Adhyaya 5

Verse 1

। सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा ब्रह्मणो वाक्यं विश्वामित्रो रुषान्वितः । पितामहमुवाचेदं पश्य मे तपसो बलम्

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ—“ਦੇਖੋ ਮੇਰੇ ਤਪ ਦਾ ਬਲ!”

Verse 2

याजयित्वा त्रिशंकुं तं विधिवद्दक्षिणावता । यज्ञेनात्रा नयिष्यामि पश्यतस्ते पितामह

ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੱਖਿਣਾ ਸਮੇਤ, ਯਜ੍ਞ ਕਰਵਾ ਕੇ—ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ—ਮੈਂ ਇਸ ਯਜ੍ਞ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ।

Verse 3

एवमुक्त्वा द्रुतं गत्वा विश्वामित्रो धरातलम् । चकार याजने यत्नं त्रिशंकोः सुमहात्मनः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤੁਰੰਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਲਈ ਯਜ੍ਞ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਯਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 4

ददौ दीक्षां समाहूय ब्राह्मणान्वेदपारगान् । यत्रकर्मोचिते काले तस्मिन्नेव वने शुभे

ਉਸ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਦੀਕਸ਼ਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ; ਅਤੇ ਕਰਮ ਲਈ ਯੋਗ ਸਮੇਂ, ਉਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ੁਭ ਵਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 5

बभूव स स्वयं धीमानध्वर्युर्यज्ञकर्मणि । तस्मिन्होता च शांडिल्यो ब्रह्मा गौतम एव च

ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਧਵਰ੍ਯੁ ਬਣਿਆ। ਉਸੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਡਿਲ੍ਯ ਹੋਤਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਬਣਿਆ।

Verse 6

आग्नीध्रश्च्यवनो नाम मैत्रावरुणः कार्मिकः । उद्गाता याज्ञवल्क्यश्च प्रतिहर्ता च जैमिनिः

ਚ੍ਯਵਨ ਨਾਮਕ ਰਿਸ਼ੀ ਆਗਨੀਧ੍ਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ; ਕਾਰ੍ਮਿਕ ਮੈਤ੍ਰਾਵਰੁਣ ਬਣਿਆ; ਯਾਜ਼੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ ਉਦ੍ਗਾਤਾ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਜੈਮਿਨਿ ਪ੍ਰਤਿਹਰ੍ਤਾ ਬਣਿਆ।

Verse 7

प्रस्तोता शंकुवर्णश्च तथोन्नेता च गालवः । पुलस्त्यो ब्राह्मणाच्छंसी होता गर्गो मुनीश्वरः

ਸ਼ੰਕੁਵਰ੍ਣ ਪ੍ਰਸਤੋਤਾ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਗਾਲਵ ਉੰਨੇਤਾ। ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਚ੍ਛੰਸੀ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ ਗਰ੍ਗ ਹੋਤਾ ਬਣਿਆ।

Verse 8

नेष्टा चैव तथात्रिस्तु अच्छावाको भृगुः स्वयम् । तान्सर्वानृत्विजश्चक्रे त्रिशंकुः श्रद्धयान्वितः

ਅਤ੍ਰਿ ਨੇਸ਼੍ਟਾ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਪ ਅੱਛਾਵਾਕ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਰਿਤ੍ਵਿਜ਼—ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਪੁਰੋਹਿਤ—ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 9

वासोभिर्मुकुटैश्चैव केयूरैः समलंकृतान् । कृत्वा केशपरित्यागं दधत्कृष्णाजिनं तथा

ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਮੁਕੁਟਾਂ ਅਤੇ ਕੇਯੂਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਦੀਕਸ਼ਾ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਸ਼-ਤਿਆਗ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਕਾਲੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰਵਾਏ।

Verse 10

ऐणशृङ्गसमायुक्तः पयोव्रतपरायणः । दीर्घसत्राय तान्सर्वान्योजयामास वै ततः

ਐਣ-ਸ਼੍ਰਿੰਗ (ਹਿਰਣ ਦਾ ਸਿੰਗ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਪਯੋ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲੰਬੇ ਸੋਮ-ਸਤਰ (ਦੀਰਘ-ਸਤਰ) ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 11

एवं तस्मिन्प्रवृत्ते च दीर्घसत्रे यथोचिते । आजग्मुर्ब्राह्मणा दिव्या वेदवेदांगपारगाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਯਥੋਚਿਤ ਲੰਬਾ ਸਤਰ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਪਾਰਗਾਮੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 12

तथान्ये तार्किकाश्चैव गृहस्थाः कौतुकान्विताः । दीनांधकृपणाश्चैव ये चान्ये नटनर्तकाः

ਹੋਰ ਵੀ ਆਏ—ਤਾਰਕਿਕ ਅਤੇ ਕੌਤੂਹਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ; ਅਤੇ ਗਰੀਬ, ਅੰਨ੍ਹੇ, ਕੰਗਾਲ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਿਵੇਂ ਨਟ ਤੇ ਨਰਤਕ ਵੀ।

Verse 13

दीयतां दीयतामाशु एतेषामेतदेव हि । भुज्यतांभुज्यतां लोकाः प्रसादः क्रियतामिति

“ਦਿਓ, ਦਿਓ—ਝੱਟ ਦਿਓ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਯੋਗ ਹੈ! ਲੋਕ ਭੋਜਨ ਕਰਨ, ਕਰਨ; ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਪ੍ਰਸਾਦ-ਦਾਨ ਕਰੋ!”—ਇਉਂ ਪੁਕਾਰ ਗੂੰਜ ਉਠੀ।

