुशिवाः सदा

ਮਰਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਇਆਂ ਲਈ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਜੜਿਆ ਇਹ ਮਹਾਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 41

मूले मध्ये तथाऽग्रे च यस्य नामापि तृप्ति दम् । अन्येऽपि देवा वृक्षांस्तानधिश्रित्य महाद्रुमाः

ਜਿਸ ਦੇ ਮੂਲ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅਗਰ (ਚੋਟੀ) ਵਿੱਚ—ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤੇ ਪੂਰਨਤਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 42

प्रवर्त्तंते हि मासेषु चतुर्षु च न संशयः । चातुर्मास्ये देवपत्न्यः सर्वा वल्लीसमाश्रि ताः

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—(ਇਹ ਵਰਤ-ਵਿਧਾਨ) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੇਵਪਤਨੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਤੇ ਵੱਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 43

प्रयच्छंति नृणां कामान्वांछितान्सेविता अपि । तस्मात्सर्वात्मभावेन पिप्पलो येन सेवितः

ਕੇਵਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੋਈ ਪਿਪਪਲ (ਅਸ਼ਵੱਥ) ਦੀ ਸਰਬਾਤਮ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ…

Verse 44

सेविताः सकला वृक्षा श्चातुर्मास्ये विशेषतः । तुलसी सेविता येन सर्ववल्यश्च सेविताः

ਜਿਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੇ ਮਾਨੋ ਸਭ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਲਈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਦੀ ਭੀ ਸੇਵਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 45

आप्यायितं जगत्सर्वमाब्रह्मस्तंबसेवितम् । चातुर्मास्ये गृह स्थेन वानप्रस्थेन वा पुनः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਦੀ ਤਿੰਨੀ ਤੱਕ—ਪੋਸ਼ਿਤ ਤੇ ਧਾਰਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੇਵਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ, ਦੋਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

Verse 46

ब्रह्मचारियतिभ्यां च सेविता मोक्षदायिनी । एतेषां सर्ववृक्षाणां छेदनं नैव कारयेत्

ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਯਤੀ (ਸੰਨਿਆਸੀ) ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਦਾਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕਟਵਾਉਣਾ ਕਦੇ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 47

चातुर्मास्ये विशेषेण विना यज्ञादिकारणम् । एतदुक्तमशेषेण यत्पृष्टोऽहमिह त्वया

ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ—ਯਜ्ञ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ—ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਪੁੱਛਣ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 48

यथा वृक्षत्वमापन्ना देवाः सर्वेऽपि शूद्रज

ਹੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ-ਪੁੱਤਰ, ਕਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਦਰੱਖ਼ਤ ਬਣਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ—

Verse 49

अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं न्यग्रोधमेकं दश तित्तिडीश्च । कपित्थबिल्वामलकीत्रयं च एतांश्च दृष्ट्वा नरकं न पश्येत्

ਇੱਕ ਅਸ਼ਵਤਥ, ਇੱਕ ਪਿਚੁਮੰਦ, ਇੱਕ ਨਿਆਗ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਦਸ ਤਿੱਤਿਡੀ ਵ੍ਰਿਖ਼; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਯ—ਕਪਿਤਥ, ਬਿਲਵ ਤੇ ਆਮਲਕੀ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲਏ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨਰਕ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 50

सर्वे देवा विश्ववृक्षेशयाश्च कृष्णा धारा कृष्णमध्याग्रकाश्च । यस्मिन्देवे सेविते विश्वपूज्ये सर्वं तृप्तं जायते विश्वमेतत्

ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ—ਵਿਸ਼ਵ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ: ਕਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਮੱਧ ਤੇ ਸ਼ਿਖਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਸੰਨਿਧੀ ਵਾਂਗ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੂਜ੍ਯ ਦੇਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਤ੍ਰਿਪਤ ਤੇ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।