Verse 14

इत्येष निनदस्तत्र श्रूयते सततं महान् । यज्ञवाटे सदा तस्मिन्नान्यश्चैव कदाचन

ਇਉਂ ਉੱਥੇ ਯਜ੍ਞ-ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹਾਨ ਨਿਨਾਦ ਸਦਾ ਹੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਪੁਕਾਰ ਨਹੀਂ ਉਠਦੀ ਸੀ।

Verse 15

तत्र सस्यमयाः शैला दृश्यंते परिकल्पिताः । सुवर्णस्य च रूप्यस्य रत्नानां च विशेषतः

ਉੱਥੇ ਅਨਾਜ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਬਣੇ ਜਿਹੇ ਪਹਾੜ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਸਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵੀ।

Verse 16

दानार्थं ब्राह्मणेंद्राणामसंख्याश्चापि धेनवः । तथैव वाजिनो दांता मदोन्मत्ता महागजाः

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਅਣਗਿਣਤ ਧੇਨੂਆਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਧਾਏ ਹੋਏ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਮਦ-ਉਨਮੱਤ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਵੀ।

Verse 17

समंतात्कल्पितास्तत्र दृश्यंते पर्वतोपमाः । वर्तमाने महायज्ञे तस्मिन्नेव सुविस्तरे

ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਉੱਥੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਭਵ੍ਯ ਮਹਾਯਜ੍ਞ ਉੱਥੇ ਹੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 18

आहूता यज्ञभागाय नाभिगच्छंति देवताः । केवलं वह्निवक्त्रेण तस्य गृह्णंति तद्धविः

ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗ ਲਈ ਬੁਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ; ਕੇਵਲ ਅਗਨੀ ਦੇ ਮੁਖ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸ ਹਵਿ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Verse 19

एवं द्वादशवर्षाणि यजतस्तस्य भूपतेः । व्यतीतानि न संप्राप्तमभीष्टं मनसः फलम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਭੂਪਤੀ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਯਜ્ઞ ਕੀਤੇ; ਪਰ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਮਨ ਦੇ ਅਭੀਸ਼ਟ ਦਾ ਫਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਇਆ।

Verse 20

ततश्चावभृथस्नानं कृत्वा सत्रसमाप्तिजम् । ऋत्विजस्तर्पयित्वा तान्दक्षिणाभिर्यथार्हतः

ਫਿਰ ਯਜ੍ਞ-ਸਤਰ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਵਭ੍ਰਥ-ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਰਿਤ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 21

विससर्ज समस्तांश्च तथान्यानपि संगतान् । संबंधिनो वयस्यांश्च त्रिशंकुर्मुनिसत्तमाः

ਹੇ ਮੁਨਿਸ੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੇ ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 22

ततः प्रोवाच विनतो विश्वामित्रं मुनीश्वरम् । स भूपो व्रीडया युक्तः प्रणिपातपुरः सरम्

ਤਦ ਉਸ ਲੱਜਾ-ਯੁਕਤ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਨਿਮ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 23

त्वत्प्रसादान्मया प्राप्तं दीर्घसत्रसमुद्भवम् । परिपूर्णफलं ब्रह्मन्दुर्लभं सर्वमानवैः

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਲੰਮੇ ਸਤਰ-ਯਜ੍ਞ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਪੂਰਨ ਪੱਕਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 24

तथा जातिः पुनर्लब्धा भूयो नष्टापि सन्मुने । त्वत्प्रसादेन विप्रर्षे चंडालत्वं प्रणाशितम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ, ਮੇਰੀ ਗੁਆਚੀ ਹੋਈ ਜਾਤਿ-ਮਰਯਾਦਾ ਫਿਰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰਿਸ਼ੀ, ਚੰਡਾਲਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।

Verse 25

परं मे दुःखमेवैकं हृदि शल्यमिवार्पितम् । अनेनैव शरीरेण यन्न प्राप्तं त्रिविष्टपम्

ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਹੀ ਦੁੱਖ ਕਾਂਟੇ ਵਾਂਗ ਗੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਕਿ ਇਸੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ, ਸਵਰਗ ਲੋਕ, ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ।

Verse 26

उपहासं करिष्यंति वसिष्ठस्य सुता मुने । अद्य व्यर्थ श्रमं श्रुत्वा मामप्राप्तं त्रिविष्टपम्

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਅੱਜ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੇਰਾ ਉਪਹਾਸ ਕਰਨਗੇ, ਜਦ ਉਹ ਸੁਣਨਗੇ ਕਿ ਮੇਰਾ ਯਤਨ ਵਿਅਰਥ ਗਿਆ—ਕਿ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

Verse 27

तथा तद्वचनं सत्यं वसिष्ठस्य व्यवस्थितम् । यत्तेनोक्तं न यज्ञेन सदेहैर्गम्यते दिवि

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦਾ ਬਚਨ ਸੱਚ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਠਹਿਰਿਆ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਯਜ੍ਞ ਨਾਲ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।

Verse 28

सोऽहं तपः करिष्यामि सांप्रतं वनमाश्रितः । न करिष्यामि भूयोऽपि राज्यं पुत्रनिवेदितम्

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਵਨ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਮੈਂ ਫਿਰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।